ArticlePDF Available

Devroe, E., Ponsaers, P. (2017). “Radicalisering in Molenbeek, Belgisch tweesporenbeleid verhindert integrale aanpak”, Proces, 96/1, 40-58.

Authors:

Abstract

Gedurende de avond van 13 november 2015 vindt een reeks van moorddadige aanslagen plaats in Parijs. Tijdens de aanslagen vallen 130 doden en 350 gewonden. Amper enkel maanden later, op 22 maart 2016, vinden in Brussel twee bomaanslagen plaats. Hier worden 35 dodelijk slachtoffers en 340 gewonden genoteerd. Tussen beide aanslagenreeksen zijn verschillende verbindende elementen. Eén hiervan is zonder enige twijfel de betrokkenheid van verdachten afkomstig uit de Brusselse gemeente Molenbeek. In dit artikel willen we ingaan op de centrale vraag waarom precies Molenbeek zo’n centrale plaats inneemt in het terreurdossier en op welke wijze hieraan kan geremedieerd worden? Een eerste deel beschrijft de gemeente Molenbeek als zodanig en de radicaliseringstendensen die zich gedurende de voorafgaande jaren voordeden in deze Brusselse gemeente. Er zal vastgesteld worden dat Molenbeek een “verwonde” gemeente werd gedurende het afgelopen decennium, die bij herhaling met het radicaliseringsprobleem werd geconfronteerd en in een neerwaartse spiraal terechtkwam. Nochtans zal opgemerkt worden dat niet zozeer het recherche- en gerechtelijk apparaat faalde in de strijd tegen het terrorisme. Bij herhaling werden immers grote groepen verdachten voor de rechter gebracht en veroordeeld. Het zal echter blijken dat dit niet heeft kunnen verhinderen dat een aantal onder hen verder radicaliseerde en betrokken raakten bij terreurdaden. De stelling die hier wordt verdedigd is dan ook dat niet zozeer het gerechtelijk kader faalde, maar dat alleen dit aspect onvoldoende was. Het is het bestuurlijk kader dat te gebrekkig werkte om radicalisering tegen te houden. In het tweede deel wordt een structurele diagnose gemaakt van de bestuurlijke context waarbinnen Molenbeek binnen het Brussels Hoofdstedelijk Gewest functioneert en hoe de politiële aanpak hier al dan niet op aansluit. Hier wordt vastgesteld dat vooral de afstemming tussen het preventief-bestuurlijk luik enerzijds en het repressief-gerechtelijk luik anderzijds structurele gebreken vertoont, die niet langer kunnen worden teruggebracht tot individuele tekorten, maar eerder toe te schrijven zijn aan de breuklijnen die het land verdelen en in grote mate een goede afstemming tussen beide soorten van aanpak in de weg staan. Het gaat om constructiefouten die dringend om remediëring vragen.
$57,.(/(1
Radicalisering in Molenbeek
Belgisch tweesporenbeleid verhindert integrale aanpak*
Elke Devroe & Paul Ponsaers
Inleiding
Gedurende de avond van 13 november 2015 vindt een reeks van moorddadige
aanslagen plaats in Parijs. Tijdens de aanslagen vallen 130 doden en 350 gewon-
den. Amper enkele maanden later, op 22 maart 2016, vinden in Brussel twee
bomaanslagen plaats. Hier worden 35 dodelijk slachtoffers en 340 gewonden
genoteerd. Tussen beide aanslagenreeksen zijn verschillende verbindende ele-
menten. Eén hiervan is zonder enige twijfel de betrokkenheid van verdachten
afkomstig uit de Brusselse gemeente Molenbeek.
In dit artikel willen we ingaan op de centrale vraag: Waarom neemt precies Molen-
beek zo’n centrale plaats in het terreurdossier in en op welke wijze kan hieraan gereme-
dieerd worden?
Een eerste deel beschrijft de gemeente Molenbeek als zodanig en de radicalise-
ringstendensen die zich gedurende de voorafgaande jaren voordeden in deze
Brusselse gemeente. Er zal vastgesteld worden dat Molenbeek een erg moeilijke
periode doormaakte gedurende het afgelopen decennium, dat de gemeente bij
herhaling met het radicaliseringsprobleem werd geconfronteerd en in een neer-
waartse spiraal terechtkwam. Nochtans zal opgemerkt worden dat niet zozeer het
recherche- en gerechtelijk apparaat faalde in de strijd tegen het terrorisme. Bij
herhaling werden immers grote groepen verdachten voor de rechter gebracht en
veroordeeld. Het zal echter blijken dat dit niet heeft kunnen verhinderen dat een
aantal onder hen verder radicaliseerde en betrokken raakten bij terreurdaden. De
stelling die hier wordt verdedigd, is dan ook dat niet zozeer de strafrechtelijke
aanpak faalde, maar dat deze aanpak alleen onvoldoende was. Het is het bestuur-
lijk kader dat te gebrekkig werkte om radicalisering tegen te houden.
In het navolgende gedeelte van dit artikel wordt dan ook een structurele diagnose
gemaakt van de bestuurlijke context waarbinnen Molenbeek binnen het Brussels
Hoofdstedelijk Gewest functioneert en hoe de politiële aanpak hier al dan niet op
aansluit. Hier wordt vastgesteld dat vooral de afstemming tussen het preventief-
* Prof. Elke Devroe is Associate Professor aan het Institute of Security and Global Affairs (ISGA),
Faculteit Governance and Global Affairs van de Universiteit Leiden.
Prof. dr. em. Paul Ponsaers is werkzaam bij de Vakgroep Strafrecht, Criminologie en Sociaal
Recht van de Rechtsfaculteit van de Universiteit Gent.
40 PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Radicalisering in Molenbeek
bestuurlijk luik enerzijds en het repressief-gerechtelijk luik anderzijds structurele
gebreken vertoont, die niet langer kunnen worden teruggebracht tot individuele
tekorten, maar eerder toe te schrijven zijn aan de breuklijnen die het land (poli-
tiek en taalkundig) verdelen en in grote mate een goede afstemming tussen beide
soorten van aanpak in de weg staan. Het gaat om constructiefouten die dringend
om remediëring vragen.
Deze bijdrage richt zich tot de Nederlandse lezer die minder vertrouwd is met de
Belgische staatsconstructie. Ze is in grote mate gesteund op mediaberichtgeving.
Bij gebrek aan andere bronnen was dit onvermijdelijk.
1 Molenbeek als broedplaats van jihadisme
Molenbeek, voluit eigenlijk Sint-Jans-Molenbeek, kreeg afgelopen jaren in toene-
mende mate te maken met opvallende radicalisering van jongeren op haar grond-
gebied. Dit proces kende een historische ontwikkeling in verschillende fasen,
waarvan de ernst toenam. Het is hier niet de plaats om gedetailleerd in te gaan op
de achtergronden van alle betrokkenen in de aanslagenreeksen van Parijs en
Brussel, en hun verbanden met Molenbeek. We stellen echter vast dat voordat de
beide aanslagenreeksen zich voordeden, er reeds drie opvallende signalen waren
die telkens weer verwezen naar Molenbeek als broedplaats van radicalisering en
terrorisme. Het gaat met name om de groep Sharia4Belgium, het keldermoskee-
netwerk en de Verviers-cel. In het navolgende wordt hiervan een beeld gegeven,
nadat eerst een korte schets van de gemeente Molenbeek wordt gegeven. We slui-
ten dit deel af met een tussentijdse bedenking die ons leidt naar deel twee van
deze bijdrage, op zoek naar een antwoord op de centrale vraagstelling van dit arti-
kel.
1.1 De gemeente Molenbeek
Molenbeek is een van de negentien gemeenten van het Brussels Hoofdstedelijk
Gewest. Op 1 februari 2016 telde de gemeente 95.576 inwoners, met een gemid-
delde leeftijd van 34 jaar en 10 maanden en spreidt zich uit over een oppervlakte
van 5,9 km2. Afgelopen jaren deed zich in de gemeente een sterke bevolkings-
groei voor.1 Dat is het gevolg van een hoog natuurlijk saldo (met andere woorden
een hoog geboortecijfer en een laag sterftecijfer, omdat het aandeel jonge – uit
het buitenland ingeweken inwoners – bijzonder groot is). Op de tweede plaats
heeft de gemeente te kampen met een grote instroom van immigrerende nieuw-
komers.2 Verder wordt een zeer hoge werkloosheidsgraad vastgesteld. Deze is
onder de jeugd een van de hoogste van Europa. De gemeente kent een laag oplei-
dingsniveau, een verouderd woonbestand, heeft een grote behoefte aan voorzie-
ningen qua gezondheid, onderwijs en cultuur, een gebrek aan groene ruimten, en
1 P. Deboosere e.a., ‘Staten-Generaal van Brussel. De Brusselse bevolking: een demografische door-
lichting’, Brussels Studies, Synthesenota 2009, 3.
2 J. Leman, ‘De sociale problematiek in Molenbeek en het gewelddadig jihadisme’, Cahiers Politie-
studies 2016, 42.
PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
41
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Elke Devroe & Paul Ponsaers
vooral een gebrek aan stedelijke cohesie als gevolg van de wegtrekkende indus-
trie.3
Molenbeek ligt langs het kanaal Antwerpen-Brussel-Charleroi.4 Het kanaal is op
de meeste plaatsen een breuklijn waar de groeiende sociale kloof aan de opper-
vlakte komt, een muur die het gewest doormidden snijdt in twee gescheiden
werelden. Het betekent als het ware een scheidingslijn tussen de trendy cafés van
het stadscentrum en de volkse migrantenbuurten van Oud Molenbeek.
Toen onze onderzoeksgroep in 2012 in de kanaalzone onderzoek verrichtte naar
aanleiding van een aantal ernstige ordeverstoringen, viel het ons inderdaad reeds
op dat de bevolking een dermate groot verloop kende dat het nauwelijks mogelijk
was voor de wijkinspecteurs om op te volgen wie precies waar woont.5 Domicilie-
controles bleken een haast onmogelijke opdracht. Het gaat om een erg ‘vlottende
en tijdelijke bevolking’ in algemene zin, een probleem dat vooral te maken heeft
met de demografische (erg diverse) samenstelling van de bevolking. Het hoeft dan
ook niet vermeld dat de sociale cohesie (en bijhorende sociale controle) hieronder
fel te lijden heeft.
Het aantal kiezers in verhouding tot het aantal inwoners ligt in Molenbeek erg
laag, zowel absoluut als in vergelijking met de rest van het land. Dit is het gevolg
van het hoge aandeel niet-Belgische inwoners (ook al kunnen deze onder bepaalde
voorwaarden over gemeentelijk stemrecht beschikken).6 Daarnaast ligt ook het
aantal kiezers dat – ondanks de stemplicht – niet komt opdagen erg hoog. Het
totaal aantal uitgebrachte stemmen bedraagt slechts 41,91% van het aantal inwo-
ners.
Vanuit politiek oogpunt werd de gemeente afwisselend bestuurd door een Frans-
talige liberale, dan weer een socialistische burgemeester. Voordat de huidige coali-
tie aantrad, was de Franstalige socialist (PS) Philippe Moureaux, meer precies van
1993 tot 2012, burgemeester, een functie die hij bij herhaling combineerde met
een parlementair mandaat.7 Moureaux was vergroeid met ‘zijn’ gemeente en
genoot – als voormalig minister van Justitie – algemene erkenning als groot
staatsman. In 1981 werd de antiracismewet door hem ingediend in het federaal
3 E. Corijn, ‘Brussel, een kosmopolitische stad … in wording’, in: M. van de Bossche & B. Lleshi
(red.), Identiteit en interculturaliteit: Identiteitsconstructie bij jongeren in Brussel, Brussel: VUB Press
2010.
4 Dat kanaal loopt van noord naar zuid door het Brusselse gewest langs de westgrens, naast het
historische centrum. De kanaalzone strekt zich over een afstand van 14 km uit. De kanaalzone
komt grotendeels overeen met de negentiende-eeuwse industriebuurten. In de twintigste eeuw is
de oude industrie er echter grotendeels verdwenen, zodat op vele plaatsen een verwaarloosd
industrieel erfgoed, veel leegstand en een fragiel sociaaleconomisch netwerk zijn overgebleven.
5 C. Liedenbaum e.a., De Wijk achter de Botsing – Een Onderzoek naar Wijken in Nederland en België
met ernstige Ordeverstoringen (Reeks Politiestudies, nr. 7), Antwerpen/Apeldoorn: Maklu 2013.
6 B. Wayens e.a., Gemeentelijke fiches voor de analyse van lokale statistieken in het Brussels Gewest,
Gemeente Sint-Jans-Molenbeek, 2010, te raadplegen via: www. observatbru. be.
7 Raadpleeg voor meer informatie omtrent de politieke carrière van Philippe Moureaux de website
van de Senaat: http:// senat. be/ www/ ?MIval= / showSenator& ID= 208& LANG= fr.
42 PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Radicalisering in Molenbeek
parlement en op zijn initiatief gestemd. In 2004 was hij als senator medeauteur
van het wetsontwerp tot toekenning van het actief kiesrecht bij de gemeenteraadsver-
kiezingen aan vreemdelingen. Het vertrek van Moureaux als burgemeester in
Molenbeek verliep niet zonder slag of stoot, aangezien zijn fractie bij de gemeen-
teraadsverkiezingen van 2012 wel de grootste bleef, maar ten gevolge van de coa-
litiebesprekingen uit de boot viel. De wissel van burgemeesterssjerp viel hij dan
ook fel aan. Hij beschouwde de huidige coalitie tussen MR (Franstalige liberalen),
Open Vld (Nederlandstalige liberalen), CD&V (Nederlandstalige christendemocra-
ten), cdH (Franstalige christendemocraten), Ecolo (Franstalig) en Groen (Neder-
landstalig) als een coalitie tégen de PS (Parti Socialiste).8
Als nieuw burgemeester trad Françoise Schepmans (MR) aan. Na de terroristische
aanslagen in Parijs in november 2015, waarbij meerdere terroristen banden ble-
ken te hebben met Molenbeek, werd Moureaux verweten dat hij te weinig had
gedaan om de radicalisering in zijn gemeente terug te dringen. Moureaux rea-
geerde hierop met de publicatie van een boek waarin hij de verdediging opnam
van de gestigmatiseerde Molenbeekse bevolking en beklemtoonde dat die in grote
meerderheid terreur verwerpt en afkeurt. Hij wees er verder op dat het radicalise-
ringsprobleem Molenbeek ver overstijgt. Voor hem is het radicalisme een erg
complex probleem dat niet meteen opgelost zal geraken en een aanpak van de
verschillende beslissingsniveaus vereist. Hij stelt echter vast dat die gezamenlijke
aanpak niet aanwezig is. Moureaux rekent in zijn slothoofdstukken scherp af met
de huidige burgemeester en de huidige minister van Binnenlandse Zaken.9
1.2 Molenbeek als broedplaats?
Molenbeek kwam vóór de novemberaanslagen in Parijs en de maartaanslagen in
Brussel reeds bij herhaling in de belangstelling, juist omwille van het verband met
radicalisering. Globaal kan gesteld worden dat de gemeente in een neerwaartse
spiraal terechtkwam, waarbij provocaties en ordeverstoring escaleerden tot daad-
werkelijke vormen van terrorisme. Drie belangrijke fasen hierin worden kort
geschetst.
(1) Op 3 september 2010 wordt Sharia4Belgium opgericht. Na een reeks van inci-
denten wordt de beweging eind 2012 ontbonden. Op 29 september 2014 gaat er
in Antwerpen een proces van start tegen 45 leden van de vereniging, in navolging
8 De burgemeester in België wordt door de gewestregering benoemd uit de leden van de gemeente-
raad voor een periode van zes jaar. In die zin vloeit het burgemeesterschap (meestal) voort uit de
lokale verkiezingen en de daaropvolgende coalitiebesprekingen. Hij staat aan het hoofd van de
gemeentelijke administratie en is meestal voorzitter van de gemeenteraad en het college van bur-
gemeester en schepenen. Nederlandse burgemeesters stellen hun kandidatuur in antwoord op
een officiële vacature die gepubliceerd wordt door de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties. Eens de commissaris van de Koning hen selecteert als potentiële kandidaat
doorloopt hij een formele procedure, inclusief interviews met een selectie van gemeenteraadsle-
den. Nederlandse burgemeesters worden verondersteld boven de politiek te staan en als hoeders
te fungeren van de kwaliteit en het resultaat van de lokale besluitvorming. Samengevat is het
mandaat van burgemeester in België dan ook veel politieker van aard dan in Nederland.
9 Ph. Moureaux, De waarheid over Molenbeek, Schoten: Horizon 2016, p. 256.
PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
43
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Elke Devroe & Paul Ponsaers
van een grootschalige antiterreuractie waarbij politie en gerecht 48 huiszoekingen
verrichtten. Er staan 45 verdachten terecht, van wie er slechts negen komen
opdagen.10 De rest laat verstek gaan. Op 11 februari 2015 velt de rechtbank haar
vonnis.11
De rechtbank stelt in haar vonnis vast dat de groep de intentie had terroristische
misdrijven te plegen. De leider van Sharia4Belgium en zijn volgelingen hebben
zich volgens de rechtbank overduidelijk bezondigd aan georganiseerde beïnvloe-
ding van jongeren. Jongeren werden mentaal en fysiek voorbereid op de gewa-
pende strijd. De jongeren veranderden qua mentaliteit en kleding. Ze werden
gedwongen te stoppen met school, moesten een nieuwe naam aannemen en de
organisatie kwam tussen bij de keuze van hun huwelijkspartners. De rechtbank
stelde verder vast dat de grote meerderheid van de beklaagden vertrok naar Syrië
en zich daar aansloot bij Jabhat al-Nusra.12 Velen van hen stierven intussen in de
gewapende strijd.
Uit het vonnis blijkt dat leden van Sharia4Belgium, met standplaats in Antwerpen
en met overwegend Antwerpse leden, bij herhaling Molenbeek viseerden als de
plaats bij uitstek om tot ordeverstoring over te gaan. Zo is er een aantal betrok-
ken bij het zogenoemde ‘theehuisincident’ (een hardhandig treffen met de politie
van Molenbeek), bij het ‘nikab-incident’ (waarbij een vrouw werd opgepakt omdat
ze haar nikab weigerde af te doen, hetgeen aanleiding gaf tot onlusten en relletjes
in Molenbeek gedurende weken), en bij een aanval op het commissariaat in
Molenbeek. Blijkbaar oefende Molenbeek toen reeds (het gaat om feiten die zich
voordoen in de periode 2010-2012) een aantrekkingskracht uit voor radicalise-
rende jongeren.
Maar vandaag, na de aanslagen in Parijs en Brussel, weten we meer. Een voorma-
lig (en veroordeeld lid) van Sharia4Belgium liet zich in juni 2013 fotograferen met
leden van Katiba Al-Battar.13 Het is dezelfde persoon die in augustus 2015 dreige-
menten uitte tegen België en via WhatsApp berichten verzond naar academicus
Montasser AIDe’emeh, auteur van het boek De Jihadkaravaan.14 Hij schrijft aan de
onderzoeker: ‘Dit is geen bedreiging of wat dom gepraat. Dit is een oorlogsverkla-
ring en de plannen zijn al gesmeed. Alles gaat in de lucht in België. Bibliotheken,
scholen, ziekenhuizen, winkelstraten, discotheken (…) Alle plaatsen waar er onge-
10 F. Bruggeman & G. Paelinck, ‘Maar negen beklaagden aanwezig op eerste procesdag Sharia4Bel-
gium’, De Redactie.be 29 september 2014, te raadplegen via: http:// deredactie. be/ cm/ vrtnieuws/
binnenland/ 1. 2104413.
11 J. Lambrecht, IS: het nieuwe terrorisme van Daesh en de ondergang van de Moslimbroederschap, Leu-
ven: Van Halewijck 2015.
12 Jabhat al-Nusra werd in januari 2012 opgericht als een onderafdeling van de Islamitische Staat in
Irak (ISI), het voormalige Al Qaida in Irak en de latere Islamitische Staat. De groep hangt een
ideologie aan die de strijd voor de islam voor ogen heeft, met de stichting van een kalifaat als
einddoel.
13 Het gaat om een elitebrigade, Katiba Al-Battar; de Brigade van het zwaard van de Profeten geldt
als de militaire ruggengraat van IS en wordt door Libiërs geleid.
14 M. AlDe’emeh & P. Stockmans, De Jihadkaravaan. Reis naar de wortels van de haat, Tielt: Lannoo
2015.
44 PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Radicalisering in Molenbeek
lovigen zijn. Wij houden geen rekening meer met al dat gepraat over onschuldige
slachtoffers. Alle ongelovigen worden vermoord. Wij doden hen zoals zij ons
doden. Begrepen?’15
Na de Brusselse aanslagen van 22 maart 2016 zal een ander toenmalig veroor-
deelde aanhanger van Sharia4Belgium twee videoboodschappen verspreiden van-
uit Syrië, waarin hij van de Belgische regering eist zich terug te trekken uit het
Midden-Oosten. Op 8 april 2016 wordt overigens een van de veroordeelde leden
van Sharia4Belgium opgepakt in Brussel omwille van betrokkenheid bij de Brus-
selse aanslagen.16
Kortom, gedurende de periode 2010 en 2012 was Molenbeek reeds het geprefe-
reerde doelwit van radicaliserende jongeren. De Belgische justitie en politie heb-
ben hieraan trachten te remediëren door een gerechtelijk onderzoek te starten en
een proces te voeren tegen de leiding en de brede groep van sympathisanten van
Sharia4Belgium. De veroordelingen volgden weliswaar, maar er bleken slechts 9
van de 45 personen aanwezig te zijn op het proces en de straffen konden niet
voorkomen dat verschillende betrokkenen België verlieten, afreisden naar Syrië
als foreign fighters en later als returnees terugkeerden naar ons land. De louter
strafrechtelijke aanpak had dan wel een juridische realiteit gecreëerd, maar bleek
weinig effect te hebben gehad op het radicaliseringstraject van verschillende
leden.
(2) Een tweede belangrijke fase in het Molenbeekse radicaliseringsproces houdt
verband met het zogenoemde keldermoskee-netwerk.17 Vanaf april 2012 zal de
leider van het netwerk (Z, een Marokkaan uit Molenbeek) jongeren rekruteren
om de strijd te gaan voeren in Syrië en Irak. De man deed dat zowel in sportclubs
als in zogeheten ‘keldermoskeeën’, geïmproviseerde gebedsplaatsen waar hij zijn
toehoorders overtuigde om de wapens op te nemen. Hij opereerde vooral in de
Maritieme Wijk (in de kanaalzone) in Molenbeek. De wijk staat bekend om zijn
illegale drugshuizen die schuilgaan achter culturele verenigingen.
In april 2012 maakte de Belgische Veiligheid van de Staat (vergelijkbaar met de
Nederlandse Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst) een nota over aan het
parket over het keldermoskee-netwerk. Later zal deze nota deel uitmaken van het
gerechtelijk dossier tegen de groep rond Z. De nota gaat over verdachte bijeen-
komsten in een appartement in Molenbeek. Volgens deze nota werd er tijdens de
bijeenkomsten gepraat over de noodzaak om gewapende aanvallen uit te voeren
op de ‘voornaamste tegenstander van de islam’, in casu de westerse democratie.
15 R.R. Belga, ‘IS stuurt nieuw dreigement naar België: “Alles gaat de lucht in. Bibliotheken, scholen,
ziekenhuizen”’, Knack 20 augustus 2015.
16 R.R. Belga, ‘Veroordeelde Sharia4Belgium is zesde terreurverdachte’, Het Laatste Nieuws 9 april
2016, te raadplegen via: www. hln. be/ hln/ nl/ 36484/ Aanslagen -Brussel/ article/ detail/ 2670944/
2016/ 04/ 09/ Ook -veroordeelde -Sharia4Belgium -proces -opgepakt -als -terreurverdachte. dhtml.
17 M. Eeckhaut, ‘Khalid Zerkani, de Kerstman die ronselde voor Syrië’, De Standaard 7 mei 2015, te
raadplegen via: www. standaard. be/ cnt/ dmf20150506_ 01667608.
PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
45
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Elke Devroe & Paul Ponsaers
Plannen werden, aldus de nota, gesmeed om zware wapens en explosieven te
bekomen om aanslagen uit te voeren.18
In 2014 wordt Z. gearresteerd en eind februari van dat jaar wordt het netwerk
rond de man opgerold. Tijdens de week van 21 tot 28 februari worden in elf poli-
tiezones 55 huiszoekingen doorgevoerd en 74 personen ondervraagd in het kader
van deze grootschalige actie. Z. zou zijn ronselpraktijken tot in de gevangenis
hebben voortgezet, reden waarom hij in isolement werd geplaatst. Op 29 juli
2015 staat het netwerk terecht. 32 personen worden in beschuldiging gesteld.
Naast Z. staan ook personen terecht die ook Syrië-strijders ronselden of hen hiel-
pen bij het vertrek. Anderen vertrokken dan weer naar Syrië of stonden op het
punt om dat te doen. De leider van het netwerk wordt tot twaalf jaar cel veroor-
deeld.
Vandaag weten we dat het appartement waar de bijeenkomsten van het kelder-
moskee-netwerk doorgingen, eigendom was van een man die later naar Syrië
reisde, samen met een van de toekomstige zelfmoordterroristen in Parijs tijdens
de novemberaanslagen in 2015. Daarenboven weten we nu dat een van de veroor-
deelden (uit Molenbeek) in de zaak van het netwerk (hij werd veroordeeld tot
twintig jaar celstraf bij verstek) zal ontmaskerd worden als de organisator van de
aanslagen in Parijs in november 2015. Een andere bij verstek veroordeelde, even-
eens uit Molenbeek, zal in verdenking gesteld worden van het maken van de bom-
gordels die gebruikt werden bij dezelfde Parijse aanslagen. Ook de man uit
Schaarbeek, die de bommen maakte voor de maartaanslagen in Brussel (en zich-
zelf op Zaventem-luchthaven opblies), behoorde tot het keldermoskee-netwerk.19
Uit deze zaak kan worden afgeleid dat gedurende de periode 2012 en 2014 niet
enkel jongeren actief werden geradicaliseerd in Molenbeek, maar dat een belang-
rijke aanzet werd gegeven om hen te betrekken bij de gewapende strijd in Syrië.
Het keldermoskee-netwerk fungeerde eveneens als terugkeerbasis van returnees
uit het Syrisch oorlogsgebied, om in Europa terroristische aanslagen voor te berei-
den. Opnieuw hebben de Belgische justitie en politie getracht het fenomeen een
halt toe te roepen door een brede groep te veroordelen, maar ook dit keer is het
duidelijk dat dit gebeurde in afwezigheid van de belangrijkste betrokkenen, die
zich onttrokken aan het gerecht en vrijwel ongehinderd tussen Syrië en Europa
reisden. Opnieuw had de louter strafrechtelijke aanpak tot veroordelingen geleid,
maar met weinig effect op het radicaliseringsproces van vele betrokkenen.
(3) Een week na de Charlie Hebdo-aanslagen in Parijs van 7 januari 2015 doet de
Belgische politie op 15 januari een inval in een safehouse in Verviers. De oprichter
18 R.R. Belga, ‘Staatsveiligheid: Weinig hints naar aanslagen Parijs in terreurnota’, Het laatste
Nieuws 26 januari 2016, te raadplegen via: www. hln. be/ hln/ nl/ 35524/ Aanslagen -Parijs/ article/
detail/ 2596955/ 2016/ 01/ 26/ Staatsveiligheid -Weinig -hints -naar -aanslagen -Parijs -in -terreurnota.
dhtml.
19 AFP, ‘Terrorisme: Khalid Zerkani, mentor de Kriket, Abaaoud et Laachraoui’, Le Point 25 maart
2016, te raadplegen via: www. lepoint. fr/ monde/ terrorisme -khalid -zerkani -mentor -de -kriket -
abaaoud -et -laachraoui -25 -03 -2016 -2028008_ 24. php.
46 PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Radicalisering in Molenbeek
van de cel, dezelfde veroordeelde man uit het keldermoskee-netwerk uit Molen-
beek, zal later blijken de coördinator te zijn van de novemberaanslagen in Parijs.
Uit de berichtgeving die het Belgische federaal parket verspreidt naar aanleiding
van de politie-interventie in Verviers, blijkt dat hij een aanslag wilde plegen met
zijn cel in Brussel op politiekantoren, meer precies op het commissariaat van de
politie van Molenbeek en het hoofdkwartier van de federale politie in Brussel. De
antiterreuractie die in Verviers werd gehouden, was onderdeel van een internatio-
nale operatie waarbij zeven landen betrokken waren. Twee mannen werden neer-
geschoten tijdens de operatie door de politie, één werd gearresteerd. De centrale
coördinator uit Molenbeek weet te ontkomen, waardoor hij later in de mogelijk-
heid zal zijn om de novemberaanslagen in Parijs te organiseren.
De officiële woordvoerder van IS legt naderhand een verklaring af vanuit Syrië.
‘Jullie zagen wat onze broeders daar hebben gedaan. Moge Allah hen genadig zijn
en hen belonen.’ Enkele uren na de boodschap verschijnt er een tweet die een foto
bevat van de twee doden in Verviers, samen met de coördinator uit Molenbeek,
tijdens hun verblijf aan het front in Syrië. De coördinator schept zelf op in het IS-
internet propagandatijdschrift Dabiq: ‘Na een vuurgevecht van 10 minuten, zijn
mijn broeders gezegend met het martelaarschap, zoals zij al zo lang wensten. Na
de raid kregen de inlichtingendiensten door dat ik de broeders had bezocht en dat
we samen bezig waren geweest plannen te maken voor acties.’20
In juli 2016 stonden zestien leden terecht voor de correctionele rechtbank van
Brussel en werden gestraft van dertig maanden tot zestien jaar. Negen ervan
waren voortvluchtig, internationaal geseind en werden bij verstek veroordeeld.
Velen zijn afkomstig uit Molenbeek, anderen hebben de Franse, Nederlandse of
Marokkaanse nationaliteit. Ondanks de pertinente inspanningen van politie en
gerecht om de aanslagen die beraamd werden in Verviers te voorkomen (onder
meer een aanslag op de luchthaven van Zaventem), kon het gerecht niet voorko-
men dat een hele generatie geradicaliseerden in het buitenland klaargestoomd
werd om naar Europa terug te keren als volleerde terroristen. Het is uit deze
nebuleuze dat de terroristen voortkwamen die de novemberaanslagen in Parijs en
de maartaanslagen in Brussel hebben uitgevoerd.21
1.3 Een globale strategie en uitvoering
Toen vanaf 2011 een aantal jonge individuen vertrok uit België om deel te nemen
aan de gewapende strijd in Syrië, werd dit nog niet ervaren als sterk problema-
tisch. Het ging tenslotte om foreign fighters, die er vooral op uit waren zich te
mengen in een militair conflict, gericht op het verwerven van territoria in het bui-
tenland. Vanaf 2012 begon men zich echter in België (en elders in Europa) te rea-
20 M. Eeckhaut, ‘Verviers, de mislukte repetitie voor Parijs’, De Standaard 14 januari 2016, te raad-
plegen via: www. standaard. be/ cnt/ dmf20160113_ 02066174.
21 T. Renard, ‘After Paris and Brussels: reassessing ISIS’s strategy in Europe, 8 april 2016’, te raad-
plegen via: www. aspistrategist. org. au/ after -paris -and -brussels -reassessing -isiss -strategy -in -
europe/ .
PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
47
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Elke Devroe & Paul Ponsaers
liseren dat er iets anders aan de hand was, en stelde men de terugkeer vast van
returnees naar Europa als getrainde terroristen.
In oktober 2015 stonden er, volgens de Belgische minister van Binnenlandse
Zaken Jan Jambon (N-VA, Vlaams-nationalisten), niet minder dan 837 indivi-
duen op te lijst van de Belgische inlichtingendiensten, van wie er 273 naar Syrië
of Irak reisden. België scoorde op dat moment het hoogst in de lijst van landen
van de Europese Unie met het meeste aantal Syrië-gangers per capita.22 Daarvan
zouden er intussen 80 gesneuveld zijn aan het front, 134 zouden echter zijn
teruggekeerd.23 In vele gevallen konden zij bij hun terugkeer onder de radar blij-
ven van justitie en politie en de november- en maartaanslagen voorbereiden en
plegen.
Ondanks het vele speurwerk en de navolgende grootschalige processen had een
louter strafrechtelijke aanpak niet geleid tot het voorkomen van verdere terreur-
daden. Dit verplicht ons ernstige vragen te stellen over de effectiviteit van een
louter strafrechtelijke benadering van het terreurfenomeen.24 Ondanks uitste-
kend speurwerk van de politiediensten, de hardnekkigheid van het Belgisch fede-
raal parket en de doortastendheid van de rechtbanken in de hiervoor genoemde
drie cases is men er niet in geslaagd het terrorisme waarmee we kennismaakten in
Parijs en Brussel te voorkomen. Dit is in grote mate te wijten aan het feit dat
velen weliswaar werden veroordeeld, verstek lieten gaan en hun activiteiten
elders of clandestien verder hebben gezet. Een louter strafrechtelijke aanpak is
dus niet voldoende geweest. Wat dan met een bestuurlijk-preventieve aanpak?
Om hier een antwoord op te kunnen geven keren we terug naar ons uitgangspunt:
Molenbeek en het ‘Brusselse gewest’.
2 De Belgische staatsconstructie en de politieke gevolgen ervan
België is een federaal land. Dat is geen toeval. Het land heeft drie officiële talen.
Ongeveer 60% van de bevolking spreekt Nederlands, 40% spreekt Frans en 1%
spreekt Duits (Oostkantons). Die diversiteit heeft tot een opeenvolging van
staatshervormingen geleid, die het land bestuurlijk behoorlijk complex hebben
gemaakt.25 Intussen heeft België reeds de zesde staatshervorming achter de rug.26
In totaal beschikt België over zes regeringen: de federale regering, de Vlaamse
regering, de Waalse gewestregering, de Franstalige gemeenschapsregering, de
22 B. van Ginkel & E. Entenmann (red.), The Foreign FightersPhenomenon in the European Union
Profiles, Threats & Policies (ICCT Research Paper), Den Haag: ICCT 2016.
23 Verenigde commissies voor Justitie en voor Binnenlandse Zaken, Algemene Zaken en het Open-
baar Ambt van woensdag 2 december 2015.
24 P. Ponsaers & E. Devroe, ’De dilemma’s van beleidsregimes bij “high impact crime” in Europese
metropolen’, Strafblad, 2, p. 131-138.
25 E. Devroe, ‘Het kopje naast het schoteltje. Over de gestructureerde versnippering in het integrale
veiligheidsbeleid’, Cahiers Politiestudies 2014, 30, p. 159-181.
26 J. Vanpraet, De latente staatshervorming, Brugge: Die Keure 2011.
48 PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Radicalisering in Molenbeek
Duitstalige gemeenschapsregering en de regering van het Brussels Hoofdstedelijk
Gewest.
Er bestaat uiteraard nog steeds een overkoepelende federale regering voor het
gehele grondgebied, vooral bevoegd voor de autoriteitsdepartementen als Defen-
sie, Justitie en Binnenlandse Zaken. De huidige federale regering kwam tot stand
na de verkiezingen van 25 mei 2014. Hier is een nooit eerder vertoonde centrum-
rechtse coalitie aan het bewind van liberalen (MR en Open Vld), christendemocra-
ten (CD&V) en Vlaams-nationalisten (N-VA). De regeringsformatie duurde niet
minder dan 139 dagen. Dit is in grote mate te wijten aan het overweldigende ver-
kiezingssucces dat N-VA boekte.27 Opvallend is dat de enige Franstalige partij in
de federale regering de MR is. Daar staan diverse partijen tegenover aan Vlaamse
zijde, zoals N-VA, CD&V en Open Vld. De regering wordt geleid door eerste
minister Charles Michel (MR). Hij volgde de Franstalige socialist Elio Di Rupo op
als regeringshoofd, waardoor een einde kwam aan ruim 25 jaar aanwezigheid van
(Franstalige) socialisten in de regering. Als minister van Veiligheid en Binnen-
landse Zaken, ook belast met grotestedenbeleid, trad Jan Jambon aan (N-VA).
Het ministerie van Justitie viel toe aan Koen Geens (CD&V). Het zijn deze minis-
ters die het politieel beleid vorm geven. Minister van Defensie werd Steven Van-
deput (N-VA).
Daarnaast telt het land drie zogenoemde gewesten (het Vlaamse, het Waalse en
het Brusselse). Gewesten zijn verantwoordelijk voor de zogeheten grondgebonden
bevoegdheden, zoals economie, werkgelegenheid en openbare werken. Het land
telt tevens drie zogenoemde gemeenschappen (het Vlaamse, het Franse en het
Brusselse). Gemeenschappen zijn verantwoordelijk voor de persoonsgebonden
materies, zoals onderwijs, cultuur en welzijn. De Vlaamse gemeenschap en het
Vlaamse gewest hebben een gemeenschappelijk parlement en regering, beide met
zetel te Brussel. De Vlaamse regering (gewest en gemeenschap), onder leiding van
Geert Bourgeois (N-VA), wordt gevormd door dezelfde Vlaamse partijen (Open
Vld, CD&V en N-VA) als deze die deel uitmaken van de federale regering. Er is
met andere woorden van Vlaamse zijde een grote symmetrie tussen de federale
regering en de Vlaamse.
In Franstalig België liggen de zaken ingewikkelder. De Franstaligen beslisten om
hun afzonderlijke bestuursorganen, namelijk het Waals gewest (zetel te Namen)
en de Franse gemeenschap (zetel te Brussel), gescheiden te houden. Traditioneel
is de PS (Parti Socialiste) in Franstalig België de grootste partij. De Waalse gewest-
regering wordt geleid door de Franstalige socialist Paul Magnette (PS) en is een
coalitie van Franstalige socialisten (PS) en Franstalige christendemocraten (cdH).
Hier is dus hoegenaamd geen symmetrie met de federale regering.
Anderzijds wordt de Franstalige gemeenschapsregering geleid door de Franstalige
socialist Rudy Demotte (PS), en de coalitie is dezelfde als deze van de Waalse
27 P. Popelier e.a., België, quo vadis? Waarheen na de zesde staatshervorming, Mortsel: Intersentia
2012.
PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
49
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Elke Devroe & Paul Ponsaers
gewestregering. Sinds 2011 noemt deze gemeenschap zich ‘Federatie Wallonië-
Brussel’. Omtrent deze benaming was en is nogal wat discussie tussen Frans- en
Nederlandstaligen. Langs Vlaamse kant betwist men deze naam vooral omdat zij
een soort fusie van Wallonië en Brussel suggereert die feitelijk onbestaande is.
Het meest gecompliceerd is de situatie in het Brusselse gewest, dat dus geen
gemeenschap is. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest heeft een eigen parlement
en regering, bevoegd voor gewestmateries.28 De Vlaamse en Franse gemeenschap-
pen bleven echter bevoegd voor de eigen ‘gemeenschapsmateries’ op het territo-
rium van het Brussels gewest. Voor zaken die beide gemeenschappen aangaan, is
in het Brussels gewest een specifiek orgaan in het leven geroepen.29
De Brusselse Hoofdstedelijke Regering bestaat uit een minister-president, vier
ministers (twee Nederlandstalige en twee Franstalige) en drie staatssecretarissen.
De leden van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering beheren de materies ruimte-
lijke ordening, stedenbouw, stadsvernieuwing, huisvesting, openbare werken, ver-
voer, economisch beleid, buitenlandse handel, werkgelegenheid, leefmilieu, ener-
gie, plaatselijke besturen, wetenschappelijk onderzoek en externe betrekkingen.30
Deze Brusselse regering wordt geleid door minister-president Rudi Vervoort
(PS).31 In die hoedanigheid is hij onder meer bevoegd voor het stedelijk beleid en
veiligheid in de gewestregering. Bij de verkiezingen van mei 2013 volgde hij Char-
les Picqué (eveneens PS) aan het hoofd van de Brusselse regering op. Vervoort
leidt een coalitie tussen socialisten (PS en Sp.a), christendemocraten (cdH en
CD&V), liberalen (Open Vld) en de taalpartij (DéFI, een politieke beweging van
Brusselse Franstaligen, ontstaan uit verzet tegen de taalwetten in het Brusselse).
Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest vormt in realiteit één demografisch geheel,
maar bestaat uit negentien gemeenten met elk een eigen burgemeester. Het gaat
om: (1) Brussel-stad (burgemeester PS), (2) Anderlecht (burgemeester PS), (3)
Etterbeek (burgemeester MR), (4) Evere (burgemeester PS), (5) Ganshoren (bur-
gemeester kartellijst), (6) Jette (burgemeester cdH), (7) Koekelberg (burgemees-
ter MR), (8) Oudergem (burgemeester DéFI), (9) Schaarbeek (burgemeester MR),
(10) Sint-Agatha-Berchem (burgemeester cdH), (11) Sint-Gillis (burgemeester
PS), (12) Sint-Jans-Molenbeek (burgemeester MR), (13) Sint-Joost-ten-Node
(burgemeester PS), (14) Sint-Lambrechts-Woluwe (burgemeester DéFI), (15) Sint-
Pieters-Woluwe (burgemeester MR), (16) Ukkel (burgemeester MR), (17) Vorst
(burgemeester PS), (18) Watermaal-Bosvoorde (burgemeester Ecolo) en (19)
Elsene (burgemeester MR). Het valt op dat de politieke verdeeldheid in het Brus-
sels gewest erg groot is, ondanks het manifeste overgewicht van Franstalige par-
28 K. Meerschaut & P. De Hert, ‘Een integraal veiligheidsbeleid op gewestelijk niveau. Het Brusselse
Gewest naderbij bekeken’, Rechtsleer & Doctrine 2008, p. 542-576.
29 P. Delwit & K Deschouwer, ‘Staten-Generaal van Brussel. De Brusselse instellingen’, Brussels Stu-
dies, Synthesenota 2009, 14.
30 D. Jacobs & M. Swyngedouw, ‘Een nieuwe blik op achtergestelde buurten in het Brussels hoofd-
stedelijk gewest’, Tijdschrift voor Sociologie 2000, 3, p. 197-227.
31 R. Vervoort, ‘Politieke beleidsverklaring van de regering van het Brussels hoofdstedelijk gewest’,
22 oktober 2015.
50 PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Radicalisering in Molenbeek
tijen. Vooral de rivaliteit tussen de Franstalige PS (gesteund door haar gewest- en
gemeenschapsregering) en de Franstalige MR (gesteund door de federale rege-
ring) is opmerkelijk.
3 Het verknipte lokale politiebeleid in het Brussels gewest
Deze staatsstructuur heeft een aantal gevolgen op het vlak van veiligheid in het
Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Op de eerste plaats is het zo dat de federale auto-
riteitsdepartementen van Binnenlandse Zaken (op de eerste plaats) en van Justi-
tie (in bijkomende orde) zeggenschap hebben over de politie. Deze politie is ver-
deeld in één federale politie en 195 zonale korpsen32 sinds de grootschalige poli-
tiehervorming van 1998. De federale politie wordt vooral vanuit Binnenlandse
Zaken aangestuurd. De lokale wordt voorzien van federale kaderwetgeving, die
via tussenliggende overlegstructuren vooral door de gemeentelijke overheden
wordt aangestuurd. Kortom, de politiematerie is bij uitstek federale en gemeente-
lijke materie en geen ‘gewestelijke’ zaak.33 Kortom: het is veeleer de dualiteit fede-
raal/gemeentelijk die de politiedynamiek bepaalt dan de dualiteit federaal/gewes-
telijk. Dit wordt sterk in de hand gewerkt door het feit dat de burgemeester in
België politiek verantwoordelijk is voor de activiteiten van ‘zijn’ korps. Hij kan, in
tegenstelling tot Nederland,34 onmogelijk deze bevoegdheid delegeren naar een
van zijn schepenen.35
Sinds de politiehervorming in 1998 is het Brussels Hoofdstedelijk Gewest onder-
verdeeld in zes politiezones, elk met een andere capaciteit. De grootste zone is (1)
PZ Brussel Hoofdstad/Elsene. Hier staat één politieambtenaar in voor slechts 107
inwoners, waarmee dit korps het sterkst scoort in het Brusselse gewest. Verder
zijn er: (2) de PZ Brussel-West met Sint-Jans-Molenbeek, Koekelberg, Jette,
Ganshoren en Sint-Agatha-Berchem. De omringingscoëfficiënt is in deze zone het
minst voordelig, vergeleken met alle andere Brusselse politiezones, met name één
inspecteur per 245 inwoners; (3) de PZ Zuid, met Anderlecht, Vorst en Sint-Gillis,
met één politieman per 215 inwoners; (4) de PZ Ukkel/Watermaal-Bosvoorde/
Oudergem, met een omringingscoëfficiënt van één politieambtenaar per 237
inwoners; (5) de PZ Montgomery, met Etterbeek, Sint-Lambrechts-Woluwe en
Sint-Pieters-Woluwe, met één politieambtenaar voor 211 inwoners; en (6) de PZ
32 Dit aantal is momenteel (2016) teruggebracht tot 189 door een aantal vrijwillige fusie-operaties.
33 P. Ponsaers & E. Devroe, ‘De toekomst van Europese nationale politiebestellen?’, in: P. Ponsaers
e.a.(red), Toekomstpolitie, Triggers voor een voldragen debat, Antwerpen/Apeldoorn: Maklu
2015, p. 45-85.
34 R. Prins & L. Cachet, ‘Integrale veiligheidszorg en de burgemeester’, Tijdschrift voor Veiligheid
2011, (1, p. 43-58.
35 P. Ponsaers & S. De Kimpe, Consensusmania – Over de achtergronden van de politiehervorming,
Leuven/Leusden: ACCO 2001.
PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
51
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Elke Devroe & Paul Ponsaers
Polbruno, met Evere, Sint-Joost-ten-Node en Schaarbeek, met één agent per 188
inwoners.36
In een openhartig interview herinnert voormalig minister van Binnenlandse
Zaken en architect van de politiehervorming in 1998, Louis Tobback (Sp.a), aan
de reden waarom deze zes politiezones werden ingericht:
‘We hebben het ijzer gesmeed toen het heet was. De politiehervorming was
voorbereid en de Dutrouxcrisis brak de laatste weerstand. Behalve voor Brus-
sel, dat was echt miserie. Lodewijk de Witte, de huidige gouverneur van
Vlaams-Brabant, had een nota over de politiehervorming voorbereid tijdens
de onderhandelingen over het Octopusakkoord.37 We waren met acht par-
tijen in een middag akkoord. Maar voor Brussel moesten we nog eens terug-
komen. De nota ging uit van één politiezone in Brussel, maar het werden er
uiteindelijk zes. Dat was een zware toegeving voor de Franstaligen. Hun voor-
keur ging uit naar 19 politiezones, want ze wilden hun pretoriaanse wacht
behouden.’38
Daarenboven is het zo dat het Belgische politieconcept nog steeds wezenlijk
gestoeld is op een tweedeling tussen ‘gerechtelijke’ en ‘administratieve’ politie, die
we kunnen beschouwen als een erfenis uit de napoleontische periode.39 Deze
tweedeling werkt niet alleen door op het niveau van de federale politie, maar ook
op dat van de zonale politie. De gerechtelijke politie functioneert in grote mate
onder supervisie van Justitie, de administratieve politie onder Binnenlandse
Zaken. Onder ‘gerechtelijke politie’ wordt dan alles beschouwd dat te maken heeft
met het vaststellen, opsporen en ophelderen van crimineel gedrag, zeg maar
recherche-opdrachten. Deze verlopen onder leiding en toezicht van de magistra-
tuur. Onder ‘administratieve politie’ wordt alles beschouwd dat te maken heeft
met openbare-ordehandhaving en politiële preventie (surveillance en toezicht).
Deze activiteiten verlopen onder de bevoegdheid van de bestuurlijke overheden,
in essentie de minister van Binnenlandse Zaken (federaal) en de burgemeesters
(lokaal). In dit opzicht is de situatie in Nederland, met een tot één gemaakt depar-
tement van Veiligheid en Justitie, en een tot één gemaakte Nationale Politie, fun-
damenteel verschillend, omdat de tweedeling tussen ‘gerechtelijke’ en ‘adminis-
tratieve’ politiële opdrachten niet langer als zodanig wordt ervaren.
Opnieuw wordt deze tweedeling opgevangen door middel van overleg tussen
gerechtelijke en bestuurlijke overheden. In essentie worden die vormgegeven
36 Comité P, Toezichtsonderzoek naar de inzet van de politiecapaciteit in bepaalde wijken van
Anderlecht en Sint-Jans-Molenbeek teneinde de veiligheid (leefbaarheid) van de burgers te waar-
borgen (tussentijds verslag), 27 oktober 2011.
37 Het Octopusakkoord was het politieke akkoord over de hervorming van de politie en het gerecht
in België in 1998. De naam ‘octopus’, letterlijk achtarm, verwijst naar het feit dat er acht poli-
tieke partijen bij betrokken waren.
38 X, ‘Louis Tobback: Fusie politie in Brussels komt er pas over Reynders lijk’, De Tijd 2 april 2016.
39 P. Ponsaers & E. Devroe, ‘Nationale politiebestellen in beweging in Europa’, in: Handboek politie-
diensten, Internationaal, Mechelen: Kluwer 2014, p. 41-98.
52 PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Radicalisering in Molenbeek
doorheen de vaststelling van het ‘Federaal Veiligheidsplan’ enerzijds en het
‘Zonaal Veiligheidsplan’ anderzijds. Beide soorten van plannen zijn voorzien in de
Wet op de ‘Geïntegreerde Politie, gestructureerd op twee niveaus’ en behelzen
met andere woorden de puur politiële aangelegenheden die te maken hebben met
het zogenoemde ‘ketenbeleid’ (afstemming tussen bestuurlijke en gerechtelijke
prioriteiten van de politie). Deze plannen laten dan ook niet toe te komen tot
doortastend integraal veiligheidsbeleid, waarbij gestreefd zou kunnen worden
naar samenwerking en partnership tussen diverse instanties van niet-politiële en
-gerechtelijke aard.
Kortom, burgemeesters zijn in grote mate afhankelijk van de federale regering om
hun politiebeleid vorm te kunnen geven.40
3.1 De aanpak van de oorzaken van de radicalisering in het Brussels gewest
Met een boutade kan men zeggen dat de repressieve functies van de politie vere-
nigd zijn in één federale hand, maar dat de sociaal-preventieve aspecten (de oor-
zaken van criminaliteit en radicalisering, met name die aspecten die de weerbaar-
heid ertegen verhogen, zoals tewerkstelling, onderwijs, sociale huisvesting, wel-
zijn enzovoort) in grote mate tot de bevoegdheden behoren van de gewesten en
gemeenschappen. Dat is overigens ook het geval met alle zorg-, hulpverlenings-
en welzijnsaspecten. Intussen is immers de minister-president van het Brussels
gewest sinds 1 juli 2014, als gevolg van de zesde Belgische staatshervorming,
bevoegd voor veiligheid.
Vanuit dat oogpunt is een integraal veiligheidsbeleid in een federaal land als Bel-
gië dan ook onvermijdelijk steeds voorwerp van bijzonder veel overleg tussen
overheden op diverse beleidsniveaus.41 Er is al een Kadernota Integrale Veilig-
heid42 (KIV) nodig om het beleid op federaal niveau af te stemmen op dat van de
gewesten en gemeenschappen. Een dergelijke kadernota wordt dan vooral een
oefening om wederzijds elkaars beleidsdomein af en op te lijnen.43 Een doortas-
tend integraal veiligheidsbeleid kan hier bezwaarlijk uit voortvloeien.44
Zo verklaart de korpschef van de zone Brussel-West, waarin de gemeente Molen-
beek gelegen is: ‘Staar u niet blind op de lokale politie, wij zijn maar één speler. Er
is bijvoorbeeld geen overleg tussen de tientallen verenigingen die in Molenbeek
met jongeren werken. De ene wordt gesteund vanuit het Brussels Gewest, de
40 E. Devroe & P. Ponsaers, ‘Reforming the Belgian police system between central and local’, in: N.F.
Fyfe, J. Terpstra & P. Tops (red.), Centralizing forces? Comparative perspectives on contempo-
rary police reform in northern and western Europe, Den Haag: Boom Juridische uitgevers/Eleven
2013, p. 77-98.
41 E. Devroe, A swelling culture of control. De genese en de toepassing van de wet op de administra-
tieve sancties in België, Antwerpen/Apeldoorn: Maklu 2012.
42 Pas in juni 2016 door de federale regering naar buiten gebracht, terwijl de regering in oktober
2014 reeds van start ging.
43 W. Bruggeman, ‘Nationaal veiligheidsbeleid: eindelijk opnieuw geïntegreerd?’, Panopticon 2016,
2, p. 145-152.
44 P. Ponsaers, ‘De communautarisering of de deconstructie van de soevereine staat’, Panopticon
2016, 4, p. 249-259.
PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
53
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Elke Devroe & Paul Ponsaers
andere vanuit de Vlaamse Gemeenschap. Ze houden zich allemaal met hetzelfde
bezig, maar er is geen coördinatie.’45 Didier Gosuin (DéFI, het vroegere FDF), de
Brusselse minister van Werk en Economie, slaat in dit verband mea culpa in een
interview dat daags na de aanslagen in Brussel werd afgenomen: ‘We zijn blind
geweest voor een hele groep jongeren die zich afkeerde van de samenleving.’ Op
de vraag of er een link is tussen de hoge jeugdwerkloosheid en moslimradicalise-
ring moet de minister het antwoord schuldig blijven:
‘Dat is moeilijk te zeggen, maar ik ben ervan overtuigd dat zaken als secta-
risme [sic] en radicalisme een kans krijgen in een samenleving die geen hoop
geeft aan mensen. Mensen hebben altijd de behoefte om ergens in te geloven,
ook al is het een leugen. De beste wapens tegen radicalisme en extremisme
zijn onderwijs, vorming, stages en de persoonlijke begeleiding van werklozen.
De Brusselse overheid heeft die zaken jarenlang verwaarloosd, in elk geval
niet krachtdadig genoeg aangepakt. Er is onvoldoende in het Franstalige
onderwijs geïnvesteerd en dat is de fout van de Franstalige partijen.’46
Burgemeesters zijn met andere woorden in grote mate afhankelijk van de deel-
regeringen om hun sociaal-preventieve veiligheidsbeleid op hun grondgebied in
het Brussels Hoofdstedelijk Gewest te kunnen boetseren. In dat gewest blijkt dat
een bijzonder moeilijk gegeven omwille van de politieke verdeeldheid, die juist
hier uitgesproken tot uiting komt.
3.2 Het federale ‘kanaalplan’ en het gewestelijke ‘preventieplan’ als illustratie
De kritiek op de organisatie van de politie in Brussel nam toe na de aanslagen van
22 maart 2016 op de luchthaven van Zaventem en het metrostation Maalbeek.
Diverse commentatoren wezen op de versnippering van het politie- en politiek
landschap in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, met zes politiezones en negen-
tien gemeenten in één demografische geheel. De Belgische premier Charles
Michel reageerde op 2 april 2016 laconiek in enkele interviews en stelde: ‘Ik ken
geen taboes. Maar ik heb niet de indruk dat er in Zaventem twee bommen zijn
ontploft omdat Brussel zes politiezones telt (…) Ik hou niet vast aan structuren
als hun meerwaarde niet bewezen is (…) Maar vandaag lijkt zo’n aanpassing mij
geen prioriteit.’47
De discussie over de versnippering in het Brusselse gewest dateert echter van
vroeger dan 22 maart 2016. Ze stak de kop op naar aanleiding van de voorstelling
van het federale ‘kanaalplan’ in januari 2016, als antwoord op de gebeurtenissen
in Parijs op 13 november 2015.48 Volgens het ‘kanaalplan’ moeten er dit jaar
reeds 300 bijkomende politiemensen ingezet worden. Dit strekt zich uit over de
45 N. Schoofs, ‘Ik heb te weinig agenten die Arabisch spreken’, De Tijd 26 maart 2016.
46 B. Hubo, ‘Didier Gosuin: We hebben ons vergist, ik ook’, Brussel deze Week 31 maart 2016.
47 K. Heylen, ‘Premier Michel vindt fusie politiezones geen dringende prioriteit’, De Redactie.be
2 april 2016.
48 Ch. Degreef, ‘Grote lijnen kanaalplan Jambon bekend’, Brussel deze Week 27 januari 2016.
54 PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Radicalisering in Molenbeek
gemeenten Molenbeek, Vilvoorde,49 Anderlecht, Koekelberg, Laken,50 Schaar-
beek, Sint-Gillis en Sint-Joost-ten-Node, samen goed voor een investering van 39
miljoen euro.
Het is merkwaardig dat het ‘kanaalplan’ opteert voor samenwerking tussen deze
gemeenten en daarbij Brussel-stad buiten beschouwing laat, waarvan slechts een
beperkt onderdeel participeert, met name de deelgemeente Laken. Verder valt op
dat dit federaal plan zich richt op samenwerking op gemeentelijk niveau en niet
op samenwerking tussen politiezones. Het plan doorsnijdt als het ware de politie-
structuur zoals deze bij de hervorming van 1998 werd ingesteld, ten voordele van
een alliantie tussen burgemeesters van specifieke gemeenten.51 Sinds 2013 wordt
het ambt van burgemeester in Brussel-stad waargenomen door de Franstalige
socialist Yvan Mayeur (PS), die in het verleden in aanvaring kwam met Jambon,52
zodat niet valt uit te sluiten dat politieke motieven aan de concrete invulling van
het plan ten grondslag hebben gelegen
De meest urgente maatregelen in het ‘kanaalplan’ hebben betrekking op Molen-
beek en Vilvoorde. Molenbeek kreeg er meteen vanaf 1 februari 2016 in een eer-
ste fase 50 politiemensen bij en Vilvoorde 20. Het gaat om federale personeelsle-
den die toegevoegd worden aan de lokale politiezones. De coördinatie zal worden
waargenomen door de korpschef van zone Brussel-West/Molenbeek en de Brus-
selse directeur-coördinator van de federale politie. Het ‘kanaalplan’ kende een
eerder pruttelende start omwille van weerstanden vanwege de weerstand bij de
politiebonden.
Rond dezelfde periode, op 21 januari 2016, stelde de Brusselse minister-president
van het Brusselse gewest, Rudi Vervoort (PS), een preventie- en bestrijdingsplan
voor dat hij voorbereidde met de burgemeesters van Brussel-stad, Schaarbeek,
Anderlecht en Molenbeek. Vervoort stelt zijn gemeenten een globale aanpak voor
van het radicalisme. Het is de bedoeling om via dit instrument van zo nabij moge-
lijk in te spelen op de behoeften die geformuleerd worden door de gemeenten en
de inwoners van het Gewest zonder te discrimineren of te stigmatiseren. Er wordt
sterk ingezet op beleidsdomeinen zoals onderwijs, jeugdhulp, opleiding, tewerk-
stelling, huisvesting en sociale cohesie.
Beide plannen, het ‘kanaalzone’-plan van het federale departement Binnenlandse
Zaken en dat van het Brusselse gewest, houden geen enkele verwijzing naar elkaar
in.
49 Vilvoorde maakt geen deel uit van het Brussels gewest, maar ligt wel langs de kanaalzone en telt
28 gekende Syrië-gangers.
50 Laken is geen zelfstandige gemeente in het Brusselse gewest, maar een onderdeel van de stad
Brussel.
51 P. Ponsaers & E. Devroe, ‘Het kanaalplan, het aanhouden van het verhoogde dreigingsniveau en
de sluipende privatisering’, Cahier Politiestudies 2016, 39, p. 213-237.
52 Na de nationale vakbondsbetoging in Brussel op 6 november 2014 kwam er veel kritiek op May-
eur, onder andere uit zijn eigen politiekorps. Hij kwam in botsing met N-VA-voorzitter Bart De
Wever, tevens burgemeester van Antwerpen, en de minister van Binnenlandse Zaken, Jan Jam-
bon (eveneens N-VA).
PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
55
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Elke Devroe & Paul Ponsaers
4 Conclusie
In deel 1 van deze bijdrage stelden we vast dat de strafrechtelijke aanpak van radi-
calisering en terrorisme weinig structureels heeft bijgedragen aan het reëel terug-
dringen van deze problemen. In deel 2 stelden we vast dat de Belgische staats-
structuur en de permanente hervorming ervan als het ware een tweesporenbeleid
deed ontstaan, waardoor de sociaal-preventieve functie van de gewesten en
gemeenschappen los kwam te staan van de federale handhavende en misdaad
bestrijdende politiefunctie. Dit tweesporenbeleid bemoeilijkt sterk het implemen-
teren van een reëel integraal veiligheidsbeleid, waarbij het bestrijden van de oor-
zaken van radicalisering gelijk opgaat met de strafrechtelijke aanpak ervan.
Een waarachtig IV-beleid beschouwt de politie als een van de partners in het
brede maatschappelijke middenveld die de oorzaken van criminaliteit, onrust en
sociale wanorde trachten te beheersen. Community policing houdt in die zin een
essentiële preventieve opdracht in: het voorkomen dat er zich problemen verdich-
ten in bepaalde groepen of op specifieke plaatsen, en de ambitie om bij te dragen
aan het terugdringen van de oorzaken ervan.
Molenbeek en het hele Brusselse gewest zijn zwaar getroffen gedurende de afgelo-
pen jaren. Om hieraan te verhelpen moet, daar waar het gaat om radicalisering
van jongeren, de voedingsbodem van die radicalisering worden tegengegaan. Heel
concreet komt dat neer op het verschaffen van tewerkstelling, van degelijk onder-
wijs en sociale huisvesting, van bijstand en zorg. Uiteraard is dat niet de uitslui-
tende opdracht van de politie, maar is dat een gemeenschappelijke opdracht van
de publieke overheid, tot op grote hoogte van het gemeentelijk beleid. Buurthui-
zen, straathoek- en jeugdwerkers, opvoeders, inburgerings- en hulpverleningscen-
tra en vele anderen moeten daartoe bijdragen, samen met diverse gemeentelijke
diensten.
Waaruit blijkt dat? Na de Charlie Hebdo-aanslagen in Parijs van januari 2015
bleek een van de jongeren op een Brusselse school te sympathiseren met de terro-
risten. De leraren werden ongerust en probeerden dit te melden, maar er bleek
geen gereglementeerd communicatiekanaal aanwezig te zijn. Enige tijd later ver-
trok de jongeman naar Syrië. Het Belgische Openbaar Ministerie wist dat hij naar
Syrië was vertrokken, maar was niet op de hoogte van zijn terugkeer. In novem-
ber 2015 blijkt hij een van de zelfmoordterroristen te zijn die zich opblies aan het
Stade de France te Parijs.
De grondgedachte bij de politiehervorming van 2001 was in grote mate de politi-
ele werking nauw te laten aansluiten op het gemeentelijke beleid, zodat precies
het hiervoor genoemde ‘integraal veiligheidsbeleid’ reële kansen kreeg. De erva-
ring leert dat een evenwichtig integraal veiligheidsbeleid een lange adem heeft en
slechts resultaten oplevert wanneer het geschraagd wordt door verschillende
partners met elk een eigen rol en verantwoordelijkheid. Dat is momenteel niet
mogelijk in Brussel. Het is dan ook niet verwonderlijk dat het jaarverslag 2014
van het Comité P, in tempore non suspecto, waarschuwde voor een groeiende
56 PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Radicalisering in Molenbeek
kloof tussen politie en bevolking in een aantal politiezones in Brussel, onder meer
in Molenbeek.53
Het hernemen van het oude voorstel van samensmelting van de zes politiezones
van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is op zich best verdedigbaar, en onzes
inziens zelfs noodzakelijk, indien dit echter gepaard gaat met de samenvoeging
van de negentien Brusselse gemeenten tot één bestuursniveau of één stedelijk
gebied. Het is slechts op deze manier dat een ‘integraal veiligheidsbeleid’ ook in
Brussel vorm kan worden gegeven. Het creëren van één Brusselse politiezone,
zonder te raken aan de negentien afzonderlijke gemeenten, kan echter enkel maar
tot een grotere afstand tussen het bestuur en de politie leiden, en meteen ook tot
minder gemeenschapsgerichtheid.54
Het voorstel van de Brusselse CD&V-parlementsleden Grouwels en Delva, die
pleiten voor een ‘regeringscommissaris tegen terreur’ voor Brussel onder de
minister van Binnenlandse Zaken, steunt op het Parijs model, waar de Parijse
politieprefect de nationale politie in de stad aanstuurt vanuit het centralistisch
departement Binnenlandse Zaken.55 In een dergelijk model wordt het gesigna-
leerde tweesporenbeleid echter enkel maar versterkt. Het weerspiegelt immers de
dominante beleidsopvatting die politici hebben over de ‘ware aard’ van het poli-
tiewerk, met name misdaadbestrijding. Nochtans weten we dat de invloed van de
politie op criminaliteit, radicalisering en terreur zeer beperkt is, omdat de oorza-
ken ervan zich buiten de invloedssfeer van de politie bevinden.
In die zin is de Duitse oplossing dan ook sterk het overwegen waard.56 De federale
Duitse Bondsrepubliek heeft voor de hoofdstad Berlijn immers een bijzondere
regeling uitgewerkt, die erop neerkomt dat de president van de deelstaat Berlijn
meteen ook de functie van burgemeester van de stad Berlijn opneemt.57 Op deze
wijze heeft hij tezelfdertijd greep op het politieel optreden als op het sociaal-pre-
ventieve beleid in de metropool. Een dergelijke oplossing komt tegemoet aan de
bezwaren die in het voorgaande werden genoemd, het blijkt werkbaar in een fede-
raal land én is toepasbaar in het Brussels gewest.
Maar dat impliceert meteen ook dat niet enkel de zes politiezones worden gefu-
sioneerd, maar tevens dat de negentien Brusselse burgemeestersposten worden
ingeruild voor één. Pas op dat moment kan er een ware afstemming zijn tussen
misdaadbestrijding en bestuurlijk beleid in Brussel-19 en het Brussels gewest.
Enkel met de samenvoeging van de zes politiezones raakt het probleem niet van
de baan. Daarvoor is echt wel meer nodig.
53 Comité P 2011.
54 P. Ponsaers e.a., ‘Bestellen en Schalen’, Orde van de Dag 2012, 57, p. 6-11.
55 ‘Geef Brussel regeringscommissaris tegen terreur’, De Morgen 8 april 2016.
56 P. Ponsaers e.a., ‘Policing European Metropolises’, in: P. Ponsaers e.a. (red.), European Journal of
Policing Studies (Special Issue Policing European Metropolises) 2014, 1, p. 3-13.
57 H. Aden & E. De Pauw, ‘Policing Berlin. From separation by the iron curtain to the new German
capital and a globalised city’, European Journal of Policing Studies (Special Issue Policing Euro-
pean Metropolises) 2015, 1, p. 13-30.
PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
57
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
Elke Devroe & Paul Ponsaers
Afkortingen politieke partijen
FG+ )UDQVWDOLJHFKULVWHQGHPRFUDWHQ
&'9 1HGHUODQGVWDOLJHFKULVWHQGHPRFUDWHQ
'p), )UDQVWDOLJHWDDOSDUWLMYRRUKHHQ)')
(FROR )UDQVWDOLJHHFRORJLVWHQ
*URHQ 1HGHUODQGVWDOLJHHFRORJLVWHQ
05 )UDQVWDOLJHOLEHUDOHQ
19$ 9ODDPVQDWLRQDOLVWHQ
2SHQ9OG 1HGHUODQGVWDOLJHOLEHUDOHQ
36 )UDQVWDOLJHVRFLDOLVWHQ
6SD 1HGHUODQGVWDOLJHVRFLDOLVWHQ
58 PROCES 2017 (96) 1
doi: 10.5553/PROCES/016500762017096001005
Dit artikel uit PROCES is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Els van der Duin
... It is argued that local stakeholders should play a more active role in the prevention of terrorism, ahead of the transmission of files to the judiciary authorities [44]. After explaining the complex constitutional setting in Brussels, where 19 municipalities and six police zones in two different languages try to combat terrorism, one can wonder why not simply reunite these forces into one police corps led by one mayor, under the supervision of the Minister of Interior, as in Berlin or Paris [45]. Central command would be a logical solution leading to efficiency, cost reduction and more capacity, facilitating data exchange and partnership. ...
Article
Full-text available
In 2013, we reported on the reform process in Belgium in Fyfe, Terpstra and Tops Centralizing Forces [1]. On March 22, 2016, Belgium was confronted with the most dramatic act of terrorism in its history. In this article, we sketch the consequences of these events on the police system and to what extent these events have transformed the community-oriented policing (COP) philosophy on which the police reform of 1998 was based.
Article
After the Paris and Brussels terrorist attacks, the political debate on the organization of the Brussels police force exploded again. The mayor acquired greater discretion to formulate local policy responses in this field. Brussels holds a very complex situation, with 19 Mayors steering 19 different Brussels Dutch-speaking and French-speaking municipalities that are divided in 6 local police ‘zones’. The divided police organization leads to fragmentation, malfunctioning, limited information sharing and political conflicts. In this article we seek for an answer to the central question “How do politics matter?” (Clegg, 1989) in shaping answers to problems of security?” more specificly after the Brussels terroristic attacks.
Article
Full-text available
In 1996 publiceerde David Garland een spraakmakend artikel, getiteld 'The Limits of the Sovereign State' (Garland, 1996). Het stuk blijft tot op de dag van vandaag een belangrijk the-oretisch uitgangspunt, vooral dan met betrekking tot het domein van misdaadbestrijding, in eerste instantie in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, hoewel hijzelf sug-gereert dat zijn stelling ook elders kan gelden. Wat is die stelling dan? Volgens Garland werd in de afgelopen decennia de soevereiniteit van de staat ingrijpend aangetast, omdat diezelfde staat niet langer bij machte was verschillende domeinen van het sociaal leven, zoals ondermeer de criminaliteitsbestrijding, te controleren en te beheersen. Als gevolg daarvan ontwikkelden er zich, nog steeds volgens Garland, twee tegenstrijdige tendensen (Garland, 2001). Enerzijds trachtte de soevereine staat de verantwoordelijkheid voor de criminaliteitsbestrijding te herverdelen tussen diverse actoren in de samenleving (ten aanzien van een variëteit van actoren en diensten, private burgers, commerciële en non-profit organisaties, enz.). Dit ging gepaard met een gestage strategie om grote delen van het maatschappelijk middenveld te responsabiliseren, die betrokken werden middels allerhande convenanten en afspraken 1. Anderzijds echter trachtte diezelfde soevereine staat haar monopolie inzake criminaliteitsbestrijding te herbevestigen, vooral wanneer het ging om het behoud van de controle en de coördinatie op de ermee gepaard gaande processen, kortom om het claimen van wat we vandaag 'de regie' noemen. Hieruit resulteren – nog steeds aldus Garland – erg tegenstrijdige beleidsontwikkelin-gen, vertogen en praktijken inzake criminaliteitsbestrijding, die op hetzelfde moment naar voor komen op verschillende niveaus. Volgens Garland gaat het niet om een simpel proces waarbij verantwoordelijkheden en taken 'naar beneden' worden gedelegeerd, maar eerder om een nieuwe, complexe vorm van 'bestuur op afstand', een nieuwe wijze om macht uit te oefenen. De vraag die we ons hier stellen is of de analyse van Garland al dan niet opgaat voor ons land, mede onder druk van de voortschrijdende 'communautarisering'. Het is onze hypothese dat dit wel degelijk het geval is.
Article
Since the 1990s many authors observe a pluralisation of police functions in Europe. The paper shows that this trend is also recognisable in the city of Berlin. For example, private security companies have gained importance. Their presence may indicate an increasing intensity of formal social control. Prevention in a broach sense has become important for the Berlin State Police. However, policing in this city is also influenced by path-dependencies, going back to the specific situation of a divided city at the frontline of the east-west conflict before 1990 and to the transfer of federal government institutions to the city since the late 1990s. Specific patterns of the German administrative and legal system also influence policing at Berlin. Compared to the period before 1990 with the presence of the allied military forces and the powerful secret service Staatssicherheit) in the Eastern part of the city, Berlin is probably less securitized today.
Nationaal veiligheidsbeleid: eindelijk opnieuw geïntegreerd?
  • W Bruggeman
W. Bruggeman, 'Nationaal veiligheidsbeleid: eindelijk opnieuw geïntegreerd?', Panopticon 2016, 2, p. 145-152.