ArticlePDF Available

Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój i potęgowanie zdrowia. Wątpliwości i pytania

Authors:

Abstract

This study discusses the issue of emotional crisis and trauma in terms of opportunities to develop and grow. The article seeks to show the complex psychological conditions pertaining to emotional crises, a constructive way of dealing with them, and the possibility of growing and developing thanks to having experienced such a crisis. These issues are usually omitted when describing crises; however, as the author postulates, they constitute a foundation for differentiating — as we surely must do — between emotional crisis and trauma, development and growth through crisis, and the positive adaptive changes observed in cases of post-traumatic disorder. Such changes cannot always be identified as instances of so called post-traumatic growth. The latter is described by the author, with reference to Maslow's theory, as development “resulting from the lack of something”, where this in turn reflects some trauma or other. Moreover, considerations pertaining both to current work in health psychology, and to the distinction between emotional crisis and trauma proposed here, could well prove relevant where practices of intervention are concerned.
Rocznik Filozoficzny Ignatianum The Ignatianum Philosophical Yearbook
https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/index.php/rfi XXII / 1 (2016), s. 51–89
Artykuły recenzowane specjalne Special peer-reviewed articles
PL ISSN 2300–1402
Dorota KJ
Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój
i potęgowanie zdrowia. Wątpliwości i pytania
Streszczenie
Opracowanie podejmuje problematykę kryzysu emocjonalne-
go i traumy z perspektywy możliwości rozwoju i wzrostu. Ar-
tykuł ukazuje złożone psychologiczne uwarunkowania kry-
zysu emocjonalnego, jego konstruktywnego rozwiązania oraz
rozwoju i wzrostu dzięki przebyciu kryzysu. Kwestie te są naj-
częściej pomijane w piśmiennictwie kryzysu, stanowią jednak
podstawę postulowanej przez autorkę konieczności zasadni-
czego różnicowania między kryzysem emocjonalnym a trau-
mą, między rozwojem i wzrostem poprzez kryzys a adapta-
cyjnymi pozytywnymi przemianami obserwowanymi w zabu-
rzeniach potraumatycznych. Nie zawsze również przemiany
te można utożsamiać z tzw. wzrostem potraumatycznym. Ten
ostatni, odnosząc się do teorii M, autorka opracowania
określa jako rozwój „wynikający z braku”, zależny od traumy.
Uwzględnienie dorobku psychologii zdrowia oraz sugerowa-
nych różnicowań między kryzysem emocjonalnym a traumą
pozostaje istotne z punktu widzenia praktyki interwencyjnej.
Słowa kluczowe: kryzys emocjonalny — dwuwartościowość
kryzysu — kryzys rozwojowy — proces adaptacyjny —
tożsamość — trauma — traumatyczne wydarzenie —
52 Dorota Kubacka-Jasiecka
traumatyczna reakcja — wzrost potraumatyczny — zmaganie
się (radzenie sobie) ze stresem
Opracowanie podejmuje problematykę kryzysu emocjonalnego
i traumy z perspektywy możliwości rozwoju i wzrostu. Analiza pi-
śmiennictwa psychologicznego z zakresu problematyki podatności —
odporności, zasobów radzenia sobie ze stresem, także uwarunkowań
zmian zachowania oraz zdrowego funkcjonowania psychospołeczne-
go prowadzi do wniosku, że możliwości rozwoju skutkiem doświad-
czenia kryzysu i traumy, ich uwarunkowania i mechanizmy są zło-
żone oraz indywidualnie zróżnicowane. Uwzględnienie właściwości
osobowości przedkryzysowej oraz problematyki odporności na stres
podważa do pewnego stopnia zasadność ideowych założeń psycholo-
gii kryzysu i interwencji kryzysowej dotyczących definicyjnej dwu-
wartościowości zjawisk kryzysowych; nie każdy jest zdolny do wy-
korzystania przyjmowanej w teorii kryzysów możliwości rozwoju, co
znajduje potwierdzenie w doświadczeniu praktyki interwencyjnej.
Tekst opracowania przedstawia ponadto rozważania dotyczące
innych problemów i wątpliwości wyłaniających się ze współczesne-
go dorobku wiedzy o rozwoju w kryzysie i traumie; sugerują one
konieczność różnicowania między kryzysem emocjonalnym a zabu-
rzeniami potraumatycznymi oraz między adaptacją a tzw. wzrostem
potraumatycznym.
1. Kryzys emocjonalny
1.1. Charakterystyka kryzysu
W piśmiennictwie przedmiotu funkcjonuje wiele modeli, konceptu-
alizacji kryzysu akcentujących nieco inne jego elementy czy mecha-
nizmy1.
Najczęściej kryzys bywa ujmowany jako:
1Por. KJ, Interwencja kryzysowa, 2010 (na życzenie Autorki,
podajemy również rok wydania — przyp. red.).
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 53
Szczególny rodzaj stresu psychologicznego, w następstwie któ-
rego dochodzi do utraty (zachwiania) dotychczasowej równo-
wagi emocjonalnej.
Doświadczenie szeroko rozumianej żałoby, żalu po stracie.
Wyczerpanie się, zablokowanie lub brak adekwatnych zasobów
zmagania się ze stresem i zagrożeniem; narastające napięcie
blokuje dostęp zarówno do nawykowych, jak i potencjalnych
strategii zaradczych oraz obronnych.
Moment zwrotny, krytyczny, przełomowy życia jednostki.
Wszechogarniającemu poczuciu bezradności, bezsilności i utra-
ty kontroli nad swoim życiem towarzyszy poczucie koniecz-
ności podjęcia natychmiastowych istotnych rozstrzygnięć (stan
„zawieszenia w próżni”, wyzwania dla dotychczasowego kształ-
tu życia i koncepcji własnej osoby). Pojawia się naglące, nie-
racjonalne pragnienie podjęcia natychmiast ważnych decyzji
i rozstrzygnięć, co wyrażają używane przez klientów kryzy-
su zwroty: „balansowanie na krawędzi”, „na ostrzu noża”, „nad
przepaścią”, „wóz albo przewóz” itp.
Zagrożenie dotychczasowego sensu życia i systemu wartości
oraz koncepcji własnego Ja i poczucia tożsamości. W ujęciu
E2narastanie kryzysu jest spowodowane zwiększa-
niem się rozbieżności wewnątrz systemu Ja lub między struk-
turą Ja a doświadczeniem wydarzeń krytycznych.
Kryzys emocjonalny bywa również definiowany jako doświad-
czenie załamania się dotychczasowej adaptacyjnej równowagi pod
wpływem wydarzeń i sytuacji krytycznych, zagrażających jednost-
ce. Powstające napięcie, najczęściej o charakterze lękowym, prowa-
dzi do chaosu psychicznego i dezorganizacji zachowania skutkiem
2Por. E, e Self-Concept Revisited, 1973.
54 Dorota Kubacka-Jasiecka
narastającej rozbieżności między wymaganiami sytuacji a zasobami
zmagania się3.
Wydarzenia krytyczne (life change events), wstrząsając podsta-
wami egzystencji jednostki, wymagają, jak zauważa S4, istotnych
zmian w mechanizmach przystosowania, co odróżnia wydarzenia
krytyczne od innych wydarzeń stresowych. Autorka pisze:
Sytuację trudną i stresu psychologicznego można znieść, moż-
na ją przetrwać bez ingerencji z zewnątrz, natomiast sytuacja
kryzysu wymaga dokonania zmian w układzie funkcjonalnym
człowieka — otoczenie — grupa — środowisko5.
Wydarzenia krytyczne mogą stanowić obciążenie nie tylko ze
względu na siłę stresu, jego wyczerpującą długotrwałość, ale przede
wszystkim z uwagi na ich subiektywne znaczenie dla jednostki.
1.2. Dwuwartościowość kryzysu
Powszechnie przyjmuje się, że kryzysy emocjonalne mają charakter
dwuwartościowy, dwoisty — z jednej strony zawierają ryzyko, moż-
liwość patologizacji jednostki, z drugiej zaś strony przynoszą szansę
dalszego rozwoju i wzrostu, a w konsekwencji pozytywnego przej-
ścia kryzysu. Stanowią połączenie możliwości trwania w bezsilności
i zastoju oraz wyjścia z kryzysu bogatszym i silniejszym6.
Po przejściu ostrego stanu kryzysu występują następujące możli-
wości jego zakończenia:
Powrót do przedkryzysowego poziomu funkcjonowania — pro-
blem, który spowodował kryzys, nie zostaje rozwiązany, a sa-
molimitujący mechanizm kryzysu prowadzi do obniżania się
3Por. A & M, Crisis Interventions, 1986; H, People in Cri-
sis, 1995; J & G, Strategie interwencji kryzysowej, 2004; L,
Symptomatology and Management of Acute Grief, 1944.
4Por. S, Wybrane zagadnienia psychoprofilaktyki, 1991.
5S, Rola wsparcia społecznego, 1997, s. 144.
6Por. HN, Doświadczenie kryzysu, 1995; H, People in Crisis,
1995.
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 55
poziomu napięcia. Nierozwiązane konflikty i problemy pozo-
stają nadal aktualne, stając się źródłem przyszłych napięć i kry-
zysów. Pozostawiają one osobę z obniżonym poczuciem spraw-
stwa, kontroli i wiary w siebie (wzór stagnacyjny).
● Jednostka może się starać zredukować napięcie i cierpienie
poprzez zachowania dysfunkcjonalne — neurotyczne, nawet
psychotyczne. Mogą się aktywizować tendencje destrukcyjne
(przestępcze), somatyzacyjne, skłonność do uzależnień czy inne
reakcje patologiczne (wzór regresyjny).
Może się realizować — najbardziej interesujący, z uwagi na te-
matykę opracowania — wzór progresyjny. Rozwiązanie pro-
blemu kryzysowego dzięki wewnętrznym zasobom i sile oraz
wsparciu bliskich, względnie pomocy interwencyjnej otwiera
jednostce wejście na drogę rozwoju. Procesy wzrostu mogą
obejmować: wzmocnienie psychiczne, podniesienie samooceny
i poczucia własnej wartości, konstruktywne zmiany w systemie
wartości, zwiększenie odporności psychicznej, poprawę rela-
cji z bliskimi; można też mówić o uzyskaniu większych kom-
petencji społecznych. Pozytywne przemiany bywają określane
jako: „posianie przez kryzys ziarna rozwoju” czy wręcz „nowe
narodziny”7.
Doświadczenie silnie stresujących wydarzeń, także traumatycz-
nych, będących źródłem cierpienia, może więc prowadzić do zmian
psychologicznych o pozytywnym charakterze8, nazywanych w przy-
padku doświadczeń traumatycznych wzrostem potraumatycznym9.
T10 porównuje kryzys, ze względu na otwarcie na zmia-
ny i możliwości rozwoju, do katalizatora przemian przyspieszającego
7Por. Ibid. 1995; HN, Doświadczenie kryzysu, 1995; M,
Motywacja a osobowość, 1990.
8Por. C, Środowiskowy system oparcia, 1984; F, Homo patiens, 1984;
P, Psychologia egzystencji, 2009.
9Por. T & C, e Post-Traumatic Growth Inventory, 1996.
10 Za: R, e State of Crisis, 1965.
56 Dorota Kubacka-Jasiecka
przyswajanie sobie nowych, efektywnych środków zmagania. Kry-
zys stanowi zatem wyzwanie uruchomienia nowych form adaptacji
— podnoszenia poziomu zdrowia jednostki (stawania się silniejszym).
„Kryzys to czas możliwości, z jego mobilizacją energii, działa ja-
ko druga szansa” w poprawianiu wcześniejszego „wadliwego rozwią-
zania problemów”11. Szansa wzrostu, prawdopodobieństwo funkcjo-
nowania po przejściu kryzysu na rozwojowo wyższym od dotych-
czasowego poziomie jest więc wpisana w naturę zjawisk kryzyso-
wych12, a występujące przemiany mają zazwyczaj charakter rozwojo-
wy i progresywny13. Można powiedzieć, że towarzyszący kryzysowi
lęk i dyskomfort stają się bodźcem zmian rozwojowych zachodzących
w stosunkowo krótkim czasie.
1.3. Rodzaje kryzysów emocjonalnych
Z perspektywy praktycznych oddziaływań interwencyjnych, pomo-
cy w przejściu kryzysu stosunkowo największą popularność oraz
użyteczność zyskał podział kryzysów wyróżniający ich następujące
rodzaje:
● Kryzysy rozwojowe, zwane kryzysami przemiany, związane
z naturalnymi procesami przemian dokonujących się na prze-
strzeni biegu życia, mające normatywny i przewidywalny cha-
rakter. Obejmują one zarówno kryzysy dojrzewania, jak i prze-
kwitania biologicznego oraz przemiany wieku dorosłego wyni-
kające z biegu życia i jego faz rozwojowych. Czynnikiem ryzy-
ka może być wejście w każdą nową fazę rozwoju — przejście do
jego następnego etapu wymaga zmian adaptacyjnych14.
● Kryzysy wieku dojrzałego tzw. egzystencjalne wiążą się ze
świadomym dążeniem do samourzeczywistnienia (samoreali-
zacji) — poszukiwaniem indywidulnej drogi samookreślenia
11 R, e State of Crisis, 1965, s. 25.
12 Por. H, People in Crisis, 1995.
13 Por. D G, Kryzysy życiowe a rozwój osobowości…, 1985; H, People in
Crisis, 1995; R, e State of Crisis, 1965.
14 Por. E, Identity Youth and Crisis, 1968.
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 57
i przebudowy tożsamości z biegiem czasu życia. Źródłem kry-
zysów staje się opór przed przemianami i koniecznością podję-
cia ważnych decyzji, nowych ról i zadań. Niechęć zmiany sys-
temu wartości i wysiłku wypracowania nowych zaangażowań
i nadania swojemu życiu innego sensu. Do tej grupy należą kry-
zysy, w których stan nierównowagi jest wywoływany przez
tzw. wydarzenia krytyczne niosące zagrożenie dla koncepcji
własnej osoby i poczucia tożsamości (np. śmierć bliskich, po-
ważne choroby somatyczne, wypadki, załamanie kariery życio-
wej)15. Rozwiązanie tych kryzysów wymaga gotowości doko-
nania zmian, modyfikacji koncepcji własnej osoby, tożsamości,
a nawet osobowości.
Kryzysy sytuacyjne oraz tzw. kryzysy traumatyczne, zewną-
trzpochodne, będące reakcją na wstrząsające wydarzenia kry-
tyczne czy traumatyczne „przekraczające zwykle ludzkie do-
świadczenie”, a których człowiek nie jest w stanie ani prze-
widywać, ani kontrolować16. Wyróżnia je nagły, przypadko-
wy, niekiedy wręcz katastroficzny charakter, z silnym poczu-
ciem zagrożenia zdrowia czy życia. Kryzysy te wymagają bez-
pośredniego, zdecydowanego działania zapobiegającego dal-
szym szkodom, a niekiedy utracie życia17. Do grupy kryzy-
sów o charakterze sytuacyjnym należą opisane przez K
i L18 kryzysy występujące w sytuacjach emocjo-
nalnie ryzykownych (tzw. hazardowych) mogące zakończyć
się znaczącym sukcesem lub totalną klęską (np. kandydowanie
w wyborach, konkursy, zawody itp.).
Kryzysy katastroficzne (środowiskowe). Katastrofy mogą mieć
różne pochodzenie: biologiczne, technologiczne, wynikać z za-
paści ekonomiczno-gospodarczej czy przemian społeczno-
15 Por. KJ, Zmiany tożsamości w przebiegu zmagania się z kryzy-
sem emocjonalnym, 2002.
16 Por. H, People in Crisis, 1995.
17 Por. S, Crisis Intervention, 1990.
18 Por. P, Psychologia pastoralna, 1991.
58 Dorota Kubacka-Jasiecka
systemowych. Dotykają one zarówno poszczególnych osób, jak
i całych grup ludności, a nawet całej społeczności. Kryzysy in-
dywidualne rozgrywają się na tle kryzysu większej populacji,
a u ich ofiar obok typowych dla kryzysu objawów występują
stany dezintegracji obrazu Ja i świata, rozpadu systemu podsta-
wowych wartości i sensu życia oraz zerwanie ciągłości więzi
społecznych.
Rodzaj kryzysu wydaje się mieć podstawowe znaczenie dla możli-
wości rozwoju i wzrostu jako następstwa kryzysu. Nie bez znaczenia
pozostaje ponadto pośrednio powiązany z typem kryzysu dostęp do
wsparcia interwencyjnego i środowiskowego.
2. Zaburzenia potraumatyczne a kryzys
Zaburzenia potraumatyczne występują w sytuacjach krytycznych za-
grażających zdrowiu, psychicznej i fizycznej integralności czy życiu
człowieka. „Zaburzenie po stresie traumatycznym pojawia się w na-
stępstwie przeżycia — jako uczestnik lub świadek zagrażających ży-
ciu zachowań”, pisze LT19, na które uczestnicy i obser-
watorzy reagują lękiem i odczuciem grozy20. Odrębną problematykę
niesie tzw. złożony zespół stresu pourazowego — skutek dziecięcych
doświadczeń traumatycznych (maltretowania dziecka, przemocy ro-
dzinnej, molestowania seksualnego)21.
L mówi o wyobrażonym, symbolicznym czy realnym „zato-
pieniu”, „pogrążeniu w śmierci”, które dotyka około 40% osób po do-
świadczeniu traumatycznym22. Zaburzenia, zespoły potraumatyczne
mogą ujawniać się natychmiast po doświadczeniu urazowym, bądź
też rozwijać się z odroczeniem (nawet do kilku miesięcy). Nieleczone
mogą trwać przez wiele miesięcy czy lat, niekiedy do samej śmierci
(jak w zespole stresu pourazowego PTSD).
19 LT, Adaptacja ocalałych po skrajnie traumatycznych przeżyciach,
1997, s. 92.
20 Por. B & S, Podstawy terapii traumy, 2010.
21 Por. H, Przemoc: Uraz psychiczny i powrót do równowagi, 1998.
22 L, From Hiroshima to the Nazi Doktors, 1993, s. 12.
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 59
O występowaniu potraumatycznych zaburzeń stresowych dia-
gnozowanych jako PTSD decyduje obecność wzajemnie powiązanych
czynników:
Zniszczenie schematów poznawczych dotyczących koncepcji
własnej osoby i świata ukształtowanych przed traumą.
Pamięciowy obraz traumy powracający w postaci intruzji na
jawie lub koszmarów sennych; niemożność dopasowania do-
świadczenia traumy do struktury dotychczasowych schematów
poznawczych uniemożliwia nadanie sensu i znaczenia obez-
władniającemu urazowemu doświadczeniu.
Występuje zróżnicowanie poglądów co do hipotetycznych mecha-
nizmów zaburzenia. Współczesne prace akcentują rolę podkorowych
struktur systemu limbicznego podtrzymujących funkcjonalną nad-
wrażliwość OUN23. Traumatyczne doświadczenia wczesnodziecięce,
powtarzające się chroniczne urazy, jak i zmasowane wydarzenia trau-
matyczne pociągają za sobą złożoną patologię osobowości. Ofiary bo-
rykają się z problemami granicy Ja, dysfunkcjami tożsamości, utra-
tą zaufania do innych ludzi, Boga i całego świata. „Tożsamość wy-
kształcona przed traumatycznym wydarzeniem zostaje nieodwracal-
nie zniszczona”, pisze H24, pozostawiając lęk, dezorganizację
i chaos.
Część piśmiennictwa przedmiotu utożsamia zaburzenia potrau-
matyczne ze stanami kryzysu emocjonalnego, nazywane wówczas
kryzysami traumatycznymi25. T i C posługują się
zamiennie pojęciami kryzysu i traumy, również w opracowanym
przez siebie kwestionariuszu, jak i w rozważaniach dotyczących tzw.
wzrostu potraumatycznego.
Zaburzenia stresu pourazowego bywają również traktowane jako
skutek, następstwo kryzysu, ale też jego przyczyna, źródło. W tym
23 Por. G, a także P za D, Zaburzenia po stresie traumatycznym,
2003.
24 H, Przemoc: Uraz psychiczny i powrót do równowagi, 1998, s. 67.
25 Por. J & G, Strategie interwencji kryzysowej, 2004; T &
C, e Post-Traumatic Growth Inventory, 1996.
60 Dorota Kubacka-Jasiecka
wypadku, z uwagi na samolimitujący charakter zjawisk kryzyso-
wych26 wywołanych w ostrej formie przez wydarzenie traumatycz-
ne, stan kryzysu zakończy się po kilku tygodniach, pozostawiając
trwające w czasie zaburzenia pourazowe.
3. Kryzys, trauma a problematyka podatności — odporności
na stres
W piśmiennictwie kryzysu panuje w dużej mierze ideologiczne prze-
konanie, że kryzys emocjonalny jest powszechnym doświadczeniem,
normalną reakcją na nienormalną sytuację i okoliczności; może stać
się udziałem każdego z nas w wyjątkowych sytuacjach. Panuje prze-
konanie, że kryzys, jak również reakcje potraumatyczne stanowią
obronno-adaptacyjne reakcje na nieoczekiwane, zagrażające czy ura-
zowe doświadczenia. Poglądy te nie sprzyjają poszukiwaniu, ani też
akcentowaniu problematyki indywidualnej podatności — odporno-
ści ludzi na stres, kryzys czy traumę. Zagadnienie to wyjątkowo po-
dejmowane w piśmiennictwie kryzysu wydaje się odgrywać istot-
ną rolę w rozważaniach nad zmaganiem się i adaptacją do sytuacji
zagrażających czy ewentualnych możliwości rozwoju pod wpływem
negatywnych doświadczeń.
Wyniki badań T27 nad psychiczną odpornością człowie-
ka pozwalają na wnioskowanie, że różnice pomiędzy osobami psy-
chicznie odpornymi a nieodpornymi można sprowadzić do następu-
jących czynników:
● poziomu wewnętrznej spójności, stabilności i adekwatności
koncepcji Ja, tożsamości i osobowości,
wysokości samooceny,
ustrukturowania i realności obrazu świata,
26 Por. m.in. A & M, Crisis Interventions, 1986; P, Helping
People in Crisis, 1979.
27 Por. T, Osobowościowe i wychowawcze wyznaczniki psychicznej
odporności…, 1977.
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 61
poziomu dojrzałości społeczno-emocjonalnej (równowaga
emocjonalna, brak lęku, neurotyzmu oraz obecności tendencji
transcendentnych).
Przywołajmy pojęcie i koncepcję uogólnionych zasobów odpor-
ności A′28. Zgodnie z nią uogólnione zasoby odpor-
nościowe jednostki obejmują:
Właściwości jednostki — biologiczne i psychologiczne (tempe-
rament, poziom lękowości) oraz wiedzę, intelekt i cechy osobo-
wości (poczucie tożsamości, kontroli, sprawstwa, zaangażowa-
nia, wyuczone strategie radzenia sobie).
Cechy społeczno-kulturowe, w tym cechy grupy, z którą jed-
nostka się identyfikuje, jak: więzi grupowe, wsparcie społecz-
ne, cechy kultury i podkultury — religia, filozofia i sztuka.
Wszystkie składowe mogą stanowić rzeczywiste zasoby zmaga-
nia się, które pozwalają skutecznie stawić czoła wydarzeniom
krytycznym29.
G30 definiuje odporność jako umiejętność akceptacji swoich
słabości podczas realizacji celów i podejmowania nowych wyzwań,
a T i C31, powołując się na E, mówią o „we-
wnątrzpsychicznej sile”, a także roli wsparcia środowiskowego. Now-
sze prace na oznaczenie odporności używają określenia „wyuczona
zasobność”32.
Innym czynnikiem decydującym o tym, jak ludzie radzą sobie ze
stresem i wracają do zdrowia, jest poczucie koherencji33. Koherencja
28 Por. A, Rozwikłanie tajemnicy zdrowia, 1995; A, Health,
Stress and Coping, 1979 oraz A, 1987 za H & S, Psychologia
zdrowia, 2007.
29 Por. H, Stres, kultura i społeczność, 2006.
30 Por. G, Psychosocial research in traumatic stress, 1994.
31 Por. T & C, Podejście kliniczne do wzrostu…, 2007.
32 Por. C & S, Zdrowie i patologia z perspektywy rozwojowej
i procesualnej, 2006.
33 Por. A, Rozwikłanie tajemnicy zdrowia, 1995.
62 Dorota Kubacka-Jasiecka
to ogólne nastawienie wyrażające trwałe, dojrzałe, choć dynamicz-
ne przekonanie o przewidywalności i racjonalności świata oraz wła-
snego położenia życiowego. Na poczucie koherencji składają się: po-
czucie zrozumiałości, zaradności (sterowalności) i sensowności, które
mobilizują do działania i aktywności zaradczej.
W tym kontekście wymienia się również znaczenie twardości
(hardiness) K oraz tzw. prężności (resiliency)34.Hardiness obej-
muje zaangażowanie, wytrwałość i zdolność do kontroli o charakterze
wewnętrznym oraz spostrzeganie wydarzeń krytycznych jako wy-
zwania, a nie wyłącznie obciążenia. Prężność natomiast pozwala na
dystans, „oderwanie się” od krytycznych wydarzeń, elastyczne radze-
nie sobie ze stresem i negatywnymi emocjami: sprzyja wytrwałości,
przystosowaniu do wymagań życiowych.
W piśmiennictwie przedmiotu można spotkać powoływanie się
na inne predyspozycje określające podatność, jak również utrudnia-
jące zmaganie się ze stanami kryzysowymi, np. czynniki osobowo-
ściowe tzw. Wielkiej Piątki, mające uwarunkowania biologiczne35.
Należy tu wspomnieć o roli introwersji, neurotyczności oraz braku
otwartości na doświadczenia jako obniżających odporność na stres
i zagrożenie. Podobną rolę odgrywa tzw. pozabezpieczny: unikowy
czy ambiwalentny styl przywiązania, wytworzony w okresie wcze-
snego dzieciństwa36. W kontekście wzrostu potraumatycznego wspo-
mina się również o negatywnej roli zewnętrznego poczucia kontroli37,
braku poczucia własnej skuteczności38, pewności siebie, optymizmu
i nadziei39 czy wyuczonej bezradności40.
34 Por. OB & J, Osobowość, stres a zdrowie, 2008.
35 Por. MC & C, Osobowość dorosłego człowieka, 2005.
36 Por. OB & B, Determinants of Posraumatic Growth, 2012.
37 Por. C & T, Trauma and Transformation, 1995.
38 Por. B, Self-Efficacy Mechanism, 1982.
39 Por. S & C, Optimism, Coping and Health, 1985.
40 Por. S, Co możesz zmienić, a czego nie możesz (ucząc się akceptować
siebie), 1995.
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 63
T41, jak również C42 uważają, że w sytuacjach
trudnych i krytycznych istotne jest posiadanie dojrzałego Ja i zinte-
growanej tożsamości. W badaniach nad stanami kryzysowymi w sy-
tuacji egzaminacyjnej u studentów potwierdzono kluczową rolę doj-
rzałości tożsamości dla odporności na powstawanie stanów kryzy-
sowych43. Wykazano związek między tzw. tożsamością rozproszoną
a podatnością na powstawanie i nasilenie stanu kryzysowego44, jak
również negatywną rolę strategii unikowo-dyfuzyjnych dla natężenia
późniejszych stanów kryzysowych.
W kontekście kryzysu do wyjątkowych należą rozważania H
dotyczące roli „podatności na zranienie”45. Podatność może mieć przy
tym charakter emocjonalny, poznawczy lub behawioralny; stano-
wi jeden z trzech komponentów ostrego stanu kryzysowego obok
indywidualnych czynników sytuacyjnych i społeczno-kulturowych.
Czynniki te stanowią źródła kryzysu, w razie wystąpienia mogą opóź-
niać jego rozwiązanie. Nasilenie podatności występuje w tzw. przej-
ściowych okresach życia (między jego stabilnymi fazami) wnoszą-
cych szczególne napięcie i obniżających odporność psychofizyczną,
co sprzyja wystąpieniu kryzysu.
4. Problematyka zmagania się z kryzysem i traumą
4.1. Zmaganie się a rodzaj kryzysu
Rozważania dotyczące zmagania się z zagrożeniem i konsekwencja-
mi wydarzeń krytycznych w kontekście możliwości rozwoju winny
przede wszystkim uwzględniać rodzaj kryzysu. W kryzysach rozwo-
ju zmaganie się z wymogami środowiskowymi warunkujące dalsze
dojrzewanie jest „wpisane” w ich naturę. Łatwiej więc dochodzi do
41 Por. T, Osobowościowe i wychowawcze wyznaczniki psychicznej
odporności…, 1977.
42 Por. C, A & D P, Cechy strukturalne pojęcia Ja…, 2004.
43 Por. Z, Tożsamość a ryzyko kryzysu, 2009.
44 Osoby o tzw. tożsamości osiągniętej miały większe szanse na włączenie informa-
cji zagrażających do dotychczasowych struktur poznawczych, a więc na poradzenie
sobie z zagrożeniem i uniknięcie kryzysu.
45 Por. H, People in Crisis, 1995.
64 Dorota Kubacka-Jasiecka
podjęcia zachowań zaradczych, a także inicjowania progresywnych
przemian.
W innych rodzajach kryzysów procesy zmagania i rozwoju wy-
magają większego wysiłku, a przede wszystkim czasu. Nie mniej istot-
ne znaczenie ma powiązany z rodzajem kryzysu charakter wydarzeń
krytycznych i stopień wywołanej przez nie dezorganizacji osobowo-
ści. Największą dewastację psychiki jednostki obserwuje się w zabu-
rzeniach potraumatycznych, w których zarówno dojście do równowa-
gi — efektywna adaptacja, a tym bardziej ewentualny rozwój osobo-
wości nie zawsze są w pełni możliwe. Intensywność przeżytej traumy
i jej charakter, stopień zagrożenia dla zdrowia jako istotne w deter-
minowaniu podatności na rozwój zaburzeń, przede wszystkim w ini-
cjowaniu pozytywnych zmian po urazie, wymieniają w pierwszej
kolejności OB46 oraz OB i B47.
4.2. Koncepcje zmagania się oraz przeżywania kryzysu i traumy
W ostatnim czasie powstało wiele koncepcji dotyczących psycholo-
gicznych mechanizmów szeroko rozumianego zmagania się ze stre-
sem kryzysu i traumą. Spróbujmy je przedstawić, łącząc w bardziej
podstawowe modele:
przeżywania żalu (żałoby) po stracie,
radzenia sobie ze stresem,
poszukiwania znaczenia i sensu traumy.
Zdaniem LT48 wymienione podejścia „pracy żałoby”,
stresu-radzenia sobie czy nadawania sensu traumie należy traktować
jako komplementarne, ukazują one bowiem różne aspekty złożonego
procesu potraumatycznej adaptacji.
46 Por. OB, Kiedy łzy zmieniają się w perły…, 2013.
47 Por. OB & B, Determinants of Posraumatic Growth, 2012.
48 Por. LT, Traumatyczny stres, 1998.
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 65
4.2.1. Koncepcje przeżywania żalu po stracie („pracy żałoby”)
Kryzysy emocjonalne bywają tu konceptualizowane jako doświadcze-
nie możliwie szeroko rozumianej utraty: dotychczasowej równowagi,
kształtu życia, poczucia bezpieczeństwa fizycznego i psychicznego,
dotychczasowego poczucia tożsamości, osób bliskich, ważnych rela-
cji, znanego środowiska, ról społecznych, zdrowia, sprawności, urody
czy ważnych przedmiotów, wartości materialnych i symbolicznych.
Autorem pierwszej koncepcji przeżywania utraty — tzw. pracy ża-
łoby — jest F49. W pracy z roku 1917 zawarł on zasadnicze zało-
żenie przeżywania utraty przejmowane przez koncepcje późniejsze.
Reakcja żałoby jest trwającym w czasie procesem, związanym z cier-
pieniem, bolesnym zaangażowaniem się i rozpamiętywaniem straty,
co staje się warunkiem, aby proces ten postępował, aż do zakończenia
żałoby50.
Czas trwania żałoby zależy od powodzenia pracy nad żalem wraz
z koniecznym ujawnieniem występujących emocji. Brak przejawów
dystresu lub depresji, jak również ekspresji emocji negatywnych po
znaczącej stracie traktuje się zgodnie z L jako objaw
patologicznego przeżywania żałoby czy konfliktu51.
Praca żałoby, zdaniem O52, stanowić winna podstawo-
wy model prowadzenia terapii potraumatycznej, obejmujący wyraża-
nie afektu, wyjaśnianie ewentualnej ambiwalencji w relacji ze zmar-
łym oraz zdobycie zaufania i miłości nowych, znaczących obiektów.
Konieczność godzenia się z naturalnymi stratami stała się przedmio-
tem rozważań V, która pisze, że doświadczenia utraty „stanowią
49 F, 1917/1958 za LT, Adaptacja ocalałych po skrajnie trauma-
tycznych przeżyciach, 1997.
50 Pogodzenie się z utratą obiektu „obsadzonego libidinalnie” wymaga, aby „całe
libido zostało wycofane ze swoich przywiązań do tego obiektu […] zadanie realizuje
się małymi częściami, z wielkim wydatkowaniem czasu i energii katektycznej, z nie-
ustanną obecnością utraconego obiektu w umyśle […] Gdy praca związana z żałobą
(work of mourning) jest zakończona, ego staje się znowu swobodne i niezahamowane”
(R, 1983, s. 33, za LT, Traumatyczny stres, 1998, s. 46).
51 Por. L, Symptomatology and Management of Acute Grief, 1944; L
T, Traumatyczny stres, 1998.
52 Por. O, 1988 za Ibid. 1998.
66 Dorota Kubacka-Jasiecka
część naszego życia, są powszechne, nieuniknione i nieubłagane […]
straty są konieczne, gdyż tracąc coś, rezygnujemy z czegoś i zosta-
wiając coś za sobą — wzrastamy”53. Przyjęcie takiej postawy staje się
warunkiem pójścia do przodu i rozwoju.
Żal po stracie i sposób domknięcia pracy żałoby zależy od wielu
czynników: wieku, w którym doszło do straty, jej rodzaju, przygoto-
wania na stratę, znaczenia utraty dla tożsamości i sensu życia. Zależy
również od przebiegu i jakości naszego dotychczasowego życia — bi-
lansu doznanych strat i sposobu uporania się z nimi w przeszłości.
P mówi o żalu po stracie jako o powszechnym procesie przy-
stosowania i potencjalnego wzrostu54. Procesy żałoby mogą prowa-
dzić nie tylko do godzenia się z sytuacją utraty, ale także do twórczej
zmiany swojego dotychczasowego funkcjonowania i życia.
Istota mechanizmu poradzenia sobie z dramatem utraty pole-
ga w ujęciu C na wskazaniu konieczności poczynienia
zmian w zakresie tożsamości oraz systemu wartości, przyjęciu ta-
kich wartości, które nadadzą życiu nowy sens. Jak pisze C,
jest to „zazwyczaj trudny i długotrwały proces przystosowawczy […]
do nowego życia”55. Warunkiem ponownej adaptacji, przywrócenia
zachwianej równowagi i nowego, zdrowego sposobu funkcjonowa-
nia staje się zmiana przeżywania własnej osoby. „Rozwój naszego
Ja jest zjawiskiem przyjemnym i fascynującym, daje życiu urok, ale
jednocześnie wymaga wysiłku i odwagi” — stwierdza P56.
4.2.2. Model stresu i radzenia sobie
Model ten przyjmuje, że po wystąpieniu krytycznego wydarzenia ży-
ciowego, stanowiącego specyficzny bodziec stresowy, jego subiek-
tywna ocena oraz psychofizyczne konsekwencje zależą od podatności
jednostki na stres — poziomu i źródeł jej odporności.
Jak szybko osoba powróci do równowagi i jaki poziom zdrowia
osiągnie, zależy od posiadanych przez jednostkę zasobów zmagania
53 V, To, co musimy utracić… 1996, s. 10.
54 Por. Ibid. 1996, s. 274.
55 C, Szczęście — złudzenie czy konieczność?, 1991, s. 249.
56 P, Pozostać przy zdrowych zmysłach, 1998, s. 259.
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 67
się: indywidualnych i społecznych (np. wsparcie psychospołeczne).
Zasoby, na które zwraca się największą uwagę w tym podejściu, obej-
mują styl i strategie procesów zmagania się, radzenia sobie ze stresem.
O ile styl dotyczy stałych indywidualnych tendencji reagowania na
stres, strategie podlegają zróżnicowaniu w zależności od sytuacji57.
Wśród koncepcji zmagania się z zagrażającymi wydarzeniami wy-
różnione miejsce zajmują prace L58, podkreślające rolę oce-
ny wydarzeń krytycznych i poczucia zagrożenia w kształtowaniu re-
akcji na stres. Podstawową funkcją oceny sytuacji i możliwości po-
radzenia sobie jest aktywizowanie procesów adaptacji, zadowalające
funkcjonowanie zawodowe, społeczne, moralne oraz zdrowie fizycz-
ne i satysfakcja z życia. Autorzy przyjmują uważane za kontrower-
syjne założenie dotyczące świadomości przebiegu procesów i stra-
tegii zaradczych59. Zasługą L pozostaje uznanie wewnątrz-
psychicznych strategii poznawczych o charakterze mechanizmów
obronnych za równorzędną adaptacyjnie formę z innymi strategiami
(np. ukierunkowanymi na rozwiązanie problemu).
Opisywany model wykorzystywany jest także przez badaczy oraz
terapeutów podejmujących problematykę traumy. K i inni60
postulują konieczność wykorzystania w terapii traumy dorobku psy-
chologii stresu i radzenia sobie. Niekorzystne jest koncentrowanie
się w badaniach nad traumą na jej patologicznych konsekwencjach,
zakładaniu, że uraz powoduje wyłącznie nieodwracalne szkody, za-
miast na adaptacyjnym wysiłku mającym kompensować doznane
straty lub wewnętrzną pustkę. Ważne jest, aby uwzględniać przy
tym procesy pośredniczące między wpływem skrajnego stresu a jego
konsekwencjami.
57 Popularne podziały strategii zaradczych uwzględniają zróżnicowane strategie
aktywne – behawioralne i strategie poznawcze; inny podział różnicuje strategie
zmagania się skoncentrowane na zadaniu (problemie), na przeżywanych emocjach,
a także oparte na unikaniu.
58 Por. m.in. L, Psychological Stress and Coping Process, 1966 oraz L
& F, Stress, Appraisal and Coping, 1984.
59 Por. H i W, 1980 za LT, Adaptacja ocalałych po
skrajnie traumatycznych przeżyciach, 1997.
60 Por. K i inni, 1988 za Ibid. 1997.
68 Dorota Kubacka-Jasiecka
Proponowana przez K i współpracowników terapia trau-
my, wśród sposobów radzenia sobie i uwalniania się od doświadcze-
nia urazu, wymienia takie strategie, jak: mówienie o swoich przeży-
ciach (w przeciwieństwie do unikania i zaprzeczania traumie), kon-
taktowanie się z innymi ofiarami, poszukiwanie i znajdowanie sensu
swoich doświadczeń, działalność na rzecz innych (tzw. misje ocala-
łych), czujność wobec możliwych zagrożeń (wysiłek na rzecz redu-
kowania prawdopodobieństwa przyszłej traumy), stosowanie zróż-
nicowanych, specyficznych strategii zmagania się adekwatnych do
urazowych doświadczeń.
Zdaniem innych badaczy traumy — G, W
i L′61 — przebieg przetwarzania traumy i późniejsze skutki
adaptacyjne zależą od dwóch grup czynników: indywidualnych cech
jednostki, jak i środowiska zdrowienia (recovery environment). Cechy
indywidualne wpływają na spostrzeganie, rozumienie i radzenie
sobie z nimi, a poziom adaptacji zależy również od społecznego
otoczenia, w którym wystąpiło zdarzenie traumatyczne, jak i tego
środowiska, w jakim zachodzi jego przepracowanie. Ofiary, jak
i świadkowie tych samych wydarzeń traumatycznych mogą osiągać
odmienne wyniki adaptacyjne, ponieważ ich sposób przeżywania
doświadczeń traumatycznych jest inny. Będą się oni również róż-
nić sposobem znoszenia konsekwencji tych doświadczeń, a także
charakterem „środowiska leczenia”. Czynniki te, wpływając na
siebie, determinują procesy przetwarzania informacji prowadzące
albo do przeciążenia poznawczego i lęku, albo do wejścia na drogę
stopniowej, adaptacyjnej asymilacji doświadczenia.
4.2.3. Poszukiwanie i nadawanie sensu traumie
Odrębny nurt rozważań wywodzący się z badań nad traumą kon-
centruje się na wysiłku poszukiwania sensu wydarzeń krytycz-
nych/traumatycznych i odpowiedzi na pytanie: dlaczego właśnie
mnie dotknęły (pytanie — „dlaczego ja?”)? Podkreśla się rolę świato-
61 Por. G, W & L, Conceptualizing Post-Traumatic Stress Disorders,
1985.
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 69
poglądu, wartości i filozofii życiowej w poszukiwaniu sensu doświad-
czeń urazowych.
Wiele rozważań tego nurtu stanowi uogólnienie osobistych trau-
matycznych doświadczeń badaczy (np. uwięzienia w obozach kon-
centracyjnych). Poszukiwanie i nadawanie sensu przeżytej traumie
stanowi podstawowy sposób radzenia sobie ze stresem doświadczeń
urazowych62. Jednakże W63 czy F64, a także L65
uważają, że koncentrowanie się na filozofii życiowej i światopoglą-
dzie osób po przebytej traumie należy uznać za odrębne podejście do
tej problematyki. Kontrowersje pomiędzy badaczami dotyczą ponadto
wielu szczegółowych kwestii:
sposobu definiowania „poszukiwania sensu” czy nadawania go
swoim przeżyciom,
sposobów, w jaki osoby nadają sens swoim doświadczeniom,
funkcji zaradczych nadawania sensu,
procentu osób, które są w stanie nadać sens przeżyciom trau-
matycznym.
Zdaniem L wszystkie osoby, które doznały urazu, stają wo-
bec zadania traumatycznego „polegającego na sformułowaniu wyła-
niających się wewnętrznych form, które obejmują traumatyczne zda-
rzenia, co z kolei wymaga znalezienia sensu i znaczenia po to, aby
reszta życia nie była ich pozbawiona”66.
Ważnym elementem procesów adaptacji stają się „misje oca-
lałych” — podejmowane aktywne działania na rzecz innych ofiar
62 Por. JB, 1985; JB i F, 1983; K i inni, 1988
za LT, Adaptacja ocalałych po skrajnie traumatycznych przeżyciach,
1997.
63 Por. W, Coping with Victimization, 1983.
64 Por. F, Homo patiens, 1984.
65 Por. L & O, Ludzki wymiar kataklizmu, 1987; L, From Hiroshi-
ma to the Nazi Doktors, 1993.
66 Ibid. 1993, s. 20.
70 Dorota Kubacka-Jasiecka
o podobnych doświadczeniach, które zapewniają poczucie znacze-
nia i sensu, ułatwiając zrozumienie, a tym samym zasymilowanie
traumatycznego zdarzenia.
Do tego nurtu rozważań należą tezy H67 dotyczące wy-
stępowania naturalnej tendencji domykania, dokańczania procesów
przetwarzania informacji traumatycznych. Odbudowa zburzonych,
zaprzeczonych przez traumę adaptacyjnych założeń i przeświadczeń
dotyczących sprawiedliwego i uporządkowanego świata oraz odzy-
skanie utraconego poczucia kontroli i pozytywnej samooceny odby-
wa się właśnie poprzez nadanie sensu i znaczenia traumie.
Człowiek, który stanął w obliczu zagrożenia zdrowia, życia wła-
snego lub innych ludzi (tzw. sytuacje graniczne), kwestii ostatecz-
nych, zaczyna doceniać wartość samego faktu życia i tego, co w ży-
ciu najważniejsze. Stąd często obok rozwoju w aspekcie emocjonal-
nym i poznawczym (psychologicznym) mówi się także o rozwoju du-
chowym (religijnym). Dzięki bardziej refleksyjnemu podejściu osoba
zyskuje „cnotę mądrości”. Pozwala ona na głębsze zrozumienie trau-
matycznego zdarzenia; człowiek zmieniając narrację o własnym ży-
ciu, odnajduje poczucie sensu i znaczenia. Zwraca się uwagę na ro-
lę tzw. nadziei podstawowej wiążącej się z poczuciem wzrostu wła-
snej skuteczności działania oraz z poziomem duchowości przejawia-
jącej się znajdowaniem sensu traumatycznych doświadczeń68. Dzię-
ki nim osoba po doświadczeniach traumatycznych zaczyna odczu-
wać wewnętrzny spokój — pogodę ducha, radość z poczucia własnej
wewnętrznej siły — skuteczności konstruktywnego działania.
Badania S, B i S69, a także T70 potwier-
dziły, że zdolność znalezienia sensu wydarzeń traumatycznych uła-
twia skuteczne radzenie sobie z traumą. Kobiety, które odnalazły sens,
wykazywały niższy poziom psychologicznego dystresu, lepsze przy-
67 Por. H, Stress Response Syndromes, 1986; H, Stress-response
Syndromes, 1993.
68 Por. T & Z, Kwestionariusz nadziei podstawowej BHJ-12, 2003;
P, Psychologia egzystencji, 2009.
69 Por. S, B i S, 1983 za LT, Adaptacja ocalałych po
skrajnie traumatycznych przeżyciach, 1997.
70 Por. T, Przystosowanie do zagrażających wydarzeń, 1984.
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 71
stosowanie społeczne, wyższą samoocenę, nastawienie na rozwiązy-
wanie problemów, a mimo to były nadal gorzej przystosowane niż
kobiety z ogólnej populacji. Wyniki te nie mogą być więc traktowa-
ne jako jednoznacznie rozstrzygające o pozytywnej adaptacyjnej roli
odnajdywania sensu. Poszukiwanie sensu nie zapewnia odkrycia go,
nie zapewnia tego także ani możliwość odreagowania emocji, ani po-
siadanie osób, którym można się zwierzać ze swych traumatycznych
doświadczeń. Znajdowanie sensu nie jest związane ze stopniem natę-
żenia traumatycznego stresu ani z czasem trwania poszukiwań sensu
czy wiekiem, w którym osoby doznały urazu. W wielu wypadkach in-
tensywne poszukiwania sensu wydarzeń traumatycznych okazały się
daremne.
Stosunkowo niewielka liczba badań empirycznych nie pozwala
na zadowalającą weryfikację głoszonych tez, między innymi z po-
wodu różnorodnego charakteru doznanych urazów przez niewielkie
liczebnie grupy badanych.
5. Adaptacja i rozwój
5.1. Perspektywa zmian progresywnych
Z pewnością gotowość oraz zdolność dokonania zmian w swoim ży-
ciu, a także koncepcji własnego Ja czy osobowości, stanowić może
gwarancję konstruktywnego rozwiązania kryzysu. Czy jest możliwe
dokonywanie celowych, prozdrowotnych, progresywnych zmian „na
lepsze” w kształcie naszego życia oraz nas samych? Zmian, których
motorem jest własna aktywność wspomagana przez osoby niosące
pomoc.
Zdaniem B i M71 zmiany pozytywne są co najmniej
równie, jeśli nie bardziej prawdopodobne niż brak jakiejkolwiek zmia-
ny. Jesteśmy „w stanie ciągłej gotowości, aby znaleźć odpowiednie
sposoby modyfikowania swojego otoczenia lub własnego zachowa-
nia, pozwalające na dokonanie u siebie przemiany” pisze K72.
71 Por. B & M, Terapia krótkoterminowa skoncentrowana na rozwiązaniu,
2000.
72 K, Jak przetrwać w latach 80.?, 1986, s. 49.
72 Dorota Kubacka-Jasiecka
I w innym miejscu zauważa: „zmiana jest tak przynależną w życiu ce-
chą, iż klienci nie mogą zapobiec temu, by się zmienić”73. Życie ludz-
kie to proces ciągłych przemian, stanowiących jego istotę, a zdolność
do zmiany Ja i życia osobistego, jak również otaczającego nas świata,
jego obrazu wraz z biegiem życia staje się warunkiem dobrej jakości
oraz zdrowia indywidualnego i społecznego.
„Musisz zmienić swoje życie, aby dostosować je do tego, czym
— jak odkryłeś — w istocie jesteś” — czytamy u S74 wska-
zującego na powinność samorealizacji jako warunku dobrego funk-
cjonowania. Motorem tych zmian bywa pragnienie samospełnienia,
jak również przesyt i nuda; przede wszystkim jednak frustracja i wy-
darzenia krytyczne, podważające dotychczasowy kształt i sens ży-
cia. Podkreślając trud i wysiłek związany z procesami przemian,
P zauważa: „Proces przekształcania osobowości, uzyskiwania
coraz większej głębi, większej jedności, całości bywa okupiony kry-
zysem”75.
Najważniejszym źródłem przemian jest zdolność funkcjonowania
w rzeczywistości, koncentrowania się na własnej odpowiedzialności
za siebie i swoje życie oraz patrzenie w przyszłość. O76
wskazuje na wagę zaangażowania się w zadania o perspektywie da-
lekiej i społecznie znaczącej. Optymizm, przekonanie, że można się
zmienić, staje się podstawowym warunkiem zmiany. Równocześnie
jesteśmy zmuszeni przyjąć i godzić się z tym, że nie wszystko możemy
zmienić zgodnie z naszymi pragnieniami i życzeniami.
Warunkiem wstępnym uruchomienia procesów przemiany jest
obecność stwarzających dyskomfort uczuć niepokoju i cierpienia,
a także przeżycie własnej bezsilności egzystencjalnej; wytwarzają one
impuls do zmiany niesatysfakcjonującego stanu aktualnego. „Jeżeli
nauczymy klienta akceptacji dla poczucia bezradności, przeżycia go
[…] odczuje wtedy niespodziewanie, że wyłania się jakieś zupełnie no-
73 K, Jak przetrwać w latach 80.?, 1986, s. 35.
74 S, Co możesz zmienić, a czego nie możesz (ucząc się akceptować siebie),
1995, s. 328.
75 P, Psychologia pastoralna, 1991, s. 38.
76 Por. O, Adaptacja twórcza, 1985.
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 73
we rozwiązanie, otwiera się nowa warstwa problemu” — wypowiada
się P77.
5.2. Rozwój w kryzysie
Kwestię możliwości osobistego rozwoju — „wbrew”, „mimo”, a przede
wszystkim „dzięki” doświadczeniu kryzysu czy traumy — podejmo-
wano w piśmiennictwie psychologicznym wielokrotnie. W zależności
od cech samego zdarzenia krytycznego, urazowego, oraz właściwości
podmiotu można mówić o mniejszych lub większych szansach pozy-
tywnego rozwiązania kryzysu, przezwyciężenia trudności, powrotu
do normalnego funkcjonowania, zainicjowania zmian „na lepsze”.
Nie należy przy tym zapominać, że dążenie do natychmiasto-
wej zmiany, zwrotu sytuacji, często o charakterze nieracjonalnym
i impulsywnym, jest wpisane w naturę zjawisk kryzysowych. Mó-
wimy o tzw. zwrotności kryzysu związanej z charakterystyką wy-
darzeń krytycznych jako zmieniających życie dotkniętych nimi osób
(life change events). „Kryzys jest punktem zwrotnym, przełomowym,
w którym rozstrzyga się dalszy kierunek rozwoju jednostki”, pisze
P78.
Konstruktywne rozwiązanie kryzysu emocjonalnego wymaga
przede wszystkim zaistnienia zmiany — człowiek musi zmodyfiko-
wać swoje dotychczasowe przekonania i oczekiwania od świata, a tak-
że poczucie tożsamości. Przy tym warunkiem dojrzewania i wzrostu
w kryzysie jest znalezienie drogi indywidualnych przemian możli-
wych i satysfakcjonujących79.
Reasumując, kryzys emocjonalny i towarzysząca mu dezorgani-
zacja zachowania mogą być uznane za katalizator wejścia na drogę
rozwoju, a procesy wzrostu mogą obejmować:
wzmocnienie psychiczne, zwiększenie odporności,
● odkrywanie i kształtowanie bardziej adekwatnych zasobów
zmagania się,
77 P, Progi, 1986, s. 99.
78 P, Kryzys psychologiczny, 2004, s. 12.
79 Por. P, Psychologia pastoralna, 1991.
74 Dorota Kubacka-Jasiecka
polepszenie obrazu własnej osoby, wzrost samooceny, umac-
nianie dotychczasowej tożsamości (względnie poczucia tożsa-
mości) lub zmiany w jej obrębie,
odkrycie nowych zasobów i strategii zmagania się, uzyskanie
nowych kompetencji,
poprawę relacji interpersonalnych,
odkrycie nowego sensu życia, własnej drogi, misji życiowej.
5.3. Pojęcie potraumatycznego wzrostu
Rozwój — wzrost potraumatyczny — pozytywne zmiany po dozna-
nym urazie bywają różnie określane: jako wzrost związany ze stre-
sem (stres-related growth), transformacyjne radzenie sobie (transfor-
mative coping), rozkwitanie (thriwing, flourishing), rozwój wynika-
jący z przeciwności czy może tylko dostrzeganie korzyści80. Wie-
lość terminów akcentujących odmienne aspekty rozwoju wskazuje na
brak zgodności co do mechanizmów rozwoju potraumatycznego.
Nierozstrzygnięta pozostaje kwestia, czy wzrost jest następstwem
doznanego wstrząsu — dezorganizacji dotychczasowej adaptacji, czy
też mobilizacji zasobów i wysiłków zaradczych, być może obu tych
procesów jednocześnie. Brakuje również kryteriów, czy rzeczywiście
w danym wypadku mamy do czynienia z procesami adaptacji, czy
z rzeczywistym rozwojem.
Syntetyzujące spojrzenie na kwestię wzrostu potraumatyczne-
go wnoszą badacze cytowani przez OB i B —
L oraz H i współpracownicy, dla których rozwój po trau-
mie to zespół złożonych procesów obejmujących aktualne zmiany
życiowe, wykorzystywane sposoby radzenia sobie oraz poznawcze
mechanizmy obronne81.
80 Por. T & C, e Post-Traumatic Growth Inventory, 1996;
OB & B, Determinants of Posraumatic Growth, 2012.
81 Por. L, 1998 oraz H i inni, 2006 za Ibid. 2012.
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 75
Dla osób ocalałych po traumie tradycyjne wskaźniki statusu, ta-
kie jak zawód czy osiągnięta pozycja społeczna winny być trakto-
wane jako przejawy adaptacji, a nie wynikające z traumy osiągnię-
cia. Wymienione „skutki adaptacyjne” to: zdrowie fizyczne, funkcjo-
nowanie społeczne, kompetentne radzenie sobie, osiągnięcia życiowe
czy przystosowawcze zmiany osobowości. Rolę adaptacyjną może też
spełniać ochronno-adaptacyjna percepcja doświadczenia traumatycz-
nego jako subiektywnie korzystnego, przynoszącego zmiany systemu
wartości, głębszego przeżywania własnej osoby. Czy te subiektywne
przekonania można uznać za wskaźniki rozwoju?
W swojej koncepcji wzrostu C i T akcentują rolę
osobowości jako regulującą pierwszą reakcję jednostki na wydarzenia
krytyczne, a także rolę podatności na zmiany prowadzące do rozwo-
ju82. Na podstawie cech reakcji jednostki na wydarzenie traumatycz-
ne autorzy ci wyróżniają cztery etapy procesu wzrostu potraumatycz-
nego: reakcję pierwotną, reakcję wtórną, wstępną fazę wzrostu (suk-
ces w radzeniu sobie), dalszy wzrost — zdobywanie mądrości i zdro-
wia. Początkowe fazy — szoku, zaprzeczania, bagatelizowania, unika-
nia konfrontacji z traumatycznym doświadczeniem — cechują się wy-
sokim poziomem dystresu, niepokoju oraz brakiem zrozumienia sy-
tuacji. Reakcja pierwotna na wydarzenia traumatyczne może być ro-
zumiana jako część samoregulującego mechanizmu sprzężenia zwrot-
nego, co implikuje złożoność przebiegów radzenia sobie. Gwarantu-
je ona możliwość dostrzegania potencjalnych korzyści w sytuacjach,
które powodują negatywne emocje, stres i cierpienie.
Reakcja wtórna — występowanie ruminacji, perseweracji dzię-
ki strategiom opartym na emocjach prowadzi do rewizji schematów
poznawczych. Na tym etapie dużą rolę odgrywa wsparcie innych
osób, sugerowane przez nich sposoby zachowania, zmiany przeko-
nań. Wzrost na tym etapie przejawia się w zdobywaniu poczucia we-
wnętrznej siły, zrozumieniu kolei losu, uznaniu pomocności wsparcia
innych. Głębsze, bardziej refleksyjne przepracowanie urazu, w rezul-
tacie czego pojawia się wyciszenie emocjonalne, spokój, być może ra-
dość z uzyskania poczucia sensu i znaczenia doświadczeń traumatycz-
82 Por. C & T, Trauma and Transformation, 1995.
76 Dorota Kubacka-Jasiecka
nych, odzyskania poczucia własnej skuteczności stanowią osiągnięcia
ostatniej fazy.
A i współpracownicy mówią o wzroście potraumatycz-
nym w trzech obszarach funkcjonowania: postrzeganiu siebie, rela-
cjach z innymi oraz filozofii życiowej83. Ofiary traumy obserwowa-
ły u siebie „emocjonalny wzrost” obejmujący poczucie bycia lepszym
człowiekiem, mocniejszym, bardziej twórczym, podkreślały zdobycie
cennego doświadczenia życiowego oraz pewności siebie.
Szczególnym potencjałem wzrostu charakteryzują się osoby zdol-
ne do rezygnacji z konwencjonalnego podejścia do problemu i do po-
nownej oceny sytuacji, w której się znalazły. Są to osoby optymistycz-
ne, odporne, wytrwałe, wewnątrzsterowne, przekonane o własnej
skuteczności i zazwyczaj skuteczne w podejmowanych działaniach.
Autorzy koncepcji wzrostu potraumatycznego wiążą rozwój po
traumie z aktywizacją procesów poznawczych — zmianami spostrze-
gania siebie i świata, jego większym zrozumieniu i nadawaniu no-
wych znaczeń. Odbudowa zaburzonych, często całkowicie unice-
stwionych schematów poznawczych i poszukiwania sensu wyda-
rzeń traumatycznych stanowi kluczowy moment dla dalszego biegu
życia i przystosowawczego funkcjonowania. Zdaniem T
i C osoby z doświadczeniem krytycznych i traumatycznych
wydarzeń w ramach tzw. potraumatycznego wzrostu nawiązują bliż-
sze relacje z innymi ludźmi, odkrywają w sobie większe pokłady
wrażliwości i współczucia dla innych, uzyskują większe zdolności
otwierania się przed innymi osobami84.
Może dojść również do zmian zmian polegających na bardziej po-
zytywnej filozofii życia. W wyniku przeżytego urazu osoby doświad-
czające potraumatycznego wzrostu zdają się przywiązywać większą
wagę do drobnych, codziennych wydarzeń, a pomniejszają znaczenie
83 Por. A i inni, 1985 za C & T, Trauma and Transformation,
1995.
84 Por. T & C, e Post-Traumatic Growth Inventory, 1996;
T & C, Podejście kliniczne do wzrostu…, 2007.
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 77
spraw życiowych postrzeganych dawniej jako ważne i pierwszopla-
nowe85.
Poradzenie sobie z krytycznymi/traumatycznymi wydarzeniami
może dawać zwiększone poczucie własnej skuteczności osobistej, si-
ły, większe zaufanie do siebie i własnych możliwości, również w przy-
szłości. Ofiary stawiają sobie nowe cele, przewartościowują dotych-
czasowe życie, doceniają je i doświadczają bardziej świadomie. Fi-
lozofia życiowa osób, które uporały się z kryzysem czy traumą,
jest bardziej dojrzała, przyzwala też na większą satysfakcję z życia
i podejmowanie zmian „na lepsze”86.
OB i B zamieszczają zbiorczy schemat obra-
zujący czynniki determinujące występowanie pozytywnych zmian po
traumie, do których zaliczają:
rodzaj intensywności przeżytej traumy (stopień zagrożenia dla
zdrowia),
wsparcie społeczne,
czynniki socjodemograficzne — płeć, wiek,
strategie radzenia sobie ze stresem, jak: pozytywne przewarto-
ściowanie, aktywne radzenie sobie, strategie oparte na religii,
zasoby osobiste, jak: umiejętność odnajdywania sensu w kryzy-
sie, pozytywny afekt, nadzieja, optymizm, poczucie koherencji,
własnej skuteczności, prężność87.
Zauważmy, że rozważania dotyczące rozwoju w kryzysie i wzro-
stu potraumatycznego często wiążą się z rozwijaniem właściwości,
które zazwyczaj bywają utożsamiane ze zdrowiem tzw. pozytywnym.
85 Por. OB & B, Determinants of Posraumatic Growth, 2012.
86 Por. T & C, Podejście kliniczne do wzrostu…, 2007.
87 Por. OB & B, Determinants of Posraumatic Growth, 2012,
s. 183.
78 Dorota Kubacka-Jasiecka
Wśród sprzyjających adaptacji i wzrostowi strategii wymienia się: ak-
ceptację tego, co nieuniknione, pozytywne przewartościowanie, ra-
dzenie sobie skoncentrowane na zadaniu, wspomagane przez ducho-
wość i wiarę religijną88. Ponadto współcześnie podkreśla się pozytyw-
ną rolę radzenia sobie skoncentrowanego na subiektywnym znacze-
niu doświadczeń urazowych, poszukiwaniu ich sensu, poznawczemu
przetwarzaniu osobistych wartości89.
W kontekście prozdrowotnego charakteru wzrostu potrauma-
tycznego zwrócono również uwagę na potencjał kreatywności. Osoby
o wysokim potencjale twórczym są zdolne do rezygnacji z konwen-
cjonalnego podejścia do problemów, a także do ponownej oceny sytu-
acji z nowej perspektywy. WP pisze: „Twórcze radze-
nie sobie ze stresem oznacza przede wszystkim traktowanie sytuacji
stresowej jako wyzwania, będącego okazją do rozwoju i kreowania
własnej osobowości”90.
Ważną rolę odgrywają emocje pozytywne, zdolność do tolerowa-
nia emocji negatywnych (ich ekspresji i odreagowania), optymizm,
zadowolenie z życia i nadzieja na przyszłość91. Podkreśla się poczucie
własnej wartości, samoskuteczność w działaniu dzięki zdolności ak-
tywizowania i zwiększania zasobów (jako przeciwstawne wyuczonej
bezradności, pesymizmowi i utracie nadziei)92.
Wymienione właściwości stanowiące o osiąganiu pełnego zdro-
wia, pozytywnego dobrostanu we wszystkich dziedzinach funkcjo-
nowania ludzi można by uznać za kryterium rzeczywistego wzrostu
potraumatycznego.
88 Por. L & J, Psychologia pozytywna w praktyce, 2007.
89 Por. H, Psychologia stresu, 2013; KJ, Interwencja kryzy-
sowa, 2010; P, Psychologia egzystencji, 2009; H & S, Psychologia
zdrowia, 2007.
90 WP, Zdrowie jako funkcja twórczego radzenia sobie ze stresem,
2003, s. 81.
91 Por. P, Otwórz się: Uzdrawiająca siła wyrażania emocji, 2001.
92 Por. B, Self-Efficacy: Towards a unifying theory, 1977; S, Co
możesz zmienić, a czego nie możesz (ucząc się akceptować siebie), 1995.
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 79
6. Pytania, wątpliwości, rozstrzygnięcia
Na koniec chciałabym, na podstawie przeprowadzonych rozważań
dotyczących rozwoju w kryzysie i traumie, podzielić się nasuwają-
cymi się wątpliwościami i pytaniami w kwestiach dotychczas pomi-
janych czy bagatelizowanych w piśmiennictwie psychologii kryzysu
i interwencji kryzysowej.
Fundamentalne dla psychologii kryzysu przekonanie o „normal-
ności” stanów kryzysowych, występowania zjawiska tzw. zwrotności
oraz dwuwartościowości kryzysu (rozumianego nie tylko jako ryzy-
ko zaburzeń, ale przede wszystkim jako szansa rozwoju) wymagają
uwzględnienia wielu istotnych wątków. Najważniejszy z nich to sze-
roko rozumiana odporność na stres oraz poziom dojrzałości emocjo-
nalnej. Odporność na stres oraz dojrzałość zapewniają podwyższony
poziom tolerancji na określone wydarzenia krytyczne (próg tolerancji
specyficznych stresorów), a także tolerowanie napięcia towarzyszą-
cego wydarzeniom krytycznym, bez uciekania się do impulsywnych,
nie zawsze racjonalnych zachowań (samobójczych, agresywnych i in-
nych nieprzemyślanych czynów)93.
Interwencja, a przede wszystkim prewencja kryzysu nie może
abstrahować od przeszłych doświadczeń jednostki i jej nawykowych
zachowań — wątek ten dotychczas w piśmiennictwie kryzysu i inter-
wencji kryzysowej bywał zasadniczo pomijany. Zwrócenie uwagi na
rolę przedkryzysowych właściwości osobowościowych — zwiększa-
jących albo zmniejszających odporność na występowanie, intensyw-
ność i przebieg stanów kryzysowych, a także zdolność konstruktyw-
nego zmagania się z nimi — pociąga ważne konsekwencje. Ich dia-
gnoza wymaga wiedzy psychologicznej i pozostaje poza zasięgiem
nie tylko możliwości, ale też uprawnień interwentów kryzysowych
o zróżnicowanym profesjonalnym przygotowaniu.
Istotną rolę ochronną odporności można sprowadzić do opóź-
nienia, względnie osłabienia intensywności rozwijającego się kryzy-
su. Trwałe właściwości osobowości — genetycznie uwarunkowane,
w tym temperamentalne lub ukształtowane skutkiem pozytywnych
93 Por. R, Funkcjonowanie osobowości, 1966.
80 Dorota Kubacka-Jasiecka
wczesnodziecięcych doświadczeń, decydują w znacznej mierze nie
tylko o zdolności konstruktywnego zmagania się ze stanami kryzy-
sowymi (dobór właściwych i racjonalnych strategii zaradczych), ale
także zapewniają dostęp do pomocnego wsparcia środowiskowego,
przede wszystkim stwarzają możliwości rozwoju. Warto zauważyć,
że te same czynniki, które stanowią o podatności na wydarzenia kry-
tyczne/traumatyczne, wpływają na przebieg kryzysu, na sposób zma-
gania się z kryzysem czy traumą, a także stanowią o szansach rozwoju
i wzrostu.
Ważna kwestia dotyczy tzw. podejścia kategorialnego, uwzględ-
niającego rodzaj kryzysu. Jest oczywiste, że rozwój i wzrost zawar-
te w pojęciu kryzysu rozwojowego dzieci i młodzieży dokonują się
prędzej lub później, nawet kosztem pominiętych po drodze proble-
mów czy nie do końca rozwiązanych kryzysów. Natomiast rozwój
dorosłych, uwarunkowany własną aktywnością jednostki, wymaga
zarówno motywacji, jak i wysiłku samej jednostki na rzecz wzra-
stania. Pomijając rolę własnej aktywności osób w kryzysie na rzecz
wykorzystania szans rozwojowych, zapomina się również, że owoc-
ność tych wysiłków wymaga czasu, zdolności do stawiania sobie
dalekosiężnych i transcendentnych dążeń oraz celów.
W bardzo wielu rodzajach kryzysu — traumatycznych, katastro-
ficznych, agresywnej napaści czy gwałtu — przebieg reakcji kryzy-
sowej/traumatycznej pod wieloma względami nie mieści się w ty-
powych, schematowych modelach kryzysu. Przede wszystkim sta-
ny transkryzysowe częstokroć nie kończą się w przewidzianym dla
ostrych stanów kryzysowych czasie — krótkich, kilkutygodniowych
okresów. Dotyczy to między innymi także patologicznych stanów re-
aktywnych w sytuacjach przemocy — napadu, gwałtu, a także zabu-
rzeń potraumatycznych odroczonych, utrzymujących się po kilka lat,
a niekiedy do śmierci jednostki.
W tych sytuacjach kryzys emocjonalny jako stan o samolimitu-
jącym, zasadniczo krótkim przebiegu może występować na początku
czy rozwinąć się z czasem skutkiem problemów z poradzeniem so-
bie z zagrażającym doświadczeniem przemocy czy traumy. W każdym
wypadku należy różnicować między występującymi stanami kryzy-
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 81
sowymi a przewlekłymi, często chronicznymi stanami stresowymi,
z nakładającymi się na nie krótkotrwałymi ostrymi stanami o cha-
rakterze kryzysowym. Brak rozróżnienia nie sprzyja ani zrozumieniu
występujących zachowań, ani możliwości udzielenia pomocy.
Starając się uporządkować dotychczasowe rozważania dotyczące
rozwoju w kryzysach, również potraumatycznych, napotyka się wiele
trudności. Wynikają one z braku (wspomnianego powyżej) należyte-
go rozróżnienia między kryzysem a traumą, również w konstruowa-
nych narzędziach badania. Rozważania oraz wnioski z przeprowadzo-
nych interwencji, terapii i badań najczęściej omawiają łącznie czynni-
ki ryzyka występowania kryzysu i traumy wraz z zasobami ułatwiają-
cymi (lub utrudniającymi) zmaganie się z zagrożeniem, a także z czyn-
nikami warunkującymi dobre lub dysfunkcjonalne późniejsze przy-
stosowanie. Wydaje się ważne, aby pamiętać, że symptomatologia
traumy czasami odroczona, zawsze długotrwała, często bywa poprze-
dzona ostrymi stanami reaktywnymi (np. zespołem zaburzeń ostrego
stresu ASD trwającym ok. jednego miesiąca, zwiastującym niekiedy
rozwój PTSD). Stany te, oporne na terapię, mają zasadniczo charak-
ter patologiczny (nawet jeżeli występujące symptomy mają charakter
przejściowy), co odróżnia je zasadniczo od zjawisk kryzysowych94.
Nierzadko brakuje refleksji dotyczącej różnicowania między pro-
cesami adaptacji po zaburzeniach traumatycznych a potraumatycz-
nym wzrostem. Rozległość i głębokość dewastacji w zakresie struk-
tury Ja oraz świata po głębokich urazach wymaga aktywnego, świa-
domego wysiłku osób dla ofiar znaczących oraz terapeutów na rzecz
ich adaptacji. Wydaje się istotne, aby nie mylić różnorodnych form
adaptacji — osiągnięcia w miarę normalnego, przeciętnego pozio-
mu przystosowania (niekoniecznie tożsamego z dotychczasowym) ze
wzrostem potraumatycznym.
Metaanalizy badań nad wzrostem potraumatycznym95 wskazują
nie tylko na pozytywne aspekty zdarzeń traumatycznych jako czynni-
ków rozwoju, ale wnoszą również pewne wątpliwości dotyczące rozu-
mienia przez poszczególnych badaczy traumy pojęcia wzrostu potrau-
94 Por. B & H, Zespół ostrego stresu, 2003.
95 Por. OB & J, Osobowość, stres a zdrowie, 2008.
82 Dorota Kubacka-Jasiecka
matycznego. Nie jest bowiem pewne, czy podawane przez same ofia-
ry traumy osiągnięte korzyści i wartości rzeczywiście odzwierciedlają
rozwojowe zmiany w ich życiu zdobyte dzięki wydarzeniom trauma-
tycznym; nie wiadomo, czy nie mamy tu raczej do czynienia z kom-
pensacyjnymi mechanizmami obronnymi. Wiele wypowiedzi samych
ofiar traumy, terapeutów i badaczy mówiących o przemianach obra-
zu Ja, systemie wartości, przekonań, percepcji świata przytacza się
jako świadczące o wzroście potraumatycznym; natomiast brakuje ba-
dań opartych na względnie obiektywnych wskaźnikach behawioral-
nych. Sytuacja taka ani nie sprzyja rozstrzygnięciom teoretycznym,
ani też nie ułatwia opracowania wskazań dla praktyki interwencyjnej
i terapeutycznej.
OB i J piszą: „Prawdopodobnie potrauma-
tyczny wzrost jest efektem różnorodnych procesów, z których część
dotyczy aktualnych zmian życiowych, część radzenia sobie, a część
poznawczych mechanizmów pozwalających na obniżenie poziomu
stresu. Wzrost potraumatyczny wiąże się także z doświadczeniem
emocji pozytywnych, optymizmem oraz prężnością (resilience)”96.
Równocześnie nie należy zapominać, że istotnie występujące
przemiany, zainicjonowane przez traumę, najczęściej noszą jej pięt-
no, pozostają zależne od doświadczenia traumy, jak np. tzw. misje
ocalałych97. W nawiązaniu do dualistycznej koncepcji M98,
przeciwstawiającej motywację „zrodzoną z braku” motywom wyraża-
jącym dążenie do samoaktualizacji, rozwoju własnych potencjalności
i najwyższych wartości, można powiedzieć, że w wielu wypadkach
rozwój po traumie wyrasta raczej z kompensacyjnych dążeń prozdro-
96 OB & J, Osobowość, stres a zdrowie, 2008, s. 89.
97 Pojęcie „ocalałego” nawiązuje do koncepcji psychoformatywnej L (por.
L, From Hiroshima to the Nazi Doktors, 1993 oraz L & O, Ludzki
wymiar kataklizmu, 1987 za LT, Traumatyczny stres, 1998). Ocalały „mo-
że zostać zamknięty w odrętwieniu lub wykorzystać ocalenie jako źródło wglądu
i rozwoju” (L, From Hiroshima to the Nazi Doktors, 1993, s. 12). Jedną z dróg
zdrowienia jest uczestniczenie w zorganizowanym wysiłku społecznym — tzw. misje
ocalałych realizują przymierze z innymi ludźmi, oparte na współpracy i wspólnocie
celów.
98 Por. M, Motywacja a osobowość, 1990.
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 83
wotnych i z motywacji braku niż z rzeczywistych pragnień twórczej
samorealizacji.
Summary
is study discusses the issue of emotional crisis and trauma
in terms of opportunities to develop and grow. e article
seeks to show the complex psychological conditions pertain-
ing to emotional crises, a constructive way of dealing with
them, and the possibility of growing and developing thanks
to having experienced such a crisis. ese issues are usually
omied when describing crises; however, as the author postu-
lates, they constitute a foundation for differentiating — as we
surely must do — between emotional crisis and trauma, devel-
opment and growth through crisis, and the positive adaptive
changes observed in cases of post-traumatic disorder. Such
changes cannot always be identified as instances of so called
post-traumatic growth. e laer is described by the author,
with reference to M’ theory, as development “resulting
from the lack of something”, where this in turn reflects some
trauma or other. Moreover, considerations pertaining both to
current work in health psychology, and to the distinction be-
tween emotional crisis and trauma proposed here, could well
prove relevant where practices of intervention are concerned.
Key words: emotional crisis — bivalency of crisis —
developmental crisis — adaptation process — identity —
trauma — traumatic event — traumatic response —
post-traumatic growth — stress coping
Literatura
A, D.C. & J.M. M, Crisis Interventions: eory and
methodology, St. Louis : C. V. Mosby Company, 1986.
A, A., Health, Stress and Coping, San Francisco :
Jossey-Bass, 1979.
A, A., Rozwikłanie tajemnicy zdrowia: Jak radzić sobie ze
stresem i nie zachorować, [przeł.]
H. GK, Warszawa : Instytut
Psychiatrii i Neurologii, 1995.
84 Dorota Kubacka-Jasiecka
B, A., Self-Efficacy Mechanism in Human Agency, American
Psychologist 37(2) (1982), s. 122–147.
B, A., Self-Efficacy: Towards a unifying theory of behavioral
change, Psychological Review 84(2) (1977), s. 191–215.
B, K.J. & S.D. M, Terapia krótkoterminowa skoncentrowana
na rozwiązaniu: Pomaganie osobom z problemem alkoholowym,
[przeł.] M. P, Łódź : Wydawnictwo Galaktyka, 2000.
B, J. & C. S, Podstawy terapii traumy: Diagnoza i metody
terapeutyczne, [przeł.] P. N, Warszawa : Instytut
Psychologii Zdrowia, Polskie Towarzystwo Psychologiczne, 2010.
B, R.A. & A.G. H, Zespół ostrego stresu: Teoria, pomiar,
terapia, [przeł.] J. S, Warszawa : Wydawnictwo
Naukowe PWN, 2003.
C, L.G. & R.G. T, Trauma and Transformation:
Growing in the Aermath of Sussering, ousand Oaks : Sage
Publication, 1995.
C, J.D., S.J. A & A. D P, Cechy strukturalne
pojęcia Ja a przystosowanie, [w:] Ja i tożsamość: Perspektywa
psychologiczna, [red.] A. T, R.B. F & J.M. S,
[przeł.] A. K, Gdańsk : Gdańskie Wydawnictwo
Psychologiczne, 2004, s. 70–88.
C, G., Środowiskowy system oparcia a zdrowie jednostki,
Nowiny Psychologiczne 2–3 (1984), s. 92–114.
C, L. & H. S, Zdrowie i patologia z perspektywy
rozwojowej i procesualnej. Próba integracji podejścia
salutogenetycznego i patogenetycznego, [w:] Psychologia
zdrowia. Teoria, metodologia i empiria, [red.] T. P &
H. S, Poznań : Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2006,
s. 21–40.
C, J., Szczęście — złudzenie czy konieczność?, [w:]
Złudzenia, które pozwalają żyć: Szkice z psychologii społecznej,
[red.] M. K & T. S, Warszawa : PWN, 1991,
s. 266–306.
D G, G.R., Kryzysy życiowe a rozwój osobowości — wnioski
dotyczące terapii, Zdrowie psychiczne 3–4 (1985), s. 7–22.
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 85
D, B., Zaburzenia po stresie traumatycznym, Gdańsk : Gdańskie
Wydawnictwo Psychologiczne, 2003.
E, S., e Self-Concept Revisited: Or a eory of a eory,
American Psychologist 28(5) (1973), s. 404–416.
E, E.H., Identity Youth and Crisis, New York : W.W. Norton
Company, 1968.
F, V.E., Homo patiens, [przeł.] R. C & J. M,
Warszawa : Instytut Wydawniczy PAX, 1984.
G, B.L., Psychosocial research in traumatic stress. An update,
Journal of Traumatic Stress 7(3) (1994), s. 341–362.
G, B.L., J.P. W & J.D. L, Conceptualizing
Post-Traumatic Stress Disorders: A Psychosocial Framework,
[w:] Trauma and Its Wake: e Study and Treatment of
Post-Traumatic Stress Disorder, [red.] C.R. F, New York :
Brunner Mazel, 1985, s. 53–69.
H, J., Przemoc: Uraz psychiczny i powrót do równowagi: Różne
oblicza przemocy i sposoby przezwyciężania skutków, [przeł.]
A. K & M. K, Gdańsk : Gdańskie Wydawnictwo
Psychologiczne, 1998.
H, I., Psychologia stresu. Korzystne i niekorzystne skutki stresu
życiowego, Warszawa : Wydawnictwo Naukowe PWN, 2013.
H, I. & H. S, Psychologia zdrowia, Warszawa : Wydawnictwo
Naukowe PWN, 2007.
HN, I., [red.] Doświadczenie kryzysu — szansa rozwoju,
czy ryzyko zaburzeń?, (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego
w Katowicach), Katowice : Uniwersytet Śląski, 1995.
H, E.S., Stres, kultura i społeczność, [przeł.] M. K,
Gdańsk : Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2006.
H, L.A., People in Crisis: Understanding and Helping, Redwood
City : Addison-Wesley, 1995.
H, M.J., Stress-response Syndromes: A Review of
Posraumatic Stress and Adjustment Disorders, [w:]
International Handbook of Traumatic Stress Syndromes, [red.]
J.P. W & B. R, New York : Plenum Pres, 1993,
s. 49–60.
86 Dorota Kubacka-Jasiecka
H, M.J., Stress Response Syndromes, New York : Jason
Aronson, 1986.
J, R.K. & B.E. G, Strategie interwencji kryzysowej:
Pomoc psychologiczna poprzedzająca terapię, [przeł.]
A. B, Warszawa : Wydawnictwo PARPA, 2004.
K, A.J., Jak przetrwać w latach 80.? O teorii i praktyce
psychoterapii krótkoterminowej, Nowiny Psychologiczne 5–6
(1986), s. 12–40.
KJ, D., Interwencja kryzysowa: Pomoc w kryzysach
psychologicznych, Warszawa : Wydawnictwo Akademickie
i Profesjonalne, 2010.
KJ, D., Zmiany tożsamości w przebiegu zmagania
się z kryzysem emocjonalnym, [w:] Człowiek wobec zmiany:
Rozważania psychologiczne, [red.] D. KJ,
Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2002,
s. 87–106.
L, R.S., Psychological Stress and Coping Process, New York :
McGraw-Hill, 1966.
L, R.S. & S. F, Stress, Appraisal and Coping, New
York : Springer Publishing Company, 1984.
L, R.J., From Hiroshima to the Nazi Doktors: e Evolution of
Psychoformative Approaches to Understanding Traumatic Stress
Syndromes, [w:] International Handbook of Traumatic Stress
Syndromes, [red.] J.P. W & B. R, New York : Plenum
Press, 1993, s. 11–24.
L, R.J. & E. O, Ludzki wymiar kataklizmu, Nowiny
Psychologiczne 5 (1987), s. 86–107.
L, E., Symptomatology and Management of Acute Grief,
American Journal of Psychiatry 101 (1944), s. 141–148.
L, P.A. & S. J, [red.] Psychologia pozytywna w praktyce,
[przeł.] A. JS, Warszawa : Wydawnictwo
Naukowe PWN, 2007.
LT, M., Adaptacja ocalałych po skrajnie traumatycznych
przeżyciach: Modele teoretyczne przezwyciężenia skutków
traumy, [w:] Oblicza kryzysu i pracy interwencyjnej, [red.]
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 87
D. KJ & A. LT, Kraków :
Wydawnictwo ALL, 1997, s. 45–59.
LT, M., Traumatyczny stres: Koncepcje i badania,
Warszawa : Instytut Psychologii PAN, 1998.
M, A.H., Motywacja a osobowość, [przeł.] P. S,
Warszawa : Instytut Wydawniczy PAX, 1990.
MC, R.R. & P.T. C, Osobowość dorosłego człowieka:
Perspektywa teorii pięcioczynnikowej, [przeł.] B. M,
Kraków : Wydawnictwo WAM, 2005.
O, K., Adaptacja twórcza, Warszawa : Książka i Wiedza,
1985.
OB, N., Kiedy łzy zmieniają się w perły, czyli
o korzyściach wynikających ze zmagania się z traumą, [w:]
Zdrowie w cyklu życia człowieka, [red.] N. OB &
J. M, Łódź : Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego,
2012, s. 41–59.
OB, N. & M. B, Determinants of Posraumatic
Growth, [w:] Reflections on Psychological Mechanisms of Trauma
and Posraumatic Development, [red.] D. KJ &
M. K, Kraków : Krakowska Oficyna Naukowa TEKST,
2012, s. 179–196.
OB, N. & Z. J, Osobowość, stres a zdrowie,
Warszawa : Wydawnictwo Difin, 2008.
P, J.W., Otwórz się: Uzdrawiająca siła wyrażania emocji,
[przeł.] A. J, Poznań : Wydawnictwo Media Rodzina,
2001.
P, R., Pozostać przy zdrowych zmysłach: Jak nie stracić głowy
w stresie współczesnego życia?, [przeł.] P. L, Warszawa :
Wydawnictwo Jacek Santorski & Co, 1998.
P, B., Kryzys psychologiczny: Wybrane zagadnienia, Kraków :
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2004.
P, Z., Psychologia pastoralna, Kraków : Wydawnictwo
Instytutu Teologicznego Księży Misjonarzy, 1991.
P, K., Psychologia egzystencji: Wartości w życiu, Lublin :
Wydawnictwo KUL, 2009.
88 Dorota Kubacka-Jasiecka
P, R., Progi, Nowiny Psychologiczne 5–6 (1986), s. 94–104.
P, D.A., Helping People in Crisis, San Francisco : Josey-Bass,
1979.
R, L., e State of Crisis: Some eoretical Considerations,
[w:] Crisis Intervention: Selected Readings, [red.] H.J. P, New
York : Family Service Association of America, 1965, s. 22–31.
R, J., Funkcjonowanie osobowości w warunkach stresu
psychologicznego, Warszawa : PWN, 1966.
S, M.R. & C.S. C, Optimism, Coping and Health:
Assessment and implications of generalized outcome
expectancies, Health Psychology 4(3) (1985), s. 219–247.
S, M.E.P., Co możesz zmienić, a czego nie możesz (ucząc się
akceptować siebie): Poradnik skutecznego samookreślenia się,
[przeł.] A. J, Poznań : Media Rodzina, 1995.
S, H., Rola wsparcia społecznego w sytuacji kryzysu, [w:] Oblicza
kryzysu i pracy interwencyjnej, [red.] D. KJ &
A. LT, Kraków : Wydawnictwo ALL, 1997,
s. 143–158.
S, H., Wybrane zagadnienia psychoprofilaktyki, [w:] Społeczna
psychologia kliniczna, [red.] H. S, Warszawa : PWN, 1991,
s. 472–503.
S, K.A., Crisis Intervention: A Handbook for Practice and
Research, Boston : Allyn & Bacon, 1990.
T, S.E., Przystosowanie do zagrażających wydarzeń, Nowiny
Psychologiczne 6–7 (1984), s. 15–38.
T, R.G. & L.G. C, Podejście kliniczne do wzrostu po
wydarzeniach traumatycznych, [w:] Psychologia pozytywna
w praktyce, [red.] P.A. L & S. J, [przeł.]
A. JS, Warszawa : Wydawnictwo Naukowe
PWN, 2007, s. 230–248.
T, R.G. & L.G. C, e Post-Traumatic Growth
Inventory: Measuring the positive legacy of trauma, Journal of
Traumatic Stress 9(3) (1996), s. 455–471.
T, J. & M. Z, Kwestionariusz nadziei podstawowej
BHJ-12: Podręcznik, Warszawa : Pracownia Testów
Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój 89
Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego,
2003.
T, M., Osobowościowe i wychowawcze wyznaczniki
psychicznej odporności dzieci i młodzieży, [w:] Zachowanie się
młodzieży w sytuacjach trudnych i rozwój osobowości, [red.]
M. T, (Psychologia i Pedagogika, nr 42), Poznań :
Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, 1977,
s. 91–97.
V, J., To, co musimy utracić, czyli miłość, złudzenia, zależności
i niemożliwe do spełnienia oczekiwania, których każdy z nas musi
się wyrzec, by móc wzrastać, [przeł.] A. G, Poznań : Zysk
i S-ka, 1996.
W, C.B., Coping with Victimization: Conclusions and
Implications for Future Research, Journal of Social Issues 39(2)
(1983), s. 195–221.
WP, H., Zdrowie jako funkcja twórczego radzenia sobie
ze stresem: Psychologiczne mechanizmy i uwarunkowania zdrowia
w zawodzie nauczyciela, Kraków : Wydawnictwo Akademii
Pedagogicznej, 2003.
Z, T., Tożsamość a ryzyko kryzysu: Funkcjonowanie struktur
centralnego systemu integrującego a ryzyko wystąpienia kryzysu
w sytuacji trudnej, (niepublikowana praca magisterka), Kraków :
Instytut Psychologii Stosowanej UJ, 2009.
... Although this is not the first pandemic of the 21 st century, it is worth considering its psychological consequences in light of knowledge about environmental or catastrophic crises. Every crisis, as pointed out by Kubacka-Jasiecka [4], can be analysed from various perspectives: 1) loss or disturbance of emotional or psychological balance; 2) blocking or loss of an individual's resources for habitual coping or defending strategies, which were available before; 3) a turning, critical, and world-shaking point that could be followed by the necessity of changing one's life because of the sense of helplessness, powerlessness, or loss of control; 4) a threat to the system of beliefs related to oneself, or possibly, loss of one's identity; or 5) a threat to the existing meaning of life and a system of values. Thus, a crisis is not analysed as a particular situation but rather as the human perception of this event and their reaction to the threatening situation. ...
... Choć to nie pierwsza pandemia XXI w., z całą pewnością warto rozważyć jej psychologiczne konsekwencje w świetle wiedzy dotyczącej kryzysów katastroficznych, środowiskowych. Każdy kryzys, jak zauważa Kubacka-Jasiecka [4], może być rozpatrywany przez pryzmat: 1) utraty bądź zachwiania równowagi emocjonalnej lub psychicznej, 2) zablokowania lub utraty w zasobach jednostki dotychczas dostępnych, nawykowych strategii zaradczych i obronnych, 3) momentu zwrotnego, krytycznego, przełomowego, wymuszającego poprzez doświadczenie bezradności, bezsilności czy utraty kontroli konieczność zmiany życiowej, 4) zagrożenia systemu przekonań dotyczących "ja", względnie utraty dotychczasowej tożsamości, oraz 5) zagrożenia dotychczasowego sensu życia i systemu wartości. Tym samym kryzys nie jest nigdy rozpatrywany jako sytuacja sama w sobie, ale jako wyraz percepcji tego zdarzenia przez człowieka i jego reakcji na zagrażającą sytuację. ...
Article
Full-text available
The SARS-CoV-2 coronavirus pandemic, which is responsible for COVID-19 disease, is a catastrophic global crisis, which is the background for individual emotional crises. One of the most vulnerable groups are medical staff, including nurses – especially those who are professionally most active during the pandemic. Preventive measures that have been taken in Asian countries in this target group include mainly problem-focused strategies. These are the same strategies that have already been used by Polish nursing teams in difficult work-related situations. The skills and potential of nursing teams aimed at activating these strategies during the epidemic will constitute a significant indicator of constructive coping with the crisis, not only in the case of individuals but also on a nationwide or even universal scale.
... Przeglądu różnych ujęć kryzysu oraz różnych typów kryzysów dokonała Dorota Kubacka-Jasiecka, dostrzegając wielowymiarowość tego stanu, co przekłada się na inne spojrzenie na współczesną interwencję kryzysową, którą cechuje systemowe podejście do zjawisk kryzysowych. Również uwzględnianie społecznych źródeł trudności, co pociąga za sobą organizację sieci wielostronnego wsparcia ze strony instytucji i służb pomocowych (Kubacka-Jasiecka, 2010, 2016. ...
Article
Full-text available
The article contains considerations on the possibility of treating a crisis situation as a result of other problems and difficulties, sometimes hidden, which previously occured, that contribute to the weakness and inability of a human being to continue functioning. The assumption that a crisis situation is a complex combination of many problems allows for a different view of the support system. The article presents arguments in favor of recognizing a crisis situation as a state of multiple problems a person cannot cope with on their own. The main features of the support system as part of crisis intervention and some imperfections of its functioning were also characterized.
...  szukają u znajomych rady, informacji, które mogą być pomocne w podjęciu działań zmieniających sytuację; podejmują ryzykowne i asertywne działania mające w ich przekonaniu na celu zmianę stresującej sytuacji; szukają sympatii, zrozumienia, współczucia kontaktując się "zdalnie" z innymi, żeby radzić sobie ze swoimi emocjami i nie czuć się samotni; nie koncentrują się na sobie i akceptują własną ekspresję emocjonalną; nie odwołują się do życzeniowego optymizmu i/lub nie podejmują działań, których celem jest jedynie poprawianie sobie humoru, aby uciec albo uniknąć problemu; nie koncentrują się na analizowaniu oraz nie skupiają się na planowaniu działań  reasumując: osoby z tej grupy stosują strategie służące do poszukiwanie wsparcia społecznego oraz ekspresji emocji, a sytuację stresową rozwiązują w sposób reaktywny i sytuacyjny; szukanie kontaktu z innymi i ekspresja emocji sprzyja uwalnianiu się od doświadczenia urazu (por. Kubacka-Jasiecka, 2016). ...
Article
Full-text available
The article is devoted to the characteristics of a course of the psychological crisis caused by a critical event, which is the death of a child. The author of the work refers to the cyclical-phase model of developmental changes, which is well-known in the developmental psychology, and the Dual Process Model of Coping with Bereavement (DPM) of Margaret Stroebe, Henk Schut and Catrin Finkenauer (1999, 2001, 2010, 2013, 2015). What parents experience after the loss of a child is not an identical and parallel process. The course of mourning in parents is not the same. Rather, it is the interweaving of different states of mourning, sometimes with a regression to previous states. The result is a different mental condition of the mother and the father as a consequence of dealing more or less successfully with the loss of a child. The paper, based on theoretical and empirical analyses, proposes an original model of four psychological statuses of parents after the loss of a child. It takes into account the differentiation of the mental condition of parents in connection with the possibility of adequate psychological help. The bereavement status model (MSK) takes into consideration the statuses of secondary adaptation, unfinished mourning, complex persistent bereavement disorder, and the status of possible post-traumatic growth. A hypothesis worthy of empirical verification has been formulated that in assessing the mental condition of parents after the loss of a child, it is worth proposing a specific diagnostic package containing information on the life situation of the family; the time that has passed since the death of a child; the sex of the parent; intensification of feelings of loneliness, availability of social support and its perception by parents, and the assessment of coping strategies for everyday stress. It remains an open question, what are the direct and indirect relationships between these variables and whether their differentiation proves the legitimacy of distinguishing certain conditioning statuses of mourning in parents after the loss of a child. This is currently the subject of an empirical research testing out the MSK model.
Article
Zaburzenia depresyjne oraz syndrom wyczerpania sił w grupie uczniów to zjawiska, które w swoim przebiegu cechują się długim czasem trwania oraz stopniową eskalacją symptomów. Dotychczasowe wyniki badań potwierdziły, że obydwa powyższe zjawiska stanowią istotne czynniki utrudniające a nawet blokujące rozwój jednostki. Jednocześnie obydwa wiążą się z utratą zasobów umożliwiających efektywne funkcjonowanie w środowisku i radzenie sobie z wyzwaniami. Jednym z takich zasobów jest umiejętność zachowania równowagi pomiędzy różnymi perspektywami temporalnymi. Celem przeprowadzonego projektu badawczego było sprawdzenie mediacyjnej roli wypalenia szkolnego w relacji pomiędzy perspektywą temporalną a poziomem depresji u adolescentów. Badaniami objęto grupę 355 uczniów (w tym 61,6% dziewcząt) z III klas szkół ponadpodstawowych (średnia wieku 18.5). W badaniu wykorzystano trzy narzędzia psychologiczne tj. skalę wypalenia szkolnego dla młodzieży SSBS, pełną wersje Kwestionariusz Perspektywy Temporalnej Zimbardo i Boyda oraz skalę depresji Kutchera dla Młodzieży. Uzyskane dane potwierdziły występowanie istotnych związków między wskaźnikami perspektywy temporalnej a depresją i wypaleniem szkolnym u uczniów. Wyniki analizy mediacyjnej ujawniły, że przeszła perspektywa temporalna oraz fatalistyczna wypalenie szkolne. Wykazano również, że koncentracja na doraźnych hedonistycznych celach nabiera istotnego znaczenia dla nasilenia depresji dopiero po uwzględnieniu w modelu poziomu wypalenia szkolnego. Przyszła perspektywa czasowa jedynie pośrednio była związana z poziomem depresji poprzez mediator. Uzyskane dane sugerują konieczność projektowania oddziaływań pomocowych skierowanych do młodzieży doświadczającej depresji i wypalenia szkolnego, uwzględniających kształtowanie efektywnego zarządzania perspektywą temporalną
Article
Full-text available
A juvenile’s punishable act may be perceived as a source of crisis and a consequence of remaining in a crisis, and the adjudication of a corrective measure against a minor and placement in a correctional facility is a critical life event, with consequences for both the minor and his family. The consequences include, for example, the disorganization of the current way of functioning of the family, a change in the educational environment, a sense of threat to the juvenile’s identity, and the loosening of family ties. From this perspective, an important task is to provide the juvenile and his family with appropriate support (institutional, information, psychological) to solve the crisis positively. One of the possibilities is to take action in the field of crisis intervention and specialist counseling. The crisis related to being placed in a correctional facility may be an opportunity for the juvenile and his family, especially in a situation where they want to receive help, and the functioning of the system and institutions will enable them to receive the necessary support.
Article
This pandemic may result in another pandemic of chronic stress-related mental disorders. Even before the outbreak of the epidemic, reports on the mental condition of the society were alarming, the current situation may worsen this condition. There is an alarming increase in the incidence of mental disorders among children and adolescents, the number of suicides in this age group is also growing. The article focuses on the causes of the deteriorating mental health of children and adolescents, emphasizes the role of the family and school in the prevention of disorders. It draws attention to the need for systemic changes in the area of helping people in crisis. The article also deals with the issue of psychological resistance and the use of crisis as a development opportunity.
Article
Full-text available
Objectives The purpose of the paper is to show the difficulties experienced by the families of persons serving prison sentences, as well as to analyse the possibilities of social assistance and support for families of prisoners in overcoming these problems. Material and methods This paper is a review of scientific literature and legal documents and shows the scope of assistance provided to prisoners and their families. Results Families of prisoners are often the subject of research because of their role in the process of rehabilitation and social reintegration of prisoners. Families themselves, however, and especially the problems they experience with the imprisonment of a family member, receive little attention. Conclusions Families of people committing criminal acts are often dysfunctional families that are struggling with numerous social, emotional, and legal problems, and imprisonment of a family member further intensifies these problems. The analysis carried out in this paper shows that there is a lack of forms of assistance directed specifically to the families of prisoners, and if these families do benefit from the assistance of public institutions, they do so mainly indirectly, through the assistance provided to prisoners and through post-penitentiary assistance in the process of adaptation to life after release from prison.
Self-Efficacy Mechanism in Human Agency
B, A., Self-Efficacy Mechanism in Human Agency, American Psychologist 37(2) (1982), s. 122-147.
Self-Efficacy: Towards a unifying theory of behavioral change
B, A., Self-Efficacy: Towards a unifying theory of behavioral change, Psychological Review 84(2) (1977), s. 191-215.
e Self-Concept Revisited: Or a eory of a eory
E, S., e Self-Concept Revisited: Or a eory of a eory, American Psychologist 28(5) (1973), s. 404-416.
Psychosocial research in traumatic stress. An update
G, B.L., Psychosocial research in traumatic stress. An update, Journal of Traumatic Stress 7(3) (1994), s. 341-362.
Korzystne i niekorzystne skutki stresu życiowego
  • I Psychologia
H, I., Psychologia stresu. Korzystne i niekorzystne skutki stresu życiowego, Warszawa : Wydawnictwo Naukowe PWN, 2013.
Symptomatology and Management of Acute Grief
L, E., Symptomatology and Management of Acute Grief, American Journal of Psychiatry 101 (1944), s. 141-148.
Traumatyczny stres: Koncepcje i badania
LT, M., Traumatyczny stres: Koncepcje i badania, Warszawa : Instytut Psychologii PAN, 1998.
  • K Psychologia Egzystencji
P, K., Psychologia egzystencji: Wartości w życiu, Lublin : Wydawnictwo KUL, 2009.
Coping with Victimization: Conclusions and Implications for Future Research
W, C.B., Coping with Victimization: Conclusions and Implications for Future Research, Journal of Social Issues 39(2) (1983), s. 195–221.