ArticlePDF Available

Elżbieta Dubas, Joanna Stelmaszczyk (red.) Biografie i uczenie się, seria wydawnicza „Biografia i badanie biografii”, t. 4, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2015, ss. 219.

Rocznik Andragogiczny t. 22 (2015)
DOI: http://dx.doi.org/10.12775/RA.2015.025
Elżbieta Dubas, Joanna Stelmaszczyk (red.) Biograe iuczenie
się, seria wydawnicza „Biograa ibadanie biograi”, t. 4, Wy-
dawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2015, ss. 219.
Jeśli nie chcemy żyć zdnia na dzień,
ale pragniemy wpełni świadomie przeżywać własną egzystencję,
wówczas naszą największą potrzebą inajtrudniejszym zadaniem
jest znalezienie jej sensu (Bettelheim, 1996, s. 21)
Wstęp
Czytanie książki Biograe iuczenie się pod red. Elżbiety Dubas iJoanny Ste-
maszczyk zmusiło mnie do poszukiwań ipodjęcia pewnej rewizji pojęciowej,
przede wszystkim dwóch kategorii, jakimi są biograa icałożyciowe uczenie
się. Treści zawarte wksiążce są dla mnie bardziej pewnymi „tropami” niż ja-
kimś konkretnym konstruktem teoretycznym.
Współcześnie twierdzenie, iż perspektywa biograficzna przeżywa dziś
swój renesans jest według mnie już truizmem. Ponieważ od kilku dekad po-
sługują się nią nie tylko pedagodzy czy socjolodzy, powołujący się na ugrun-
towaną wobrębie tych dyscyplin tradycję badawczą, gdzie za jednego zpre-
kursorów metody biograficznej uznaje się Floriana Znanieckiego. Metoda
badawcza dokumentów osobistych lub dokumentów ludzkich zjawiła się, cy-
tując za Janem Szczepańskim (Szczepański, 1971 s. 573), „wbardzo cha-
rakterystycznym okresie rozwoju socjologii, mianowicie wtedy, kiedy so-
cjologowie zrezygnowali ztworzenia wielkich syntez wyjaśniających istotę
społeczeństwa ludzkiego iustalających ogólne prawa rozwoju, przechodząc
do empirycznych badań nad wybranymi dziedzinami faktów społecznych”.
Jednym zpierwszych dzieł, wktórym ta tendencja znalazła pełen wykaz,
była książka Chłop polski w Europie i Ameryce (patrz: Thomas, Znaniecki,
Chłop polski wEuropie iAmeryce, t. 1–5, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza,
Warszawa, 1976).
Biograe iuczenie się 429
VI. Recenzje
„Dzieło Thomasa i Znanieckiego stawiało więc zagadnienia w nowy,
empiryczny sposób, przyjmowało nowe założenia ontologiczne co do natury
badanych zjawisk społecznych: aby rozwiązać te zagadnienia zgodnie zprzy-
jętymi założeniami, posłużono się nowymi materiałami: dokumentami oso-
bistymi. […] Wten sposób Thomas iZnaniecki obudzili duże nadzieje zwią-
zane z wykorzystaniem autobiografii i innych dokumentów osobistych”.
(Szczepański, 1971 s. 575).
Na gruncie pedagogicznym wpisującym się doskonale wów nurt badaw-
czy jest (choć często niedoceniony) Janusz Korczak, gdzie chociażby same
Pisma wybrane (Janusz Korczak Pisma wybrane, Nasza Księgarnia, Warszawa
1978, t. I–IV) są doskonałym przykładem m.in. badań biograficznych.
Koniecznym pytaniem w kontekście analizowanej tytułowej książ-
ki jest: Czy współcześni pedagodzy/nauczyciele/rodzice potrafią wykorzy-
stać biografie wwychowaniu ikształceniu młodszych pokoleń, jak również
odnajdywaniu wbiografiach kierunkowskazów, mądrości, oparcia wzrela-
tywizowanym świecie wartości? Czy ich autobiografie wkulturze prefigu-
ratywnej, które Margaret Mead opisuje wKulturze itożsamości, gdzie „[…]
większość rodziców nie ma jednak dość pewności siebie, by umacniać sta-
re dogmaty. Rodzice nie wiedzą, jak powinni uczyć dzieci, które tak zasadni-
czo różnią się od nich wmłodości, aiwiększość dzieci nie potrafi uczyć się
od rodziców istarszych, do których nigdy podobna nie będzie” (Mead, 2000,
s. 118). To właśnie nierozumienie biograficznej jednostkowej przygodności
człowieka powoduje zagubienie się człowieka wbudowaniu tożsamości, jak
ibrak umiejętności wykorzystania biografii wprocesie całożyciowego ucze-
nia się, októrej pisał już Jan Amos Komeński wPampaedii, cytując, że każ-
dy wiek jest odpowiedni do uczenia się, ażycie ludzkie nie ma innego celu,
jak nauka (Jan Amos Komeński, 1973, s. 67). Choć we wstępie recenzowa-
nej pracy czytamy „[…] Całość opracowania to kolejny krok autorów – bada-
czy zainteresowanych, anawet zafascynowanych podejściem biograficznym,
dokonany wkierunku poszerzenia ipogłębienia wiedzy obiografii: jej wydo-
bywaniu itworzeniu, ojej zawartości iznaczeniu, osposobach badania iin-
terpretacji” (Dubas, 2015, s. 10). Żałuję tylko, że myśl Komeńskiego nie jest
obecna wanalizowanej książce, co nadałoby jej większej wartości, mimo de-
klarowanego zafascynowania podejściem biograficznym m.in. wperspekty-
wie całożyciowego uczenia się.
Recenzowany tom zcyklu Biografia ibadanie biografii pod red. Elżbie-
ty Dubas iJoanny Stelmaszczyk jest czwartym zserii. Teksty, jak czytamy
we wstępie, powstały wlatach 2012–2014 wramach projektu realizowane-
go od 2008 r. wZakładzie Andragogiki iGerontologii Społecznej Uniwersy-
Biograe iuczenie się
430
Rocznik Andragogiczny t. 22 (2015)
tetu Łódzkiego zudziałem badaczy zcałego kraju. Generalnie można ująć,
że treści tego tomu koncertują się wokół tematu, jakim jest uczenie się po-
wiązane zbiografią. 15 autorskich tekstów spaja ze sobą biografia iucze-
nie się wgłównych, przenikających się kontekstach: całożyciowości uczenia
się, uczenia się zbiografii Innych oraz biografii edukacyjnych. Swoją recen-
zję książki staram się wpisać wtrójpodział zaproponowany we wstępie przez
Elżbietę Dubas. Choć nie mam podziału na części, zatytułowałam je: I: Dys-
kurs biograficzny wpedagogice iandragogice, II: Biografia Innych znaczą-
cych izwyczajnych oraz III: Biografie aedukacja.
I.Dyskurs biograczny wpedagogice iandragogice
Elżbieta Dubas trafnie zaznaczyła, że „biograa, tak jak człowiek, jest ta-
jemnicza, pełna znaków zapytania, nie pozwala się wpełni rozpoznać, jest
niedomknięta, aprzez to tym bardziej intryguje iwciąż stanowi interesują-
ce pole badawcze” (Dubas, 2015, s. 10). To właśnie owa przygodność histo-
rii ludzkiej staje się wartością samą wsobie a„Rozum iTeoria, które służyły
(inadal tak się dzieje – przyp. autorki) jako środek, który miał oswobodzić
ludzki umysł od zagrażających mu przygodności” (Habermas, 1996, s. 15)
tracą na mocy poprzez swoje bezkrytyczne zapatrzenie.
Książkę otwiera tekst E. Dubas Biograficzność wkontekście całożyciowe-
go uczenia się, wktórym objaśnia wszczególności teorię biograficzności Pe-
tera Alheita, zwracając uwagę na jej ujęcie systemowe. Traktując biograficz-
ność Petera Alheita jako paradygmat wedukacji dorosłych, która to właśnie
jest rozumiana przez autorkę tekstu jako „ukryty” paradygmat biograficz-
ności. To właśnie koncepcja biograficzności łączy się zcałożyciowym ucze-
niem się. Wskazując na jej potencjał badawczy, umiejscawia wjej kontekście
całożyciowe uczenie się. To właśnie ten tekst wywołał moją ambiwalentną
emocję, ze względu na to, że używając, budując – jeżeli można to tak ująć –
podwaliny pod teoretyczną koncepcję biograficzności jako całożyciowego
procesu uczenia się, nie czerpie się chociażby zbogactwa myśli Jana Amo-
sa Komeńskiego, który dobitnie wPampaedii wykłada nam koncepcję cało-
życiowego uczenia się.
W drugim tekście Elżbieta Dubas prezentuje aktualnie realizowane
wpolskiej andragogice badania biograficzne, określając jego zakresy, m.in.:
biografię edukacyjną, doświadczenia edukacyjne, potencjał edukacyjny, bio-
graficzne uczenie się, uczenie się zwłasnej biografii. Autorka, co jest bar-
dzo słuszne, akcentuje, że badania andragogiczne zzastosowaniem podej-
Biograe iuczenie się 431
VI. Recenzje
ścia biograficznego, jak iedukacją, pozwolą zrozumieć procesy uczenia się
dorosłych.
Amelia Krawczyk-Bochomulska ukazuje możliwości wykorzystania
badań biograficzno-narracyjnych do odkrywania historii życia. Uwypukla
ianalizuje kontekst narracji wbiograficznych badaniach stosowanych wpe-
dagogice. Przedstawia swoją znajomość warsztatu badawczego, który dla
wielu badaczy będzie przydatny.
Kolejna autorka – Justyna Sztobryn-Bochomulska udanie połączyła
wswoim artykule filozofię z historią oraz pedagogiką. Wykorzystując po-
jęcia inkontrologii iergantropii Andrzeja Nowickiego do analizy literatury
wspomnieniowej, wskazała jej walory edukacyjne.
II. Biograa Innych znaczących izwyczajnych
Czytanie biograi zzasady daje nam możliwości wejścia bardziej wgłąb hi-
storii bohatera, jednak to od nas zależy, czy jego historię odłożymy na pół-
kę, czy zacznie ona żyć wnas jako jeden zutęsknionych autorytetów, októ-
rych dobitnie pisał wprzynajmniej swoich dwóch książkach Lech Witkowski
(patrz: Wyzwania autorytetu, 2009; Historie autorytetu. Wobec kultury iedu-
kacji, 2011). Recenzowana książka jest również dowodem na niesłabnące za-
interesowanie badaczy biograami Innych osób – wybitnych izwyczajnych.
Rafał Marcin Leszczyński analizował biograę osoby wybitnej, Czecha Pa-
wła Hulki-Laskowskiego, jako doskonałego przykładu ludzkiej zdolności do
przekraczania uwarunkowań społecznych ikulturowych oraz procesów sa-
morozwoju czy całożyciowego uczenia się.
Anna Walczak zaprasza czytelnika na spotkanie biograficzne ze sławną
piosenkarką francuską Edith Piaf. Ukazuje, uwzględniając teoretyczną pod-
budowę narracji ikategorii dramatu, że spotkanie zbiografią Innego, prze-
radza się wspotkanie zsamym sobą, co uważam za ważną część recenzowa-
nej książki.
Monika Sulik, na podstawie materiałów autobiograficznych Aleksan-
dra Wata iOli Watowej, podjęła próbę odszukania iukazania najistotniej-
szych fragmentów biografii Aleksandra Wata ijego żony. Jak sama autorka
zaznacza, tekst jest bardziej wprowadzeniem czy zaproszeniem do poszuki-
wań wartości wbiografii bohaterów.
Katarzyna Popek swój tekst traktuje jako opowieść (jak zresztą sama
go tak nazwała), wktórej przedstawia losy Stanisława i Haliny jako przy-
kładnego małżeństwa. Podejmuje próbę poznania małżeństwa z długolet-
nim stażem, by dostrzec wartości płynące ztakiego związku wpowiązaniu
Biograe iuczenie się
432
Rocznik Andragogiczny t. 22 (2015)
zcechami badanych małżonków i wspólnotą ich losu. Ukazanie wręcz te-
rapeutycznej wartości, jaką jest możliwość podzielenia się z kimś swoimi
przeżyciami, pozwala na porządkowanie bilansu życia, które dokonuje się
dzięki – parafrazując Milana Kunderę – mądrości powieści, bo wystarczyło
przysiąść iwysłuchać.
Olga Czerniawska analizuje dwie biografie: Wspomnienia ojca Józe-
fa Marii Bocheńskiego i Życie Ewangelią księdza Jana Ziei. Autorka odno-
si się do własnego doświadczenia, gdzie wskazuje na różnorodne motywy
zapoznania się zbiografiami Innych. Również wątek uczenia się zbiografii
Innych bywa mniej lub bardziej świadomie uwypuklany wprezentowanych
opisach – stanowi oich edukacyjnym wymiarze.
III. Biograe aedukacja
Kolejnych sześć tekstów ukazuje szeroki kontekst znaczenia biograi edu-
kacyjnej, która nadal wymaga pogłębionych iwielokierunkowych studiów
empirycznych. Agnieszka Majewska-Kafarowska rozpoczyna od rozważań
teoretycznych dotyczących biograczności, m.in. biograi tematycznych,
kompetencji autobiogracznych. Odsłania różne aspekty edukacji, które za-
warte są wbiograach badanych kobiet. Powraca po czasie do tych samych,
wcześniej zgromadzonych narracji, by – jak pisze – zobaczyć to samo zinnej
perspektywy.
Wartykule Joanny Stelmaszczyk zaprezentowana jest analiza porów-
nawcza dróg dwóch absolwentów studiów pedagogicznych Uniwersyte-
tu Łódzkiego. Analiza autorki dotyczy dwóch formom edukacji – formalnej
inieformalnej jako element budowania własnej ścieżki edukacyjnej, poprzez
co akcentuje dynamizm rozwojowy ipotrzeby edukacyjne.
Agnieszka Domagała-Kręcioch i Bożena Majerek w swoim artykule
przedstawiają szkołę zperspektywy szkolnych efektów kształcenia. Retro-
spektywna analiza prezentowanych esejów biograficznych dotyczyła kom-
petencji osobistych, społecznych badanych uczniów. Tekst ten jest pewną
formą odpowiedzi na problemy związane zaktualnymi efektami kształcenia
wsystemie szkolnej edukacji.
Agnieszka Koterwas ukazuje, że szkoła, jako nieunikniony, znaczący
fragment życia człowieka, warunkuje jego funkcjonowanie wdorosłym ży-
ciu. To właśnie świadomość tych procesów daje możliwości edukatorom, aby
uwzględniać badania nad procesami dydaktycznymi jako elementu biografii
edukacyjnej, sugerując tym samym nowy zakres badań biografii edukacyjnej
jako biografii dydaktycznej.
Biograe iuczenie się 433
VI. Recenzje
Anna Walulik zastosowała wypracowaną przez siebie koncepcję strate-
gii refleksji nad życiem oraz koncepcję Kolba wpracy dydaktycznej ze stu-
dentami ipoddała analizie wbadaniach biograficznych.
Ostatni tekst Agaty Szwech jest wynikiem przygotowanych przez stu-
dentki pedagogiki refleksji po przeczytaniu dzienników Haliny Semeno-
wicz. Autorka analizuje edukacyjne oddziaływania biografii na studentach
uczestniczących wkierowanym przez siebie projekcie. Wartością dodaną ar-
tykułu jest zapewne to, że respondentki poddają się refleksji, aby zacząć pi-
sać swoje dzienniki, wspomnienia.
Zamiast zakończenia
Recenzowana książka wpisuje się doskonale wnurt myślowy otożsamości
biogracznej, która jest jedną znaczelnych kategorii wanalizie ramowej Er-
vinga Gomana (2010), stosowana tam wymiennie z kategorią tożsamo-
ści osobistej, odsyła do wyobrażenia konkretnej, niepowtarzalnej jednostki,
której proces całożyciowego uczenia się, będący wiodącą myślą tego tomu,
powinna być dla andragogów/pedagogów nie tylko nośną ideą, którą dla
dobra człowieka powinno się wdrażać wfunkcjonowanie systemu edukacji
(dorosłych), ale nade wszystko ważnym zapytaniem badawczym, hipotezą
badawczą oczekującą na empiryczną werykację. Pamiętając, że odróżnia
się od wszystkich innych jednostek iw której dostrzegamy wpewnej mie-
rze unikalne atrybuty, apomocna może tu okazać się metoda biograczna,
która za pomocą subtelnego instrumentarium wywiadu narracyjnego, jest
wstanie zidentykować pułapki biograczne, polegające na pozornej auto-
nomii izarazem faktycznym wyobcowaniu jednostki, przesłanianym za po-
mocą zużytych schematów dyskursu podmiotowej sprawczości albo podda-
wanym próbom pracy nad własną biograą.
Izabela Symonowicz-Jabłońska
Bibliograa
Bettelheim B. (1996), Cudowne ipożyteczne. Oznaczeniach iwartościach baśni, przeł.
D. Danek, Agencja Wydawnicza Jacek Santorski& Co, Warszawa.
Goman E. (2010), Analiza ramowa. Esej zorganizacji doświadczenia, przeł. S. Bur-
dziej, Nomos, Kraków.
Habermas J., Rorty R., Kołakowski L., (1996), Stan lozoi współczesnej, przekł.
J. Niżnik, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa.
Biograe iuczenie się
434
Rocznik Andragogiczny t. 22 (2015)
Korczak J. (1978), Pisma wybrane, t. I–IV, Nasza Księgarnia, Warszawa.
Komeński J. A. (1973), Pampaedia, przeł. K. Remerowa, Zakład Narodowy Imie-
nia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warsza-
wa–Kraków– Gdańsk.
Mead M., (2000), Kultura itożsamość. Studium dystansu międzykulturowego, przeł.
J. Hołówka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Szczepański J. (1971), Odmiany czasu teraźniejszego, Książka iWiedza, Warszawa.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Article
1. wyd.
Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzykulturowego, przeł
  • M Mead
Mead M., (2000), Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzykulturowego, przeł. J. Hołówka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, przeł. D. Danek, Agencja Wydawnicza Jacek Santorski& Co
  • B Bettelheim
Bettelheim B. (1996), Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, przeł. D. Danek, Agencja Wydawnicza Jacek Santorski& Co, Warszawa. Goffman E. (2010), Analiza ramowa. Esej z organizacji doświadczenia, przeł. S. Burdziej, Nomos, Kraków.
Stan filozofii współczesnej, przekł
  • J Habermas
  • R Rorty
  • L Kołakowski
Habermas J., Rorty R., Kołakowski L., (1996), Stan filozofii współczesnej, przekł. J. Niżnik, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa.
Odmiany czasu teraźniejszego, Książka i Wiedza
  • J Szczepański
Szczepański J. (1971), Odmiany czasu teraźniejszego, Książka i Wiedza, Warszawa.