ArticlePDF Available

Abstract

European Union (previously European Community) became interested in environmental protection and drafting environmental policies more than 35 years ago, although environmental protection issues were not a matter regulated by initial Treaties. The new ways of future development were established on the basis of certain strategies and programs, rather than existing experiences and results.In early 80’s European Community was facing challenges of completing internal market. In 90’s the new challenge came alonghow to provide and guarantee sustainable development and safe future for future generations? It became obvious that principles of economic and social development have to be harmonized with principles of environmental protection, conservation and quality improvement. In other words, currently growing economic development will collapse if we don’t start thinking on environment, not as a limitation factor, but as of an incentive for higher efficiency and competitiveness on international market. Key words: environment, sustainable development, EU
M. KOSTIĆ i dr. ŽIVOTNA SREDINA I ODRŽIVI RAZVOJ
ECOLOGICA 21, broj 73 (2014) 77
Životna sredina i održivi razvoj
MARIJA KOSTIĆ, GORANKA KNEŽEVIĆ, Pregledni rad
PREDRAG VUKADINOVIĆ UDC:
UVOD
Osnovni element strategije današnje Evropske unije je da se unaprede politike, programi i legislativa
koji će kroz izbalansiranu raspodelu prirodnih resursa poboljšati kvalitet ljudskih života širom sveta. Put ka
podizanju standarda života, smanjenju siromaštva, porastu prosečnog ljudskog veka i obezbeđenju
sigurnih izvora hrane i vode, u velikoj meri opterećuju bazu svetskih prirodnih resursa1. Zbog toga su na
nivou Unije predviđene i treba sprovoditi mere koje imaju za cilj smanjenje rasipničke potrošnje resursa i
povećanje produktivnosti u okviru Unije. Svakako, u praksi to podrazumeva sprovođenje ozbiljnih
promena u načinima potrošnje i samom stilu života društava i ljudi u njima.
Počev od 1973. godine Evropska zajednica, a potom Unija je usvojila i sprovela šest akcionih
programa o životnoj sredini, čime je potvrdila svoje opredeljenje i doslednost u sprovođenju ekološke
politike. Tako su, na primer, u Prvom akcionom programu šefovi država i vlada država članica EZ
proglasili da „ekonomska ekspanzija nije kraj... ona treba da rezultira poboljšanjem kvaliteta i standarda
života 2, a u Petom akcionom programu tokom 90-tih godina XX veka (koji je primarno fokusiran na pitanje
održivog razvoja) izjavili su: „Mi prepoznajemo našu posebnu odgovornost spram životne sredine, kako
naših građan, tako i šireg sveta. Mi hoćemo da intenzivoramo naše napore da zaštitimo i povećamo
vrednost prirodne životne sredine same Zajednice i sveta čiji je ona deo. Mi nameravamo da tu aktivnost
razviju Zajednica i države članice na koordiniranoj osnovi, na principima održivog razvoja i preventivnih
akcija... Cilj ovih aktivnosti je da se građanima garantuje pravo na čistu i zdravu životnu sredinu...“.
Značaj ovih programa za postepeni razvoj i samog ekološkog prava je izuzetno velik i uslovio je
donošenje velikog broja komunitarnih pravnih akata koji se odnose na najrazličitija pitanja počev od
atmosfere, vode, zemljišta, preko otpada, GMO-a, energije, standarda proizvoda, procene uticaja na
životnu sredinu, pa do pitanja zaštite ljudskih prava kroz prizmu zaštite i unapređenja kvaliteta životne
sredine.Prvi propisi koje je EZ donela u oblasti životne sredine bili su, između ostalih, direktive koje su se
odnosile na upravljanje otpadom (1975. g.), kvalitet vode za kupanje (1976. g.), zaštitu ptica (1979. g.), itd.
Različite mere koje su preduzimane u tom periodu bile su na specifičan način povezane sa pitanjima u
oblasti životne sredine i imale su prevashodno ciljeve koji su se odnosili na zajedničko tržište.
1. KONCEPT ODRŽIVOG RAZVOJA
1.1. Nastanak koncepta i njegova definicija
Godine 1987. Svetska komisija za životnu sredinu i razvoj Organizacije Ujedinjenih nacija (World
Commission on Environment and Development), u svom izveštaju „Naša zajednička budućnost“ (poznatiji
kao Brundtlandov izveštaj) [1], ukazala je na moguće ozbiljne posledice nekontrolisanog demografskog i
ekonomskog rasta i sugerisala nužnost definisanja koncepta održivog razvoja. Definicija data u ovom
izveštaju je originalna i verovatno i dan danas najpreciznija (iako ih sada već ima mnogo), a glasi:
Adresa autora: Univerzitet Singidunum, Beograd, Danijelova 32
Rad primljen: 17. 01. 2014.
Rad prihvaćen: 01. 02. 2014.
1 Na primer, dete rođeno u Evropskoj uniji će trošiti 20% više prirodnih resursa tokom svog života od deteta rođenog u
nekoj od država u razvoju, vidi: The 5th EC Environmental Action Programme „Towards Sustainability“ 1993-2000,
OJ C 138, 17.5.93.
2 The 1st Environmental Action Programme 1973-1976, OJ C 112, 20.12.73.
M. KOSTIĆ i dr. ŽIVOTNA SREDINA I ODRŽIVI RAZVOJ
ECOLOGICA 21, broj 73 (2014)
78
"Sustainable development is development that meets the needs of the present without compromising
the ability of future generations to meet their own needs. It contains within it two key concepts:
the concept of needs, in particular the essential needs of the world's poor, to which overriding priority
should be given; and
the idea of limitations imposed by the state of technology and social organization on the envi-
ronment's ability to meet present and future needs."
("Održivi razvoj je razvoj koji zadovoljava potrebe sadašnjih generacija, a da pri tom ne ugrožava
mogućnosti budućih generacija da zadovolje svoje potrebe. U njemu su sadržana dva ključna koncepta:
koncept potreba, posebno osnovnih potreba siromašnih u svetu, kojem treba dati najvažniji prioritet; i
ograničenasposobnost životne sredine da zadovolji sadašnje i buduće potrebe, a o čemu se prilikom
planiranja tehnološke i društvene organizacije mora voditi računa").
Prvi korak u konkretnom prihvatanju ovog koncepta realizovan je samo nekoliko godina kasnije, u
maju 1990. godine, na Ministarskoj konferenciji u Bergenu, u Norveškoj a u saradnji sa Ekonomskom
komisijom UN za Evropu, usvajanjem deklaracije o održivom razvoju. Godine 1992. Održana je glavna-
Druga konferencija Ujedinjenih nacija za životnu sredinu i održivi razvoj, u Rio de Žaneiru, u Brazilu.
Predstavnici svih država sveta uzeli su učešće na ovom skupu i potpisali deklaraciju u cilju usvajanja
koncepta održivog razvoja širom sveta [2]. Ovim činom je institucionalizivan koncept održivog razvoja i
postavljen osnov za novu vrstu saradnje na globalnom nivou koja treba da se razvija više i dublje od
tradicionalnih vidova pomoći koje razvijene države pružaju zemljama u razvoju. Ta saradnja je zasnovana
na zajedničkim interesima, međusobnim potrebama i podeli odgovornosti.
1.2. Suština koncepta
Sve definicije održivog razvoja zahtevaju da svet sagledavamo kao sistem koji povezuje prostor i
sistem koji povezuje vreme. Kada svet sagledavamo kao sistem u prostoru, raste i naša sposobnost
razumevanja činjenice da se promena na jednom kraju sveta neminovno održava i na neki drugi kraj
sveta. Naprimer da zagađenje vazduha iz Severne Amerike utiče na kvalitet vazduha u Aziji, kao i da
pesticidi prskani u Argentini mogu da ugroze zalihe ribe u blizini obale Australije. Sa druge strane, kada
svet poimamo kao vremenski sistem, spoznaćemo da odluke našihpredaka o tome kako da vode
poljoprivredno gazdinstvo i obrađuju zemlju nastavljaju da utiču na poljoprivrednu praksu danas, odnosno
da će ekonomske politike koje usvojimo danas imati uticaj na stanje bogatstva ili siromaštva naše dece
kada odrastu.
1.3. Strategija održivog razvoja Evropske unije
1.3.1. Postavke
Strategija održivog razvoja Evropske unije [3] zasniva se na principu da se ekonomski, socijalni i
ekološki efekti svih sektorskih politika moraju uzeti u obzir u procesima donošenja odluka. Dokument
apostrofira značaj primene principa: predostrožnosti, zagađivač plaća, korisnik plaća i principa
subsidijarnosti3, a konkretni ciljevi koje definiše mogu se podeliti u četiri grupe:
1) Zaštita životne sredine;
2) Društvena jednakost i kohezija;
3) Ekonomski napredak;
4) Poštovanje međunarodne odgovornosti [7].
U Srbiji se koncept održivog razvoja uglavnom razmatra sa aspekta mogućnosti ulaganja u obnovljive
izvore energije i njihovog finasiranja iz fondova Evropske unije [8], kao i sa aspekta korporativnog
upravljanja održivim razvojem [9], i njegovog uticaja na ponašanje potrošača [10].
1.3.2. Ciljevi zaštite životne sredine u okviru Strategije
Jedna od ključnih oblasti definisanih Strategijom održivog razvoja EU je zaštita životne sredine, u
pogledu koje su precizirani opšti i operativni ciljevi i mere koje treba realizovati. U pogledu problema
klimatskih promena iobnovljivih izvora energije opšti cilj je ograničavanje klimatskih promena, pri čemu se
misli i na troškove koje one prouzrokuju, kao i njihov negativan uticaj na društvo i životnu sredinu4.
3 Opširnije o Strategiji vidi: Nešić, B. (2010) Vodič kroz EU politike, http://www.slideshare.net/bratimir/11-
vodickrozeupolitikezivotnasredina
4 Decision No 1600/2002/EC of the European Parliament and of the Council of 22 July 2002 laying down the 6th
Community Environment Action Programme, OJ L242, 10.9.2002.
M. KOSTIĆ i dr. ŽIVOTNA SREDINA I ODRŽIVI RAZVOJ
ECOLOGICA 21, broj 73 (2014) 79
Osnovni zahtev, vezan sa klimatske promene, odnosi se na potrebu da adaptacija na promene klime i
ograničavanje klimatskih promena treba da budu „integrisani u sve relevantne evropske politike”.
Opšti strateški cilj EU u oblasti očuvanja i upravljanja prirodnim resursima definisan je kao
„unapređenje upravljanja i izbegavanje preterane eksploatacije prirodnih resursa polazeći od vrednosti
koje obezbeđuje ekosistem“5. Konkretni operativni ciljevi6 obuhvataju: poboljšanje efikasnosti resursa u
cilju smanjenja upotrebe konvencionalnih prirodnih resursa i njihovog negativnog uticaja na životnu
sredinu; podsticanje eko-efikasnih inovacija kojima se poboljšava efikasnost resusrsa a ujedno stvara i
održava konkurentska prednost; izbegavanje preterane eksploatacije obnovljivh prirodnih resursa u oblasti
ribarstva, biodiverziteta, vode, vazduha i atmosfere; usporavanje i smanjenje daljih gubitka biodiverziteta;
smanjenje generisanja otpada i podsticanje ponovnog korišćenja i reciklaže.
ZAKLJUČAK
Koncept održivog razvoja je državama nametnut silom zakona prirode i zbog toga prihvaćen od strane
svih država sveta. Po svojoj suštini, predstavlja usklađen odnos ekologije i privrede, kako bi se prirodno
bogatstvo naše planete sačuvalo i time bio omogućen i život budućim generacijama. Održivi razvoj je
generalno globalno usmerenje, odnosno težnja da se stvori bolji svet, uravnoteženjem socijalnih,
ekonomskih i ekoloških faktora. Predrasuda je, ili čista zabluda, da su interesi zaštite životne sredine u
koliziji sa interesima ekonomskog i privrednog razvoja - rasta društvenog proizvoda, životnog standarda,
otvaranja novih radnih mesta. Praksa u poslednje dve decenije dokazuje suprotno: tradicionalni koncept
razvoja u kom jeporast proizvodnje zasnovan naporastu potrošnje prirodnih resursa doveden je do svojih
krajnjih granica. Šteta koja se putem zagađenja i prekomernog trošenja resursa nanosi životnoj sredini, a
time i zdravlju ljudi, počinje u velikoj meri da nadmašuje koristi koje ovakav razvoj donosi. U razvijenim
državama sveta, privredne organizacije i kompanije sve veći deo svog kapitala ulažu u tehnologije i
procese koji su ekološki održivi, a samim tim otvaraju i brojna nova radna mesta. Države u razvoju takođe
moraju da slede ove primere.
LITERATURA
[1] Our Common Future (1987): „Oxford: Oxford University Press“. ISBN o-19-282080-X; Report of the World
Commission on Environment and Development: Our Common Future, (pristup: 13.01. 2012), http://www.un
documents.net/wced-ocf.htm].
[2] UNCD guide (1992):„The Rio earth summit“, (pristup: 18.01.2012), na: http://www.worldsum-
mit2002.org/index.htm?http://www.worldsummit2002.org/guide/unced.htm].
[3] „A Sustainable Europe for a Better World: A European Union Strategy for Sustainable Development” -
Communication from the Commission of 15 May 2001 (Commission’s proposal to the Gothenburg European
Council) [COM(2001) 264; Communication from the Commission of 13 December 2005 on the review of the
Sustainable Development Strategy - A platform for action (COM(2005) 658; Review of the EU Sustainable
Development Strategy (EU SDS)-Renewed Strategy, Council of the European Union, Brussels, 26 June 2006.
COM 10917/06.
[4] Review of the EU Sustainable Development Strategy (EU SDS)-Renewed Strategy, op. cit, str. 3-4.
[5] Barjaktarović, M. (2013) Međunarodni fondovi u funkciji finansiranja projekata obnovljivih izvora energije u
Republici Srbiji, Ekologica, No.69, str. 51-57
[6] Radosavljević, M., Anđelković M., Radosavljević D. (2013) Korporativno upravljanje održivim razvojem,
Ecologica, No. 69, str.85-93
[7] Rakić, B., Rakić, M. (2013) Društvena odgovornost i održivo ponašanje potrošača, Ecologica, br. 70, str.297-301
[8] Nešić, B. (2010) Vodič kroz EU politike, http://www.slideshare.net/bratimir/11-vodickrozeupolitikezivotnasredina
5 Ciljevi VI akcionog programa u oblasti životne sredine definisani u članu 8. ovog dokumenta odnose sena „prirodne
resurse i otpad“, a trebalo bi voditi računa i o rešenjima koja se odnose na „prirodu i biodiverzitet“ (Član 6). Decision
No 1600/2002/EC of the European Parliament and of the Council of 22 July 2002 laying down the Sixth Community
Environment Action Programme, op. cit, str. 12-13, odnosno str. 8-10.
6 Operativni ciljevi su razrađeni Tematskom strategijom o održivom korišćenju prirodnih resursa koji je EU usvojila
2005. godine. Videti: Thematic Strategy on the sustainable use of natural resources, Communicationfrom the
Commission to the Council, the European Parliament, the European Economic and Social Committee and the
Committee of the Regions, Commission of the European Communities, COM(2005)670 final, {SEC(2005) 1683},
{SEC(2005) 1684}, Brussels, 21.12.2005.
M. KOSTIĆ i dr. ŽIVOTNA SREDINA I ODRŽIVI RAZVOJ
ECOLOGICA 21, broj 73 (2014)
1
IZVOD
ŽIVOTNA SREDINA I ODRŽIVI RAZVOJ
Briga Evropske unije (ranije Evropske zajednice) o životnoj sredini i kreiranje politike na tom planu datira od
pre više od 35 godina, iako pitanja njene zaštite i očuvanja nisu bila predmet regulisanja prvobitnih
osnivačkih ugovora. Strategije i programi su predstavljali osnovu za koncipiranje novih pravaca razvoja a
sve na osnovu postojećih iskustava i rezultata7. Baš kao što se Evropska zajednica 80-tih godina
suočavala sa izazovima kompletiranja unutrašnjeg tržišta, tako se od 90-tih godina pred nju postavlja
izazov obezbeđenja održivog razvoja. Uočena je potreba usklađivanja ekonomskog i socijalnog razvoja sa
principima očuvanja, zaštite i poboljšanja kvaliteta životne sredine. Drugim rečima, za ekonomski razvoj koji
je u porastu, očekuje se da će biti neodrživ ukoliko se ne bude razmišljalo o životnoj sredini, ne toliko kao o
potencijalnom limitirajućem faktoru, već pre kao o podsticaju za veću efikasnost i konkurentnost na
međunarodnom tržištu.
Ključne reči: životna sredina, održivi razvoj, Evropska unija
ABSTRACT
ENVIRONMENT AND SUSTAINABLE DEVELOPMENT
European Union (previously European Community) became interested in environmental protection and
drafting environmental policies more than 35 years ago, although environmental protection issues were not
a matter regulated by initial Treaties. The new ways of future development were established on the basis of
certain strategies and programs, rather than existing experiences and results.In early 80’s European
Community was facing challenges of completing internal market. In 90’s the new challenge came along-
how to provide and guarantee sustainable development and safe future for future generations? It became
obvious that principles of economic and social development have to be harmonized with principles of
environmental protection, conservation and quality improvement. In other words, currently growing
economic development will collapse if we don’t start thinking on environment, not as a limitation factor, but
as of an incentive for higher efficiency and competitiveness on international market.
Key words: environment, sustainable development, EU
... It contains within it two key concepts: the concept of needs, in particular the essential needs of the world's poor, to which overriding priority should be given, and the idea of limitations imposed by the state of technology and social organization on the environment's ability to meet present and future needs " [1] ere are many dee nitions of sustainable development , but what all have in common is that they make us see the world as a system that connects space and a system that connects time. When the world is perceived as a system in space, our understanding that a change in one part of the world inevitably ree ects in another part of the world is growing [2]. ...
Korporativno upravljanje održivim razvojem, Ecologica, No. 69, str
  • M Radosavljević
  • M Anđelković
  • D Radosavljević
Radosavljević, M., Anđelković M., Radosavljević D. (2013) Korporativno upravljanje održivim razvojem, Ecologica, No. 69, str.85-93
Međunarodni fondovi u funkciji finansiranja projekata obnovljivih izvora energije u Republici Srbiji, Ekologica, No.69, str
  • M Barjaktarović
Barjaktarović, M. (2013) Međunarodni fondovi u funkciji finansiranja projekata obnovljivih izvora energije u Republici Srbiji, Ekologica, No.69, str. 51-57
The Rio earth summit
  • Uncd Guide
UNCD guide (1992):"The Rio earth summit", (pristup: 18.01.2012), na: http://www.worldsum-mit2002.org/index.htm?http://www.worldsummit2002.org/guide/unced.htm].
Vodič kroz EU politike
  • B Nešić
Nešić, B. (2010) Vodič kroz EU politike, http://www.slideshare.net/bratimir/11-vodickrozeupolitikezivotnasredina 5
Društvena odgovornost i održivo ponašanje potrošača, Ecologica, br. 70, str
  • B Rakić
  • M Rakić
Rakić, B., Rakić, M. (2013) Društvena odgovornost i održivo ponašanje potrošača, Ecologica, br. 70, str.297-301
ovog dokumenta odnose sena " prirodne resurse i otpad " , a trebalo bi voditi računa i o rešenjima koja se odnose na " prirodu i biodiverzitet " (Član 6) Decision No 1600
Ciljevi VI akcionog programa u oblasti životne sredine definisani u članu 8. ovog dokumenta odnose sena " prirodne resurse i otpad ", a trebalo bi voditi računa i o rešenjima koja se odnose na " prirodu i biodiverzitet " (Član 6). Decision No 1600/2002/EC of the European Parliament and of the Council of 22 July 2002 laying down the Sixth Community Environment Action Programme, op. cit, str. 12-13, odnosno str. 8-10.
A European Union Strategy for Sustainable DevelopmentCommission's proposal to the Gothenburg European Council) [COM(2001) 264; Communication from the Commission of 13
  • Sustainable Europe For A Better
  • World
" A Sustainable Europe for a Better World: A European Union Strategy for Sustainable Development " - Communication from the Commission of 15 May 2001 (Commission's proposal to the Gothenburg European Council) [COM(2001) 264; Communication from the Commission of 13 December 2005 on the review of the Sustainable Development Strategy -A platform for action (COM(2005) 658; Review of the EU Sustainable Development Strategy (EU SDS)-Renewed Strategy, Council of the European Union, Brussels, 26 June 2006. COM 10917/06.