ArticlePDF Available

GÜNÜMÜZ TÜRKMEN TÜRKÇESİNDE ŞAHIS İFADESİ TAŞIYAN ZARF-FİİLLER

Authors:

Abstract

Türkçede fiillere eklenerek zaman, süreç, sebep, tarz, şart gibi yönlerden zarf görevinde kullanılan zarf-fiiller, eski Türkçeden beri esas itibariyle şahıs eki almaz. Türkiye Türkçesinde yalnız isim-fiillerden ve sıfat-fiillerden meydana gelen türemiş zarf-fiillerde şahıs ifadesi görülebilmektedir. Günümüz Türkmen Türkçesinde ise türemiş zarf-fiillerde görülebilen şahıs ifadesinin yanı sıra diğer Oğuz grubu Türk lehçelerinden farklı olarak iyelik ekleri vasıtasıyla basit zarf-fiillerde de şahıs ifadesi görülebilmektedir. Çalışmamıza merkez edindiğimiz Türkmen Türkçesindeki zarf-fiillerin şahıs ifadesi taşıyabilme özelliklerine daha önce yapılmış çalışmalarda değinilmiş fakat konu müstakil olarak ele alınıp incelenmemiştir. Bu sebeple çalışmada Türkmen Türkçesinde şahıs ifadesi taşıyan zarf-fiiller Türkiye Türkçesiyle benzer ve ayrılan yönleri karşılaştırılıp örneklerle ayrıntılandırılarak verilmeye çalışılacaktır. Turkmen Turkish takes place in East section of Oghuz Group of Turkish. When compared with the other dialects which are Group of Oghuz, it attracts attention with getting literary language in late period, containing primary long vowels, some phonetic and morfological differences which arise from effect of Chagatay. Morever, gerund structures which are most crowded in number and most complex functionally of verbals which have an important place in understanding the Turkish Language’s being able to have person expression by means of possesive suffix makes Turkmen Turkish different from Turkish. Gerunds which adding to verbs for the function of adverb with time, duration, reason, mood and condition used in Turkish, haven’t been added personal ending since old Turkic. While person expression is only seemed derived gerunds which comes from verbal nouns and participles in Turkish, both derived gerunds and simple gerunds which different from other Group of Oghuz Turkish dialects have person expression by means of possesive suffixes in Turkmen Turkish. Features of gerunds being able to have person expression in Turkmen Turkish which we centred in our study are mentioned but not examined independently in former studies. For this reason, aim of this study is to explain gerunds which have person expression in Turkmen Turkish.
TÜRKMEN, E. (2016). Günümüz Türkmen Türkçesinde Şahıs İfadesi Taşıyan Zarf-Fiiller. Uluslararası
Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(2), 577-588.
Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 5/2 2016 s. 577-588, TÜRKİYE
GÜNÜMÜZ TÜRKMEN TÜRKÇESİNDE ŞAHIS İFADESİ TAŞIYAN ZARF-FİİLLER
Emre TÜRKMEN
Geliş Tarihi: Mart, 2016 Kabul Tarihi: Haziran, 2016
Öz
Türkçede fiillere eklenerek zaman, süreç, sebep, tarz, şart gibi yönlerden
zarf görevinde kullanılan zarf-fiiller, eski Türkçeden beri esas itibariyle şahıs
eki almaz. Türkiye Türkçesinde yalnız isim-fiillerden ve sıfat-fiillerden
meydana gelen türemiş zarf-fiillerde şahıs ifadesi görülebilmektedir.
Günümüz Türkmen Türkçesinde ise türemiş zarf-fiillerde görülebilen şahıs
ifadesinin yanı sıra diğer Oğuz grubu Türk lehçelerinden farklı olarak iyelik
ekleri vasıtasıyla basit zarf-fiillerde de şahıs ifadesi görülebilmektedir.
Çalışmamıza merkez edindiğimiz Türkmen Türkçesindeki zarf-fiillerin şahıs
ifadesi taşıyabilme özelliklerine daha önce yapılmış çalışmalarda değinilmiş
fakat konu müstakil olarak ele alınıp incelenmemiştir. Bu sebeple çalışmada
Türkmen Türkçesinde şahıs ifadesi taşıyan zarf-fiiller Türkiye Türkçesiyle
benzer ve ayrılan yönleri karşılaştırılıp örneklerle ayrıntılandırılarak
verilmeye çalışılacaktır.
Anahtar Sözcükler: Zarf-fiil, Türkmen Türkçesi, iyelik eki.
GERUNDS WHICH HAVE PERSON EXPRESSION IN TURKMEN
TURKISH
Abstract
Turkmen Turkish takes place in East section of Oghuz Group of Turkish.
When compared with the other dialects which are Group of Oghuz, it attracts
attention with getting literary language in late period, containing primary
long vowels, some phonetic and morfological differences which arise from
effect of Chagatay. Morever, gerund structures which are most crowded in
number and most complex functionally of verbals which have an important
place in understanding the Turkish Language’s being able to have person
expression by means of possesive suffix makes Turkmen Turkish different
from Turkish. Gerunds which adding to verbs for the function of adverb with
time, duration, reason, mood and condition used in Turkish, haven’t been
added personal ending since old Turkic. While person expression is only
seemed derived gerunds which comes from verbal nouns and participles in
Turkish, both derived gerunds and simple gerunds which different from other
Group of Oghuz Turkish dialects have person expression by means of
possesive suffixes in Turkmen Turkish. Features of gerunds being able to
have person expression in Turkmen Turkish which we centred in our study
are mentioned but not examined independently in former studies. For this
reason, aim of this study is to explain gerunds which have person expression
in Turkmen Turkish.
Keywords: Gerund, Turkmen Turkish, possesive suffix.
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi tarafından 15 - 17 Ekim 2015 tarihinde düzenlenen “VIII. Dünya Dili Türkçe
Sempozyumu”nda sunulan bildiriden genişletilmiş çalışmadır.
 Arş. Gör.; Karadeniz Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı ABD,
emreturkmen6161@gmail.com.
578 Emre TÜRKMEN
______________________________________________
Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 5/2 2016 s. 577-588, TÜRKİYE
0. Giriş:
Türkçe, yazılı metinlerini tespit ettiğimiz VIII. yüzyıldan günümüze değişik kollara
ayrılarak gelen ve Avrasya kıtasının merkezinde yer alan bir dildir. Türkçe’nin Oğuz grubunun
doğu kolunda yer alan Türkmen Türkçesi, Oğuz grubu Türk lehçelerinden farklı olarak basit
zarf-fiil olarak değerlendirilen zarf-fiil eklerinden bir kısmı iyelik ekleri vasıtasıyla şahıs ifadesi
taşımaktadır.
Çalışmanın konusunu oluşturan şahıs ifadesi taşıyan zarf-fiiller, fiilimsi ekleridir.
Türkçeye büyük bir sadelik ve işlerlik kazandıran fiilimsi ekleri; isim, sıfat ve zarf olarak
kullanılan sözcükler üretirler ve üretilen sözcüğü adeta kullanıldığı yapı içinde dondururlar. Bu
geçici sözcüklerden isim-fiil ve sıfat-fiiller isim gibi bütün çekim eklerini alabilir ve cümledeki
herhangi bir öğe gibi kullanılabilirken zarf-fiillerin alanı sınırlıdır. Zarf-fiil olarak
değerlendirilen ekler eski Türkçeden beri esas itibariyle şahıs eki almazlar. Türkiye Türkçesinde
yalnız isim-fiillerden ve sıfat-fiillerden oluşan zarf-fiillerde şahıs ifadesi görülebilirken
Türkmen Türkçesinde türemiş zarf-fiillerin yanı sıra basit zarf-fiil
1
ekleri de iyelik ekleri
vasıtasıyla şahıs ifadesi taşıyabilmektedir.
Türkmen Türkçesinde şahıs ifadesi taşıyan zarf-fiillerin konu edildiği bu çalışmada
günümüz Türkmen Türkçesi esas alınarak Türkmen Türkçesiyle yazılmış edebî eserler taranarak
zarf-fiiller ortaya konulmuş, Türkiye Türkçesine aktarıldıktan sonra yer yer Türkiye Türkçesiyle
karşılaştırılarak benzer ve ayrılan yönleri verilmeye çalışılmıştır.
1. Zarf-Fiillerin İyelik Eki ile Kullanımına Dair Görüşler:
Tahir Nejat Gencan (1979: 390 - 408), Nuri Yüce (1999: 66 - 67), Tahsin Banguoğlu
(2015: 428), Zeynep Korkmaz (2014: 841 - 886) gibi araştırmacılar iyelik eki alan zarf-fiil
eklerinin varlığından söz ederler ve konuyla ilgili çalışmalarında iyelikli yapılara örnek verirler.
Von Gabain (1988: 84) ile Muharrem Ergin (2013: 338) ise zarf-fiil eklerinin iyelik eki
almadığını söyler. Banguoğlu (2015: 428), zarf-fiillerin sıfat-fiiller gibi iyelik ekleri alanlarının
(vardığımızda, yazmayacağımdan) yanında iyelik eki almayanların da (oturalı, duracakken)
olduğundan söz etmektedir. Korkmaz (2014: 841), zarf-fiillerin sıfat-fiiller gibi ad çekimi,
iyelik ve çokluk ekleriyle genişletilemediklerini ancak, bazı ad-fiil ve özellikle sıfat-fiillerin;
iyelik ve ad çekim ekleri ile genişletilerek zarf-fiil grubuna geçebildiklerini dolayısıyla iyelik
eki alabilen zarf-fiil şekillerinin olduğunu ifade etmektedir. Konuyla ilgili olarak Gabain (1988:
84), Eski Türkçenin Grameri adlı eserinde zarf-fiiller için “Bunlar gerçek isim değildirler, yani
1
Basit zarf-fiiller, günümüz Türkmen Türkçesi şartlarıyla etimolojisi tam olarak yapılamayan diğer bir ifadeyle
günümüz Türkmen Türkçesinin dil bilgisi kuralları ve kelime kadrosuyla kökenleri açıklanamayacak yapılar olarak
değerlendirilmiştir.
579 Emre TÜRKMEN
______________________________________________
Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 5/2 2016 s. 577-588, TÜRKİYE
ne özne, ne de nesnedirler; ne iyelik eki, ne de çokluk eki alabilirler.” demektedir. Ancak
Gabain (1988: 87), -ġınça, -ġinçä; -ḳınça, -kinçä eklerini açıklarken bu defa ek için; isme gelen
şekil unsurlarıyla genişletilebilir ve +ı+ 3. şahıs iyelik eki olduğu için dudak uyumuna girmez
ifadesiyle istisna olarak bu ekte zarf-fiillerin de iyelik eki alabileceğinden bahseder. Aynı durum
Ergin’in çalışmasında da söz konusudur. Ergin (2013: 338), gerundiumların hareket hâli ifade
ettiklerinden dolayı anlam bakımından partisiplerden çok farklı olarak isim olmadıklarını isim
gibi kullanılmadıklarını ve isim çekim ve işletim eklerini almadıklarını belirtir. Ancak
gerundium olarak kullanılan iki partisip şeklini burada (-dıkça -dikçe; -anda / -ende ve -dığınan
/ -diğinen ) zarf-fiil olarak kabul ederek ele almış ve -dığınan / -diğinen şeklini açıklarken “-dık,
-dik partisipi iyelik ve ilen edatından çıkmıştır” ifadesiyle şahıs unsurunun bulunabildiği bir
durumdan bahsetmiştir (2013: 336). Zarf-fiillerin ihtilaf konusu olan kişi eki alıp almamaları
konusunda Ergin kişiye bağlı değildir” derken Banguoğlu böyle bir sınırlama koymamaktadır.
Gülsevin (1990: 277), söz konusu ihtilafla ilgili olarak zarf-fiillerin şahıs belirtmesinin şekille
ilgili bir durum olduğunu ve bu durumun ekin fonksiyonunu etkilemediğini dolayısıyla zarf-
fiillerin tanımına kişi eki almazlar sınırlandırmasının konulmasının yanlış olacağını
belirmektedir.
2. Türkmen Türkçesinde Şahıs İfadesi Taşıyan Zarf-Fiil Ekleri:
Türkmen Türkçesinde zarf-fiillerin şahıs ifadesi taşıması konusunda görüşler şöyle
sıralanabilir: Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991: 1108) adlı çalışmada Türkmen
Türkçesinde şahıs eki alabilen zarf-fiil eki olarak yalnızca -ka, - gösterilmiş ve ekin bu
özelliğinin ilgi çekici olduğu ifade edilmiştir. Türk Lehçeleri Grameri (2007: 278 - 279) adlı
çalışmada Türkmen Türkçesinde şahıs eki alabilen zarf-fiil ekleri -alı / -eli, -anda / -ende, -kaa /
-kää, -ıınçaa / -iinçää, -mazdan / -mezden, -yaançaa / -yäänçää olarak gösterilmiştir. Doğan
(2010: 585 - 586), Türkmen Türkçesinde üzerine şahıs eki gelebilen zarf-fiil olarak yalnızca
Türkiye Türkçesindeki -iken, -kenzarf fiilleriyle aynı görevde olduğunu belirttiği -kaa / -kää
ekini gösterir. Bunun yanında -mazdan / -mezden / -mezinden zarf-fiil eki açıklanırken şahıs
ifadesinden bahsedilmemesine karşın “ölmezinden öñ” şeklinde verilen örnek ekin iyelik eki
alabildiğini göstermektedir. Uygur (2011: 15), Türkmen Türkçesinde üzerine şahıs eki gelebilen
zarf-fiil olarak yalnızca Türkiye Türkçesinde iken anlamını veren -ka (-kaa), -kä, (-kää) ekini
gösterir. Buran ve Alkaya (2013: 143 - 144), üzerine şahıs eki alabilen zarf-fiil eki olarak
yalnızca -kAA eki gösterilir. -AlI ve -AndA zarf-fiil ekleri açıklanırken şahıs eki
alabilmelerinden bahsedilmemesine karşın verilen örneklerde söz konusu eklerin iyelik eki
almış şekilleri görülür. Çağdaş Türk Yazı Dilleri (Buran vd., 2014: 191 - 192) adlı çalışmada da
üzerine şahıs eki alabilen zarf-fiil eki olarak yalnızca -kaa / -kää eki gösterilir. Ancak bir önceki
580 Emre TÜRKMEN
______________________________________________
Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 5/2 2016 s. 577-588, TÜRKİYE
çalışmadan farklı olarak -AlI, -AndA eklerinin yanında -mAzdAn zarf-fiil eki örnekleri
verilirken ekin iyelik eki almış şekilleri görülür: gelelimiz bääri “geldiğimizden beri”, gideliñ
bääri “gittiğinden beri”, yetenlerinde “yetiştiklerinde”, gitmeziñizden öñürti “siz gitmeden
önce”.
Tablo 1: Türkmen Türkçesinde zarf-fiillerin şahıs ifadesi taşıması konusunda görüşler
Çalışma Adı
Zarf-fiiller
Şahıs eki alabildiği
belirtilen zarf-fiiller
Şahıs eki
aldığı
belirtilmemiş
zarf-fiiller
Ercilasun, A.B. vd (1991).
Karşılaştırmalı Türk
Lehçeleri Sözlüğü.
Ankara: Kültür Bakanlığı
Yayınları, s. 1108.
-a, -e(-y)
-p
-man, -men
-ka, -ke
-ka, -ke
Kara, M. (2007). Türkmen
Türkçesi. rk Lehçeleri
Grameri. (Ed: A. B.
Ercilasun), Ankara: Akçağ
Yayınları, s. 278-279.
Bağlama ve Tarz
Bildirenler
-alı/-eli
-anda/-ende
-kaa/-kää
-ınçaa/-inçää
-mazdan/-mezden
-yaançaa /-yäänçää
-a/-e
-aağada/ääğede
-maan/-mään
-ıp/-ip, -up/-üp, -p
Doğan, L. (2010). Türkmen
Türkçesi. Çağdaş Türk
Lehçeleri El Kitabı. (Ed: L.
Doğan), İstanbul: Kriter
Yayınları, s. 585-586.
-p (-ip)
-kaa, -kää
-a, -e, -ı, -i
-maan, -mään
-maanda, -mäände
-anda, -ende
-dıkça, -dikçe
-aagada, -äägede
-yança, -yençe
-may, -mey
-mazdan, -mezden, -mezinden
-kaa, -kää
-mezinden
Uygur, C. V. (2011).
Türkmen Türkçesi.
Isparta: Fakülte Kitabevi, s.
15.
-A, -y
-Ip, -Up, -p
-AndA
-dIKçA
-man (-maan), -män (-mään)
-ağada (-aağada), -äğede (-ääğede)
-ka (-kaa), -kä (-kää)
Buran, A. ve Alkaya, E.
(2013). Çağdaş Türk
lehçeleri (9. Baskı).
Ankara: Akçağ Yayınları,
s. 143-144.
-(I)ban
-a/e(y)
-alı/-eli
-dıkça /-dikçe
-AndA
-InçA
-Ip
-kAA
-mAAn
-kAA
-alı/-eli
-AndA
581 Emre TÜRKMEN
______________________________________________
Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 5/2 2016 s. 577-588, TÜRKİYE
Buran, A.; Alkaya, E.;
Yalçın, S. K. (2014). Çağdaş
Türk Yazı Dilleri Güneybatı
/ Oğuz
Grubu. Ankara: Akçağ
Yayınları, s. 191-192.
-(I)ban -maan/-mään
-a/e(y)/-I, -U -mAzdAn
-alı/-eli
-dıkça/-dikçe
-AndA
-ınçaa/-inçää
-Ip
-kaa/-kää
-kaa/-kää
-alı/-eli
-AndA
-mAzdAn
Yukarıdaki tabloda görüleceği üzere Türkmen Türkçesi üzerine Türkiye’de yapılan
gramer çalışmalarında şahıs ifadesi taşıyan zarf-fiil ekleri olarak -AlI, -AndA, -InçA, -kA, -
mAzdAn ve -yAnçA ekleri verilmektedir. Çalışmamızı oluştururken taranan eserler sonucu tespit
edilen ve Türkiye’de Türkmen Türkçesi üzerine yapılan gramer çalışmalarında şahıs ifadesi
taşıyan zarf-fiiller olarak belirtildiğine rastlanılmayan -dIKçA ekinin de iyelik eki alabildiği
görülmüştür. Dolayısıyla -AlI, -InçA, -kA, -mAkdAn, -AndA, -AndAn, -dIKçA, -mAzdAn, -yAnçA
zarf-fiil ekleri, günümüz Türkmen Türkçesinde şahıs ifadesi taşıyan zarf-fiiller olarak
değerlendirilerek çalışma oluşturulmuştur.
2
2.1. Zarf-Fiil Eklerinin Sonuna Gelen İyelik Ekli Kullanımlar
2.1.1. -AlI + İyelik Eki
Türkmen Türkçesindeki -AlI eki, Türkiye Türkçesinde olduğu gibi iç hece başındaki g-
ünsüzünün düşmesiyle (-gAlI > -AlI) meydana gelen asıl eylemin başlangıç noktasını ifade
etmek için kullanılan zarf-fiil ekidir. Türkmen Diliniñ Grammatikası adlı çalışmada (2000: 440),
-gan / -gen sıfat-fiil ekine -ly/ -li eki getirilerek oluşturulan -ganly / -genli yapısının ön ses g ve
iç ses n ünsüzlerinin düşmesiyle günümüz Türkmen dilinde -aly / -eli şeklinde kullanıldığı
belirtilir. Ekin, 1. ve 2. teklik ve çokluk şahıs ekleriyle birlikte kullanımının olduğundan söz
edilir. Clark (1998: 358), Türkmencede seyrek olarak kullanılan -alı, -eli ekinin zamanı
sınırlama işlevinde kullanıldığından söz eder. Ekin olumsuz şekliyle ilgili olarak Delice (2010:
276), -AlI ekli zarf-fiillerin olumsuz şekli, ekten önce -mA olumsuzluk eki getirilerek yapılır.
Olumsuzluk ekinin ünlüsüyle -AlI ekinin ünlüsü yanyana gelince dolaylı uzunluğun olduğu -
ma:lı / -mä:li ortaya çıkar.” demektedir. Ekin iyelik ekli kullanımına dair Yüce (1999: 66 - 67),
Türkmen Türkçesinde -(ġ)alı /-(g)eli ekinin iyelik ekiyle kullanıldığından söz eder. Delice
(2010: 276), iyelik ekiyle çekimlenerek kullanılabilen bu ekin herhangi bir anlam değişikliğine
yol açmayacağını belirtir.
Sen meni alalıñ bäri üç ay geçdimi? “Sen beni aldığından beri üç ay geçti
mi?” (Durdyýewa, 2006: 123).
3Bu çalışmada basit ve türemiş zarf-fiiller esas alınacaktır. Türkmen Türkçesinde mastar ve sıfat-fiil eklerinin nadiren
de olsa zarf-fiil eklerinin birtakım edatlarla veya edat gibi kullanılan kelimelerle birlikte kullanımından meydana
gelen birleşik zarf-fiiller de mevcuttur. -mAK(+iyelik) + arkalı, -mAK(+iyelik) + barada, -An(+iyelik) + yalı,
-mAz(+iyelik)+dAn + öñürti gibi iyelik ekli alabilen birleşik zarf-fiiller ekleri örnek gösterilebilir (Türkmen, 2015:
59 - 91).
582 Emre TÜRKMEN
______________________________________________
Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 5/2 2016 s. 577-588, TÜRKİYE
Gelelim bäri iki gün boldı. Geldiğimden beri iki gün oldu”
3
Özümi bilelim bäri bile işleşip yörüs. Kendimi bildim bileli beraber
çalışıyoruz” (Welsapar, 2002: 98).
Näçe yıldır, deñ ösüşen can doganım seni görmelim! Zalımlar meni tanış-
bilişden, il-günden, ene-atadan ayra saldı! “Kaç yıldır beraber büyüdüğüm
can kardeşim, seni görmeyeli zalimler beni tanıdıklarımdan, insanlardan,
annem ve babamdan ayırdı”
4
2.1.2. -InçA / -UnçA + İyelik Eki
Türkmen Türkçesinde bir başka şahıs ifadesi taşıyabilen zarf-fiil eki olan -InçA / -UnçA
eski Türkçede -gInçA şeklinde olup iç hece başındaki g- ünsüzünün düşmesiyle meydana
gelmiştir. İyelik ekleri vasıtasıyla şahıs bildiren zarf-fiil eklerindendir. Türkmen Diliniñ
Grammatikası adlı çalışmada (2000: 441), -gan / -gen (-gyn / -gin) sıfat-fiil ekinin -ça / -çe
ekiyle birleşiminden meydana geldiğinden söz edilmektedir. Ekle ilgili olarak Delice (2010:
280), günümüz Türkmen Türkçesinde olumsuz şekillerinin kullanılmadığını ancak XVIII. -
XIX. yüzyıl edebî eserlerinde söz konusu ekin olumsuz şekillerinin kullanıldığını belirtir.
Men tä ölinçäm onuñ yüzüni görcek däl. “Ben ölünceye kadar onun yüzünü
görecek değilim”
5
Şol geçelgäni men öz gözüm bilen görinçäm /…/ “Bu geçidi kendi gözümle
görünceye kadar …” (Gowşudow, 1990: 14).
Şol bövetlerden geçinçäñ, begenmek duygıñ ölyär. “Bu engellerden geçince
[de] beğenme duygun ölüyor” (Welsapar, 2004: 350).
2.1.3. -kA + İyelik Eki
Ek, Türkiye Türkçesinde iken yapısının Türkmen Türkçesinde ekleşmiş (er-ken > iken >
ken > ka) biçimidir. Tekin (2013: 515), -kaa / -kää zarf-fiil ekinin üzerine iyelik kökenli şahıs
ekleri getirilerek çekimlenmesinin diğer lehçelerde görülmeyen Türkmenceye has bir durum
olduğunu ifade eder.
Men dirikäm sen yetim delsiñ. “Ben sağken sen yetim değilsin” (Türkiye
Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11, 1998: 295).
3
Ata Gowşudow’un Perman adlı romanın 1989 Kiril harfli baskısının Latin harflerine aktarıldığı metinden alıntılanan
örneğe internet üzerinden erişilmiştir. http://gollanma.com/kitaphana (Erişim Tarihi: 24.05.2016)
4
Hıdır Deryayev’in Ikbal adlı romanından alıntılanan örneğe internet üzerinden erişilmiştir.
http://gollanma.com/kitaphana (Erişim Tarihi: 24.05.2016)
5
http://gollanma.com/kitaphana (Erişim Tarihi: 24.05.2016)
583 Emre TÜRKMEN
______________________________________________
Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 5/2 2016 s. 577-588, TÜRKİYE
Sen şetdalını getiryärkäñ kimde bolsa biri elinden aldımı? diyip soran. “Sen
şeftaliyi getiriyorken herhangi biri elinden [şeftaliyi]aldı mı diye sorar”
(Reichl, 1982: 17).
Bir gezek say-sebep bilen onun otagına baryarkam, içerden eşidilen
düşnüksiz ses meni gapınıñ ağzında doñup galmaga mecbur etdi. “Bir
defasında, hangi sebeple bilmiyorum onun odasına giderken içerden
duyduğum belli belirsiz ses, beni kapının ağzında çakılı bıraktı” (Türkiye
Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11, 1998: 245).
2.1.4. -yAnçA + İyelik Eki
Türkmen Türkçesinde Häzirki zaman ortak işlikleri olarak adlandırılan -yAn şimdiki
zaman sıfat-fiil eki (Sarıyev ve Güder, 1998: 64) ile eşitlik hâli +çA ekinden teşekkül eden
türemiş zarf-fiil ekidir. Ek, Türkiye Türkçesine -IncAyA kadar yapısıyla çevrilmektedir. İyelik
eki vasıtasıyla şahıs bildirebilir (Türkmen, 2015: 55 - 56).
Men häzir bolyançam, şu zeriñ üstünde otur diyen. “Ben hazır oluncaya
kadar şu altının üstünde otur demiş” (Reichl, 1982: 21).
Gaytsak hem kem bolmaz veli, siz şehere baryançañız bu gürrüñiñ soñunı
gutarıp bilermikeñiz? “Dönsek fena olmaz; fakat şehre varıncaya dek siz bu
sohbetin sonunu bitirebilir misiniz” (Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları
Antolojisi 11, 1998: 199).
Ey, akmak geçi, indi ölyänçäñ gurrugıñ içinde galıber. “Ey ahmak keçi,
şimdi ölene kadar / ölünceye kadar kuyunun içinde kal bakalım” (Ergun ve
Sakaoğlu, 1991: 76).
Ayalına hem gelyänçäm torbanıñ agzını açaymagın diyip tabşırıpdır.
“Hanımına da [ben] gelinceye kadar torbanın ağzını sakın açma diye
tembihlemiş” (Özkan, 1999: 216).
2.2. Zarf-Fiil Eklerinin Ortasına Gelen İyelik Ekli Kullanımlar
2.2.1. -An + İyelik Eki + dA
Türkmen Türkçesinde sıfat-fiil eklerine getirilen hâl ekleriyle meydana gelen zarf-fiil
ekidir. Söz konusu lehçede sıklıkla kullanılan ek, iyelik ekleri vasıtasıyla şahıs ifadesi
taşıyabilir. Türkiye Türkçesine -IncA, -DIktAn sonra, -DIğIndA yapılarıyla çevrilebilir
(Türkmen, 2015: 48).
584 Emre TÜRKMEN
______________________________________________
Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 5/2 2016 s. 577-588, TÜRKİYE
İyelik eki, ekin ortasına gelmektedir. Nitekim Kara (2007: 278), -anda / -ende, iyelik
ekleriyle birlikte kullanıldığında iyelik ekleri, söz konusu ekin “-an/-en” ve -da/-de” kısmı
arasında yer aldığını belirtmektedir.
Eger men gidenimde başıma düşse şu gılıçdan gan damar. “Ben
gittiğimde başıma bir şey gelirse bu kılıçtan kan damlar” (Reichl, 1982: 19).
Balıkçılar torı çekenlerinde Ependini görüp gülşüpdirler. “Balıkçılar ağı
çektiklerinde Hoca’yı görüp gülüşmeye başladılar” (Özkan, 1999: 218).
Men ondan nirä baryanını soranımda, ol basık ses bilen cogap berdi. “Ben,
ondan nereye gittiğini sorduğumda kısık bir sesle cevap verdi” (Türkiye
Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11, 1998: 212).
2.2.2. -An + İyelik Eki + dAn
Türkmen Türkçesinde sıfat-fiil eklerine getirilen hâl ekleriyle oluşan zarf-fiil ekidir. Bir
önceki yapıda olduğu gibi iyelik eki vasıtasıyla şahıs ifadesi taşıyabilmektedir. Türkiye
Türkçesine -mAktAnsA, -DıktAn sonra yapılarıyla çevrilebilir (Türkmen, 2015: 50).
Bişmedik gavunıñ yüz sanısını iyeniñden, bişen gavunıñ birini iymek has
govudır-diydi. “Olmamış kavundan yüz tane yemektense olmuş kavundan
bir tane yemek daha iyidir, dedi” (Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları
Antolojisi 11, 1998: 192).
Zındanda yatanımızdan, ölenimiz govı… “Zindanda yatmaktansa ölmemiz
daha iyidir…” (Reichl, 1982: 17).
Kapitanıñ yañkı bolşunı görenimizden soñ, bizin bütinley keypimiz gaçdı.
“Kaptanın deminki durumunu gördükten sonra keyfimiz bütünüyle kaçtı”
(Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11, 1998: 186).
2.2.3. -dIK + İyelik Eki + çA /-dUK + İyelik Eki + çA
Türkmen Türkçesinde -dIK / -dUK sıfat-fiil ekinin üzerine +çA eşitlik hâli ekinin
gelmesiyle meydana gelmiştir. Karaağaç (2013: 385), bu ekin eski Türkçede bulunmadığını ve
ekin Oğuzcada ortaya çıktığını belirtir.
Sıfat-fiillerin iyelik ekleri vasıtasıyla şahıs ifadesi taşıyabilmeleri özelliği bu eke şahıs
ifadesi kazandırmıştır. Bu durum Türkiye Türkçesi ile ortaklık göstermektedir. Nitekim
Korkmaz (2014: 874), -DIkçA / -DUkçA zarf-fiil ekinin +çA eşitlik durumundan önce, araya bir
üçüncü şahıs iyelik eki alarak -DIğIncA / -DUğUncA biçiminde kullanıldığı yerlerin de
olduğundan bahsetmektedir.
585 Emre TÜRKMEN
______________________________________________
Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 5/2 2016 s. 577-588, TÜRKİYE
Diplom işiniñ adı mümkin boldugıça gısa ve onuñ mazmunına layık hem
anık bolmalı. “Tezin adı mümkün oldukça kısa ve tezin içeriğine uygun
olmalıdır” (Çaryýewa ve Hanmyradow, 2008: 13).
…begencimi gizläp bildigimçe garrıdan gizlecek boldum. “…Sevincimi
gizleyebildiğim kadar yaşlı adamdan gizledim” (Saryhanow, 2007: 76).
Adamları yakınıña getirmän, daşdan govı gördügiñçe govudır diyipdi.
“İnsanları kendine yaklaştırmadan uzaktan beğendiğinde / beğendikçe,
daha iyidir dedi” (Welsapar, 2007: 76).
Antonina Ivanovnanıñ yüzi Sıpkinovıñ gürrüñlerini diñledigiçe üytgäp
ugradı. “Antonina Ivanovnan’ın yüzü Sıpkinov’un konuşmalarını dinledikçe
değişik hâl alıyordu” (Aşyr, 1986: 106).
2.2.4. -mAK + İyelik Eki + dAn
Türkmen Türkçesinde isim-fiil eklerine hâl ekleri getirilerek meydana gelen zarf-
fiillerdendir. Ek, baş cümlenin oluşma biçimini belirtmesi yanında sebep bildiren zarf-fiil
işlevinde kullanılır. Türkmen Türkçesinde iyelik eki almış biçimleri mevcuttur. Türkiye
Türkçesindeki karşılığı üçüncü şahıs iyelik ve çıkma durumu ekleriyle genişletilmiş olan
-mAsIndAn < mA+sI+n+dAn biçimidir.
Türkiye Türkçesinde -mAk mastarına iyelik eki getirilmez dolayısıyla yapıca farklılık
gösteren bir zarf-fiil yapısıdır. Nitekim -mek mastarına iyelik eki getirilmesiyle ilgili olarak
Tekin (2014: 25), bugün Türkiye Türkçesinde -mek’e iyelik ekleri getirilemediği hâlde eski
Osmanlıcada bunun mümkün olduğunu belirtmektedir.
Bu kaganat bir topar Türk taypalarıñ birleşmeginden emele gelipdir. “Bu
kağanlık bir grup Türk boyunun birleşmesinden ortaya çıkmıştır” (Recebow,
1991: 7).
Galanıñ ganatlarınıñ berkligi onuñ arassa ak-şırkı toyun palçıkdan
salınmagından añlayardı. “Kalenin kanatlarının sağlamlığı onun temiz ve
sarı balçıktan yapılmasından anlaşılıyordu”
6
2.2.5. -mAz + İyelik Eki + dAn
Türkmen Türkçesinde olumsuz geniş zaman görünümü olan -mAz sıfat-fiil ekiyle
ayrılma hâli +dAn ekinin yan yana gelmesinden oluşan esas fiilin zamanca önceliği bildiren
işlevde kullanılır. Bu göreviyle Türkiye Türkçesinde Banguoğlu’nun Öncelik Zarffiilleri
6
http://gollanma.com/kitaphana (Erişim Tarihi: 24.05.2016)
586 Emre TÜRKMEN
______________________________________________
Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 5/2 2016 s. 577-588, TÜRKİYE
adlandırmasıyla belirtiği (İşe girişmezden önce amcama danıştım, Müdür olmazdan evvel böyle
konuşmuyordu gibi) baş cümle fiilinin zamanca önceliği gösterme işleviyle aynıdır (2015: 436).
Ancak söz konusu ekin iyelik ekleri yardımıyla şahıs bildiren biçimi olması bir Türkiye
Türkçesinden farklılık göstermektedir.
Meni iycegini bilyärin veli, iymeziñden ozal meniñ çın adımı bir tut-da
diyen. “Beni yiyeceğini biliyorum fakat [beni] yemeden önce benim esas
adımı söyle demiş”(Ergun ve Sakaoğlu, 1991: 64).
3. Sonuç:
Fiillerden isim, sıfat ve zarf işlevinde kullanılan ekler genel olarak fiilimsiler başlığında
toplanır ve bunlarla türetilen sözcüklere fiil şekli denir. Fiilimsi ekleri kimi dil bilgisi
kitaplarında özel bir başlıkta ele anılırken, bazı fiilimsi ekleri yapım ekleri bahsinde fiilden isim
yapan ekler tasnifine girmiştir. Yine de az sayıda kalıcı isim üretebilme kapasiteleri fiilimsi
eklerini tam anlamıyla yapım eki kategorisine sokmaz. Ancak işlekliklerine rağmen onları
çekim ekleri başlığında müstakil bir grup olarak görmek de mümkün değildir. Bu durum,
ürettikleri ya da işlettikleri sözcüklerin ayrı bir kategoride fiilimsiler başlığında, isim-fiil, sıfat-
fiil, zarf-fiil gibi diğer kelime türleri dışında anılmalarına yol açar. Fiilimsi ekleri isim, sıfat ve
zarf olarak kullanılan sözcükler ürettikleri hâlde sözcüğü adeta kullanıldığı yapı içinde
dondururlar. Bu geçici sözcüklerden isim-fiil ve sıfat-fiiller isim gibi bütün çekim eklerini
alabilir ve cümledeki herhangi bir öğe gibi kullanılabilirken zarf-fiillerin alanı sınırlıdır. Bu
sınırlılıklardan birisi de onların eski Türkçeden beri esas itibariyle şahıs eki almamalarıdır.
Ancak bu durum Türkmen Türkçesinde farklılık göstermektedir.
Günümüz Türkmen Türkçesinde -AlI, -InçA, -kA, -mAkdAn, -AndA, -AndAn, -dIKçA,
-mAzdAn,-yAnçA zarf-fiil ekleri, şahıs ifadesi taşıyan zarf-fiillerdendir. Türkiye Türkçesinde
yalnız isim-fiillerden ve sıfat-fiillerden oluşan türemiş zarf-fiillerde görülebilen şahıs ifadesi,
Türkmen Türkçesinde diğer Oğuz grubu Türk lehçelerinden farklı olarak basit zarf-fiil olarak
değerlendirilen -AlI, -InçA ve -kA zarf-fiil eklerinde de görülebilmektedir. Bunun yanı sıra bu
lehçede Türkiye Türkçesindeki isim-fiil ve sıfat-fiillerden oluşan ve iyelik eki almayan -AndA,
-mAkdAn, -mAzdAn zarf-fiil ekleriyle Türkiye Türkçesinde iyelik eki alabilen ancak iyelik ekli
kullanımı işlek olmayan -dIKçA zarf-fiil ekinin de Türkmen Türkçesinde şahıs ifadesi taşıdıkla
görülmüştür.
587 Emre TÜRKMEN
______________________________________________
Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 5/2 2016 s. 577-588, TÜRKİYE
Kaynaklar
BANGUOĞLU, T. (2015). Türkçenin Grameri (10. Baskı). Ankara: Türk Dil Kurumu
Yayınları.
BORCAKOV, A., SARIHANOV, M., SÖYEGOV, M., HOCAYEV, B. ve ÄRNAZAROV, S.
(2000). Türkmen Diliniñ Grammatikası, Morfologiya. Aşkabat, 1999. (TDK armağanı).
Ankara: Ruh Neşiryat.
BURAN, A., ALKAYA, E. ve YALÇIN, S. K. (2014). Çağdaş Türk Yazı Dilleri Güneybatı /
Oğuz Grubu. Ankara: Akçağ Yayınları.
BURAN, A. ve ALKAYA, E. (2013). Çağdaş Türk Lehçeleri (9. Baskı). Ankara: Akçağ
Yayınları.
CLARK, L. (1998). Turkmen Reference Grammer (Yay: L. Johanson). Wiesbaden:
Harrassowitz Verlag.
DELİCE, T. B. (2010). Türkmen Türkçesinde Fiil. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Erzurum:
Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
DOĞAN, L. (2010). Türkmen Türkçesi. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. (Ed: L. Doğan).
İstanbul: Kriter Yayınları
ERCİLASUN, A. B. vd. (1991). Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü. Ankara: Kültür
Bakanlığı Yayınları.
ERGİN, M. (2013). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak.
GABAIN, A. V. (1988). Eski Türkçenin Grameri. (Çev: M. Akalın). Ankara: Türk Tarih
Kurumu Yayınları 532.
GENCAN, T. N. (1979). Dilbilgisi (4. Baskı). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları 418.
GÜLSEVİN, G. (1990). Türkçede -sa Şart Gerundiumu Üzerine. Türk Dili, 467, 276 - 279.
KARA, M. (2007). Türkmen Türkçesi. Türk Lehçeleri Grameri. (Ed: A. B. Ercilasun). Ankara:
Akçağ Yayınları, s. 231 - 290.
KARAAĞAÇ, G. (2013). Türkçenin Dil Bilgisi (2. Baskı). Ankara: Akçağ Yayınları.
KORKMAZ, Z. (2014). Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi (4. Baskı). Ankara: Türk Dil
Kurumu Yayınları.
SARIYEV, B. ve GÜDER, N. (1998). Türkmencenin Grameri (II Morfologiya: Şekil Bilgisi).
Ankara: Türk Dünyası Gençlerinin Mahtumkulu Yayın Birliği.
TEKİN, F. (2013). İken / -Ken ekinin Türkçe’de rünümü. 8. Milletlerarası Türkoloji
Kongresi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, s. 511 - 518.
TEKİN, Ş. (2014). İştikakçının Köşesi Türk Dilinde Kelimelerin ve Eklerin Hayatı Üzerine
Denemeler. İstanbul: Dergâh Yayınları.
TÜRKMEN, E. (2015). Türkmen Türkçesinde Zarf-Fiiller. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi,
Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
UYGUR, C. V. (2011). Türkmen Türkçesi. Isparta: Fakülte Kitabevi 89.
YÜCE, N. (1999). Gerundien Im Turkischen: Eine Morphologische und Syntaktische
Unterschung (Yay: M. Ölmez). İstanbul: Simurg Yayınları.
İnternet Kaynakları
http://gollanma.com/kitaphana, Mayıs 2016.
588 Emre TÜRKMEN
______________________________________________
Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 5/2 2016 s. 577-588, TÜRKİYE
Taranan Eserler
AŞYR, Ç. (1986). Göreş. Aşgabat: Türkmenistan Neşirýaty.
ÇARYÝEWA, O. ve HANMYRADOW, G. (2008). Diplom Işlerini Taýýarlamak. Aşgabat:
Ylym Neşirýaty.
DURDYÝEWA, A. (2006). Ependi. Aşgabat: Miras.
ERGUN, M. ve SAKAOĞLU, S. (1991). Türkmen Halk Masalları. Ankara: Kültür Bakanlığı
Yayınları.
GOWŞUDOW, A. (1990). Mähri-Vepa (Roman). Aşgabat: Mekdep Kitaphanası Magarıf.
ÖZKAN, İ. (1999). Ependi Şorta Sözler, Yomaklar Nasreddin Hoca Fıkraları. Ankara: TİKA.
RECEBOW, R. (1991). Gadym Türkmen Edebaty (VIII - XII Asyrlar). Aşgabat: Ylym.
REICHL, K. (1982). Türkmenische Märchen. Bochum: Studienverlag Brockmeyer.
SARYHANOW, N. (2007). Şükür Bagşy. Aşgabat: Türkmen Döwlet Neşirýat Gullugy.
Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11 (Nesir-Nazım), (1998). Türkmenistan Türk
Edebiyatı, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
WELSAPAR, A. (2002). Kepjebaş (Roman). Stockholm: Gün Neşirýaty.
WELSAPAR, A. (2004). Böwsülen Tümlük (Roman). Stockholm: Gün Neşirýaty.
WELSAPAR, A. (2007). Mülli Tahyryñ Hudaýlygy. Stockholm: Gün Neşirýaty.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Türkçenin Grameri (10. Baskı)
  • Banguoğlu Kaynaklar
Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 5/2 2016 s. 577-588, TÜRKİYE Kaynaklar BANGUOĞLU, T. (2015). Türkçenin Grameri (10. Baskı). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Türkmencenin Grameri (II Morfologiya: Şekil Bilgisi). Ankara: Türk Dünyası Gençlerinin Mahtumkulu Yayın Birliği
  • B Sariyev
  • N Güder
SARIYEV, B. ve GÜDER, N. (1998). Türkmencenin Grameri (II Morfologiya: Şekil Bilgisi). Ankara: Türk Dünyası Gençlerinin Mahtumkulu Yayın Birliği.
Türkmen Türkçesinde Fiil
DELİCE, T. B. (2010). Türkmen Türkçesinde Fiil. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Türkçede -sa Şart Gerundiumu Üzerine
  • G Gülsevin
GÜLSEVİN, G. (1990). Türkçede -sa Şart Gerundiumu Üzerine. Türk Dili, 467, 276 -279.
Çağdaş Türk Lehçeleri (9. Baskı)
  • A Buran
  • E Alkaya
BURAN, A. ve ALKAYA, E. (2013). Çağdaş Türk Lehçeleri (9. Baskı). Ankara: Akçağ Yayınları.
Türkmen Diliniñ Grammatikası, Morfologiya. Aşkabat
  • A Borcakov
  • M Sarihanov
  • M Söyegov
  • B Hocayev
  • S Ärnazarov
BORCAKOV, A., SARIHANOV, M., SÖYEGOV, M., HOCAYEV, B. ve ÄRNAZAROV, S. (2000). Türkmen Diliniñ Grammatikası, Morfologiya. Aşkabat, 1999. (TDK armağanı). Ankara: Ruh Neşiryat.
Çağdaş Türk Yazı Dilleri Güneybatı / Oğuz Grubu
  • A Buran
  • E Alkaya
  • S K Yalçin
BURAN, A., ALKAYA, E. ve YALÇIN, S. K. (2014). Çağdaş Türk Yazı Dilleri Güneybatı / Oğuz Grubu. Ankara: Akçağ Yayınları.
Diplom Işlerini Taýýarlamak
  • O Ve
ÇARYÝEWA, O. ve HANMYRADOW, G. (2008). Diplom Işlerini Taýýarlamak. Aşgabat: Ylym Neşirýaty.
Türkmen Halk Masalları
  • M Ve
ERGUN, M. ve SAKAOĞLU, S. (1991). Türkmen Halk Masalları. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
  • Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı
Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 5/2 2016 s. 577-588, TÜRKİYE Taranan Eserler AŞYR, Ç. (1986). Göreş. Aşgabat: Türkmenistan Neşirýaty.