Technical ReportPDF Available
Dlaczego martwe świerki
są potrzebne
w Puszczy Białowieskiej?
Autorzy:
dr hab. Andrzej Bobiec
Katedra Agroekologii, Wydział Biologiczno-Rolniczy
Uniwersytetu Rzeszowskiego
dr inż. Lech Buchholz
Polskie Towarzystwo Entomologiczne
dr Marcin Churski
Instytut Biologii Ssaków PAN w Białowieży
dr hab. Przemysław Chylarecki
Muzeum i Instytut Zoologii PAN w Warszawie
prof. dr hab. Wiesław Fałtynowicz
Instytut Biologii Środowiskowej, Wydział Nauk
Biologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego
prof. dr hab. Jerzy M. Gutowski
Zakład Lasów Naturalnych IBL w Białowieży
dr hab. Bogdan Jaroszewicz
Białowieska Stacja Geobotaniczna Wydziału Biologii
Uniwersytetu Warszawskiego
dr hab. Dries P.J. Kuijper
Instytut Biologii Ssaków PAN w Białowieży
dr Anna Kujawa
Instytut Środowiska Rolniczego i Leśnego PAN w Poznaniu
dr Romuald Mikusek
Park Narodowy Gór Stołowych
dr inż. Robert W. Mysłajek
Instytut Genetyki i Biotechnologii, Wydział Biologii
Uniwersytetu Warszawskiego
dr Sabina Nowak
Stowarzyszenie dla Natury „Wilk”
mgr Paweł Pawlaczyk
Klub Przyrodników
dr Tomasz Podgórski
Instytut Biologii Ssaków PAN w Białowieży
dr hab. Wiesław Walankiewicz
Instytut Biologii, Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny
w Siedlcach
prof. dr hab. Tomasz Wesołowski
Pracownia Biologii Lasu, Wydział Nauk Biologicznych
Uniwersytetu Wrocławskiego
dr hab. Karol Zub
Instytut Biologii Ssaków PAN w Białowieży
Raport dostępny online: http://www.polskiwilk.org.pl/puszcza-bialowieska
Opublikowany w całości lub w części w:
Las Polski 7 (2016): 14-16.
Głos Białowieży 3 (2016): 12-16.
styczeń 2016
2
Zmiany klimatu nie pozostają bez wpływu na europejskie lasy. Gatunki drzew, takie jak świerk,
wrażliwe na wysokie temperatury i niedostatek wody, osłabione letnimi okresami suszy, stają się
podatne na intensywniejsze zasiedlanie przez leśne owady. Opanowane przez korniki świerki
zamierają, ustępując miejsca drzewom liściastym, wymagającym dużej ilości światła i lepiej
dostosowanym do aktualnych warunków środowiska. Naturalny proces zmiany struktury
gatunkowej lasu jest długotrwały, jednak na żadnym z jego etapów nie ma zagrożenia dla trwałości
leśnego ekosystemu. Las nadal żyje, choć radykalnie może zmienić się skład i udział procentowy
tworzących go gatunków drzew. Wygląda też inaczej niż kilka, lub kilkadziesiąt lat wcześniej.
Często ten wygląd nie odpowiada naszym przyzwyczajeniom gdy z gęstwiny młodych drzew
sterczą w niebo pnie martwych świerków lub plątanina leżących kłód utrudnia poruszanie się po
lesie ale to nie oznacza, że jest to „las gorszej jakości” czy też „las umierający”.
Jeśli las jest zdominowany przez świerki, proces zamierania drzew może przybrać masowe
rozmiary. Z taką sytuacją mamy obecnie do czynienia w wielu miejscach Polski, np. w Beskidach, a
także w niektórych fragmentach Puszczy Białowieskiej. Podobnie jak w zwykłych lasach
gospodarczych można w Puszczy ulec pokusie podjęcia ingerencji wycinki zamierających
świerków, wyciągnięcia ich na składy drewna i sprzedaży, by następnie oczyścić i zaorać glebę,
posadzić zgodnie z instrukcjami wyhodowane w szkółkach sadzonki, chronić je wszelkimi
metodami przed zwierzętami roślinożernymi i pielęgnować, by po kilkudziesięciu latach doczekać
się uporządkowanego, od nowa urządzonego drzewostanu.
Czy jednak jest to dobra decyzja? Czy biorąc pod uwagę szczególny charakter Puszczy
Białowieskiej (to przecież najlepiej zachowany las liściasty i mieszany na niżu Europy, obiekt
Światowego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO) i trwającą 500 lat historię jej ochrony, nie
należałoby pozwolić, by w wyniku naturalnych procesów obecny las z przewagą drzew iglastych
stopniowo przekształcił się w las z przewagą dębów, grabów, lip i innych drzew liściastych? Czy
chęć ingerencji nie wynika z błędnego przekonania, że bez pomocy człowieka las zginie?
Badania nad procesami rozpadu borów świerkowych wykazały, że dynamika gradacji kornika
niewiele się różni na terenach, gdzie wszelkimi dostępnymi środkami prowadzono walkę z
kornikiem i na terenach, gdzie takich działań nie prowadzono (Grodzki i in. 2006). Usuwanie
zaatakowanych przez kornika lub zamarłych z innych przyczyn drzew nie stanowi skutecznej
metody zatrzymania gradacji kornika i zamierania świerków, lecz może przynieść skutek
przeciwny: przez zakłócenie naturalnych procesów może wydłużyć gradację i przyspieszyć
zanikanie świerczyn, gdyż w warunkach Puszczy Białowieskiej nie jest możliwe skuteczne
usunięcie z lasu wystarczającego procentu zaatakowanych drzew (np. Fahse i Heurich 2011). Co
więcej, gradacje kornika są napędzane czynnikami klimatycznymi, działającymi w połączeniu z
konfiguracją siedlisk w skali regionalnej, i jako takie pozostają poza kontrolą prowadzoną w skali
pojedynczych drzewostanów (Seidl i in. 2016).
Posiadamy ogromną wiedzę na temat pozytywnej roli martwego drewna w lesie, jego wpływu
na leśny mikroklimat, dostępność wody i wzrost różnorodności biologicznej. Dopływ martwej
materii (tzw. detrytusu) do ekosystemów nie tylko lądowych, ale i wodnych, ma ogromne znaczenie
dla przepływu energii w kolejnych ogniwach łańcucha pokarmowego; detrytus stanowi też pokarm
dla szeregu organizmów. Wycinka drzew i usuwanie martwej materii zubaża ekosystemy lądowe i
wodne, zmniejszając bioróżnorodność. Mo też prowadzić m.in. do zwiększenia suszy
hydrologicznej w lasach i występowania częstszych pożarów (Fleituch 2010). Martwe drewno jest
wyróżnikiem lasów naturalnych bez niego nie odróżniałyby się one od zwykłych lasów
gospodarczych.
Poniżej przedstawiamy listę strat dla przyrody, jakie spowoduje wycięcie i usunięcie z
Puszczy zamierających świerków, oraz korzyści wynikających z braku ingerencji w ten proces.
3
Wycinając i usuwając zamierające świerki, tracimy między innymi:
1. Szansę na skuteczniejszą, szybszą, naturalną i różnorodną biologicznie regenerację
lasu siłami natury (jak dowodzą przykłady z innych miejsc w Europie: Loch i in. 2001;
Jonašova i Prah 2004, 2008; Jonášová i Matìjková 2007; Müller i in. 2008, 2010; Čižkova i
in. 2011; Lehnert i in. 2013; Beudert i in. 2015).
2. Miejsca wytwarzania i rozprzestrzeniania się „broni biologicznej” przeciwko
kornikom. Część spośród drapieżnych chrząszczy żyjących w martwych świerkach to
bezpośredni wrogowie kornika drukarza przywabia je do opanowywanych przez kornika
świerków feromon agregacyjny wytwarzany przez samce korników w chwili opanowywania
drzewa. Duża koncentracja zamierających świerków opanowanych przez korniki staje się
miejscem intensywnego namnażania się drapieżnych chrząszczy, a także innych
drapieżnych i pasożytniczych owadów, które z takich miejsc rozprzestrzeniają się na kolejne
obszary w poszukiwaniu swoich ofiar (Gutowski i Krzysztofiak 2005, Montano i in. 2016).
3. Miejsca w Puszczy, gdzie masowo naturalnie odnawiają się dęby (Bobiec i in. 2011,
Bobiec i Bobiec 2012, Bobiec 2013). Im liczniejsze grupy zamierających świerków, im
większe płaty drzewostanów świerkowych porażonych przez kornika drukarza, tym jest
liczniejsze, szybciej rozwijające się naturalne odnowienie dębów. W innych miejscach,
zdominowanych przez drzewostany liściaste, wzrost siewek dębu utrudnia masowo
odnawiający się grab.
4. Środowisko życia wielu gatunków porostów i mszaków. Wśród „reliktów puszczańskich”
najliczniejsze grupy ekologiczne stanowią porosty i mszaki epifityczne (przede wszystkim
nadrzewne) oraz epiksyliczne, czyli rosnące głównie na martwym drewnie (Cieśliński i in.
1996). Świerki są bardzo dobrym podłożem dla ginących w skali Europy gatunków z
rodzajów włostka Bryoria i brodaczka Usnea. Z Puszczy Białowieskiej podawano prawie 90
gatunków żyjących na świerkach (Cieśliński 2003), w tym np. już uznane za regionalnie
wymarłe w Polsce brodaczki: najdłuższa Usnea longissima, jamkowata U. cavernosa i
haczykowata U. uncinulata.
5. Jedyne środowisko życia wielu gatunków chrząszczy saproksylicznych, czyli
związanych z martwym drewnem i obumierającymi drzewami, a także z
próchnowiskami występującymi w takich drzewach. Wśród „reliktów puszczańskich”
gatunki należące do niegdyś dużej, liczącej w Europie Środkowej około 1500 gatunków,
grupy chrząszczy saproksylicznych, wśród których najsilniej zagrożone chrząszcze
związane z martwymi drzewami. Niektóre z nich znane są w Polsce tylko z Puszczy
Białowieskiej. W świerkach, zarówno uśmierconych przez korniki drukarze, jak i
powalonych czy złamanych przez wiatr, niedawno obumarłych lub już silnie spróchniałych,
odbywa się rozwój larwalny (czasem kilkuletni) tych chrząszczy. Odżywiają się one
rozkładającym się łykiem lub drewnem, grzybnią grzybów opanowujących martwe drzewa
lub prowadzą drapieżny tryb życia, polując na inne drobne zwierzęta zasiedlające martwe
świerki (Gutowski i Buchholz 2000, Gutowski 2004, Gutowski i in. 2004). Wśród tych
owadów gatunki „naturowe”, za których ochronę w Puszczy jesteśmy odpowiedzialni:
zagłębek bruzdkowany Rhysodes sulcatus, ponurek Schneidera Boros schneideri, rozmiazg
kolweński Pytho kolwensis (ten gatunek zasiedla wyłącznie świerki), zgniotek cynobrowy
Cucujus cinnaberinus oraz bogatek wspaniały Buprestis splendens. Bogatek potrzebuje do
rozwoju wysokich martwych świerków lub sosen, stojących w silnym nasłonecznieniu;
najlepsze takie miejsca to tzw. gniazda kornikowe, pozostawione bez żadnej ingerencji
leśników.
6. Najważniejsze miejsca lęgowe rzadkich dzięciołów, przede wszystkim dzięcioła
trójpalczastego. Dzięcioły co roku kują nowe dziuple, potrzebują więc stałej podaży
grubych, martwych drzew. Dzięcioł trójpalczasty jest czterokrotnie rzadszy w gospodarczo
4
użytkowanej części Puszczy, gdzie prowadzono walkę z kornikiem usuwając martwe
świerki, niż w rezerwacie ścisłym Białowieskiego Parku Narodowego (Walankiewicz i in.
2010). Unika on fragmentów lasu objętych pracami gospodarczymi i pielęgnacyjnymi,
nawet wówczas, gdy prace te obejmują niewielkie powierzchnie i niedużą liczbę drzew
(Kajzer i Sobociński 2012). Jak wykazują badania, 2/3 dziupli tego dzięcioła znajduje się w
świerkach, z czego 90% w martwych drzewach. Przeciętna pierśnica drzew (średnica
mierzona na wysokości klatki piersiowej), w których dzięcioł ten wykuwa dziuple, to 37 cm
(T. Wesołowski, dane niepublikowane).
7. Obfitą, urozmaiconą, dostępną przez wiele lat bazę żerową dla wszystkich gatunków
dzięciołów, w tym tych najrzadszych dzięcioła białogrzbietego i dzięcioła
trójpalczastego. Dzięcioły: czarny, białogrzbiety i trójpalczasty często żerują na martwym
drewnie (Walankiewicz i in. 2002). Ten ostatni w 80% przypadków żeruje na martwych
świerkach. Drzewa takie (stojące i leżące) dobrą i różnorodną bazą żerową przez wiele
lat, gdyż w kolejnych fazach rozkładu są zasiedlane przez różne zespoły bezkręgowców.
Obfitość jedzenia umożliwia wyższy sukces lęgowy dzięciołów i lepszą przeżywalność
piskląt (Kajzer i Sobociński 2012).
8. Najważniejsze miejsca lęgowe sóweczki – rzadkiego gatunku sowy, która uzależniona
jest od obecności dziupli wykutych przez dzięcioły. Sóweczka zajmuje niemal wyłącznie
dziuple wykute przez dzięcioły w zamierających świerkach (Mikusek 2009).
9. Obfitość pokarmu dla małych ssaków drapieżnych (np. łasic) i rzadkich sów (np.
włochatek), bo zamierające świerki intensywnie produkują nasiona, które stanowią bazę
żerową dla gryzoni, czyli pokarmu dla drapieżnych ssaków i ptaków.
Jakie są korzyści z powalonych i próchniejących drzew?
1. Wzrasta różnorodność mikrosiedlisk (mozaikowatość lasu) związana z różnym tempem
zamierania i rozkładu drewna, powierzchnią odsłoniętej gleby, tempem i kierunkiem
regeneracji lasu.
2. Stopniowo uwalnia się zgromadzona w kłodach materia organiczna do leśnej gleby w
wyniku powolnych procesów rozkładu drewna.
3. Pojawia się miejsce życia dla ponad 200 gatunków grzybów wielkoowocnikowych.
Rozwijają się one przeważnie na leżących pniach w różnym stadium rozkładu.
Pozostawienie martwych świerków stworzy na długie lata dogodne miejsca do rozwoju
wielu gatunków makrogrzybów związanych ze świerkami, w tym skrajnie zagrożonych i
znanych do tej pory tylko z obszarów ściśle chronionych w Puszczy Białowieskiej
(Karasiński i in. 2010).
4. Rośnie liczba miejsc bytowania wielu nadrzewnych porostów, w tym rzadkich gatunków
z rodzajów pałecznik Calicium i trzonecznica Chaenotheca, z których ponad połowa
znajduje się na „Czerwonej liście porostów wymarłych i zagrożonych” (Cieśliński i in.
2006). Na murszejącym drewnie świerków znaleźć można także jeden z pięciu w Polsce
gatunków porostów zawierających grzyb podstawkowy pępówkę baldaszkową
Lichenomphalia umbellifera.
5. Znacząco wzrasta liczba korzystnych siedlisk dla licznych, a bardzo słabo poznanych w
kraju śluzowców (Mycetozoa = Myxomycetes), dla których północno-wschodnia Polska
jest poza górami – miejscem najbardziej licznego występowania (Panek i Romański 2010).
W Puszczy Białowieskiej stwierdzono występowanie 107 gatunków śluzowców. Podczas
badań na wyznaczonych powierzchniach w BPN i w innych częściach Puszczy stwierdzono
zdecydowanie wyższą frekwencję śluzowców na poletkach z większym udziałem martwego
5
drewna, natomiast różnorodność gatunkowa śluzowców nadrewnowych zależała od
dostępności martwego drewna w różnym stopniu rozkładu i o różnej średnicy (Drozdowicz
2014).
6. Powstają znacznie lepsze warunki dla kiełkowania drzew i wielu innych roślin
naczyniowych. Sadzone i hodowane w Puszczy Białowieskiej przez leśników uprawy
dębowe nie zastąpią cennych puszczańskich starodrzewi dębowych, które powstały w
efekcie powolnego, stopniowego zarastania polan i porzuconych pól (Bobiec 2013).
Obecnie takie lasy dębowe rozwijają się w wyniku spontanicznego zarastania rozległych luk
powstałych na skutek rozpadu drzewostanów świerkowych. Liczne, zalegające na ziemi
kłody martwych świerków spełniają szczególnie pozytywną rolę w procesie odnowienia
dębu. Jak wykazały badania prowadzone w BPN, zdecydowana większość młodych dębów
pojawia się w bezpośrednim sąsiedztwie kłód świerkowych. Może to mieć związek z
wybieraniem takich miejsc przez zwierzęta roznoszące i ukrywające żołędzie, głównie sójki
i gryzonie (Bobiec i in. 2011, Smit i in. 2012, van Ginkel i in. 2013).
7. Pojawia się naturalne odnowienie świerka, które w grądach Puszczy Białowieskiej
rozwija się prawie wyłącznie na martwym drewnie. Martwe drewno jest substratem
kolonizowanym przez blisko 50 gatunków roślin naczyniowych (Chećko i in. 2015).
Nasiona świerków wyśmienicie kiełkują, a siewki rozwijają się znacznie szybciej na pniach
leżących, rozkładających się świerków.
8. W dnie lasu pojawia się wiele naturalnych zbiorników z wodą, która jest
magazynowana w leżących świerkach podczas opadów, ale też uwalnia się w kłodach w
wyniku procesów rozkładu drewna przez bakterie i grzyby. Woda ta jest bardzo
potrzebna m.in. do kiełkowania i wzrostu drzewom i innym roślinom (Gutowski in. 2004).
9. Siewki i młode drzewa są znacznie lepiej chronione przed zgryzaniem, ponieważ dużym
zwierzętom roślinożernym trudniej jest się przedostać przez plątaninę leżących pni, a jelenie
obawiają się dłużej żerować w takim otoczeniu, szczególnie tam, gdzie często pojawiają się
wilki (Kuijper i in. 2013, 2015) i rysie (Podgórski i in. 2008). W efekcie, powalone drzewa
tworzą strefy ze zwiększoną naturalną regeneracją drzew (Kuijper i in. 2013).
10. Powstają liczne siedliska bardzo rzadkich gatunków chrząszczy, takich jak np.
konarek tajgowy Phryganophilus ruficollis czy wynurt Ceruchus chrysomelinus. Leżące,
silnie spróchniałe, wielkie pnie świerków, porastające mchem, wilgotne i ocieniane przez
odtwarzający się wokół las, stają się miejscem rozwoju takich rzadkich gatunków
chrząszczy (Gutowski i in. 2004).
11. Dostępne liczne wilgotne kryjówki, żerowiska z obfitością bezkręgowców oraz
miejsca zimowania dla wielu gatunków płazów.
12. Obecność martwego drewna pozytywnie wpływa na liczebność i strukturę zespołów
małych ssaków (Loeb 1999) i możliwość przetrwania zarówno mroźnych, jak i upalnych
dni wielu małym zwierzętom.
13. Pojawiają się dogodne warunki dla polujących i odpoczywających rysi. Leżące kłody
dają rysiom osłonę niezbędną do efektywnego polowania i ukrywania ofiar oraz zapewniają
bezpieczeństwo w trakcie dziennego odpoczynku (Podgórski i in. 2008). Stanowią też
dogodną do przemieszczania się i polowania, wyniesioną nad grunt, sieć
komunikacyjną w Puszczy, z której korzystają najróżniejsze zwierzęta, np.
popielicowate, łasice, gronostaje, kuny, tchórze, lisy, rysie i wilki.
Chcąc zachować wysokie walory przyrodnicze Puszczy Białowieskiej należy zostawić
zamierające świerki bez ingerencji i zorganizować kampanię edukacyjną w celu pokazania
wartości przyrodniczych tego terenu.
6
Cytowana literature
Beudert B., Bässler C., Thorn S., Noss R., Schröder B., Dieffenbach-Fries H., Foullois N., Müller J. 2015. Bark
beetles increase biodiversity while maintaining drinking water quality. Conservation Letters 8 (4): 272-
281.
Bobiec A. 2013. Historia i dynamika drzewostanów grądowych Białowieskiego Parku Narodowego.
Wiadomości Botaniczne 57 (3/4): 17-39.
Bobiec A., Bobiec M. 2012. Wpływ masowego zamierania świerka w drzewostanach Białowieskiego Parku
Narodowego na odnowienie naturalne dębu. Sylwan 156 (4): 243-251.
Bobiec A., Jaszcz E., Wojtunik K. 2011. Oak (Quercus robur L.) regeneration as a response to natural
dynamics of stands in European hemiboreal zone. European Journal of Forest Research 130: 785-797.
Buchholz L., Ossowska M. 1995. Entomofauna martwego drewna - jej biocenotyczne znaczenie w
środowisku leśnym oraz możliwości i problemy ochrony. Przegląd Przyrodniczy 6 (3/4): 93-105.
Chećko E., Jaroszewicz B., Olejniczak K., Kwiatkowska-Falińska A.J. 2015. The importance of coarse
woody debris for vascular plants in temperate mixed deciduous forests. Canadian Journal of Forest
Research 45: 1154-1163.
Cieśliński S. 2003. Atlas rozmieszczenia porostów (Lichenes) w Polsce północno-wschodniej. Phytocoenosis
15(N.S.), Suppl. Cartographiae Geobotanicae 15: 430 ss.
Cieśliński S., Czyżewska K., Klama H., Żarnowiec J. 1996. XIII. Epiphytes and epiphytism W: J.B. Faliński,
W. Mułenko (red.). Cryptogamous plants in the forest communities of Białowieża National Park
(Project CRYPTO 3). Phytocoenosis 8 (N.S.) Archivum Geobotanicum 6. Warszawa-Białowieża.
Cieśliński S., Czyżewska K., Fabiszewski, J. 2003. Czerwona lista porostów wymarłych i zagrożonych w
Polsce. Monografie Botaniczne 91: 13-49.
Čižkova P., Svoboda M, Křenova Z. 2011. Natural regeneration of acidophilous spruce mountain forests in
non-intervention management areas of the Šumava National Park the first results of the
Biomonitoring project. Silva Gabreta 17 (1): 19-35.
Cornulier T., Yoccoz N.G., Bretagnolle V., Brommer J.E., Butet A., Ecke F., Elston D.A., Framstad E.,
Henttonen H., Hörnfeldt B., Huitu O., Imholt Ch., Ims R.A., Jacob J., Jędrzejewska B., Millon A.,
Petty S.J., Pietiäinen H., Tkadlec E., Zub K., Lambin X. 2013. Europe-wide dampening of population
cycles in keystone herbivores. Science 340 (6128): 63-66.
Drozdowicz A. 2014. Śluzowce Puszczy Białowieskiej. Białowieski Park Narodowy, Białowieża.
Fałtynowicz W. 2003. The lichens, lichenicolous and allied fungi of Poland an annotated checklist. W.
Szafer Institute of Botany Polish Academy of Sciences, Kraków: 435 ss.
Fahse L., Heurich M. 2011. Simulation and analysis of outbreaks of bark beetle infestations and their
management at the stand level. Ecological Modelling, 222: 1833-1846.
Fleituch T. 2010. Dekompozycja gruboziarnistej materii organicznej a funkcjonowanie ekosystemów małych
rzek w warunkach antropopresji. Studia Naturae 57, Kraków
Grodzki W., Jakus J., Lajzova E., Sitkova Z., Maczka T., Škvarenina J. 2006. Effects of intensive versus no
management strategies during an outbreak of the bark beetle Ips typographus (L.) (Col.:
Curculionidae, Scolytinae) in the Tatra Mts. in Poland and Slovakia. Annals of Forest Science 63: 55-
61.
Gutowski J.M. 2004. Kornik drukarz gatunek kluczowy. Parki Narodowe 1: 13-15.
Gutowski J.M., Buchholz L. 2000. Owady leśne - zagrożenia i propozycje ochrony. Wiadomości
Entomologiczne 18 (Supl. 2): 43-72.
Gutowski J.M., Krzysztofiak L. 2005. Directions and intensity of migration of the spruce bark beetle and
accompanying species at the border between strict reserves and managed forests in north-eastern
Poland. Ecological Questions 6: 81-92.
Gutowski J.M. (red.), Bobiec A., Pawlaczyk P., Zub K. 2004. Drugie życie drzewa. WWF Polska, Warszawa –
Hajnówka.
7
Jonášová M., Matìjková I. 2007. Natural regeneration and vegetation changes in wet spruce forests after
natural and artificial disturbances. Canadian Journal of Forest Research 37 (10): 19071914.
Jonášová M., Prah K. 2004. Central-European mountain spruce (Picea abies (L.) Karst.) forests: regeneration
of tree species after a bark beetle outbreak. Ecological Engineering 23: 15-27.
Jonášová M., Prah K. 2008. The influence of bark beetles outbreak vs. salvage logging on ground layer
vegetation in Central European mountain spruce forests. Biological Conservation 141: 1525-1535.
Kajzer K., Sobociński W. 2012. Raport końcowy podsumowujący temat badawczy „Określenie czynników
determinujących populacje dzięcioła białogrzbietego Dendrocopos leucotos i dzięcioła
trójpalczastego Picoides tridactylus w Puszczy Białowieskiej”. DGLP, Warszawa.
Karasiński D., Kujawa A., Szczepkowski A., Wołkowycki M. 2010. Plan ochrony gatunków grzybów. W:
Plan Ochrony Białowieskiego Parku Narodowego na lata 2011-2030. Białowieski park Narodowy,
Białowieża. [maszynopis].
Klama H. 2002. Distribution patterns of liverworts in natural forest communities. University of Bielsko-
Biała, Bielsko-Biała, 278 ss.
Kuijper D.P.J., de Kleine C., Churski M., van Hooft P., Bubnicki J., Jędrzejewska B. 2013. Landscape of
fear in Europe: wolves affect spatial patterns of ungulate browsing in Białowieża Primeval Forest,
Poland. Ecography 36: 1263-1275.
Kuijper, D.P.J., Bubnicki, J.W., Churski, M., Mols, B., van Hooft, P. 2015. Context-dependence of risk
effects: wolves and tree logs create patches of fear in an old-growth forest. Behavioral Ecology 26:
1558-1568.
Lehnert L.W., Bässler C., Brandl R., Burton P.J., Müller J. 2013. Highest number of indicator species is
found in the early successional stages after bark beetle attack. Journal for Nature Conservation 21: 97-
104.
Loch J., Chwistek P., Wężyk P., Małek S., Pająk M. 2001. Natural regeneration vs tree planting in the
subalpine spruce forest Plagiothecio-Piceetum tatricum of the Gorce National Park. Nature
Conservation 58: 5-15.
Loeb S.C. 1999. Responses of small mammals to coarse woody debris in a Southeastern Pine Forest. Journal
of Mammalogy 80: 460-471.
Mikusek R. 2009. Biologia rozrodu, pokarm i behawior w okresie lęgowym sóweczki (Glaucidium
passerinum) w Górach Stołowych. Praca doktorska. Park Narodowy Gór Stołowych, Kudowa–Zdrój.
Montano V., Bertheau C., Doležal P., Krumböck S., Okrouhlík J., Stauffer Ch., Moodley Y. 2016. How
differential management strategies affect Ips typographus L. dispersal. Forest Ecology and
Management 360: 195-204.
Müller J., Bußler H., Goßner M., Rettelbach T., Duelli P. 2008. The European spruce bark beetle Ips
typographus (L.) in a national park - from pest to keystone species. Biodiversity and Conservation 17:
2979-3001.
Müller J., Noss R.F., Bussler H., Brandl R. 2010. Learning from a „benign neglect strategy” in a national
park: Response of saproxylic beetles to dead wood accumulation. Biological Conservation 143: 2559-
2569.
Panek E., Romański M. 2010a. Śluzowce (Mycetozoa). W: Krzysztofiak L. (red.), Śluzowce Myxomycetes,
grzyby Fungi i mszaki Bryophyta Wigierskiego Parku Narodowego. Wyd. Stowarzyszenie Człowiek i
Przyroda, Suwałki, s. 4-85.
Panek E., Romański M. 2010b. Śluzowce północno-wschodniej Polski przewodnik terenowy. Wyd.
Stowarzyszenie Człowiek i Przyroda, Suwałki, 56 ss.
Podgórski T., Schmidt K., Kowalczyk R., Gulczyńska A. 2008. Microhabitat selection by Eurasian lynx and
its implications for species conservation. Acta Theriologica 53: 97-110.
Smit C., Kuijper D.P.J., Prentice D., Wassen M., Cromsigt J.P.G.M. 2012. Coarse woody debris facilitates
oak recruitment in Białowieża Primeval Forest, Poland. Forest Ecology and Management 284: 131-
141.
8
van Ginkel H.A.L., Kuijper D.P.J., Churski M., Zub K., Szafrańska P., Smit C. 2013. Safe for saplings not
safe for seeds: Quercus robur recruitment in relation to coarse woody debris in Białowieża Primeval
Forest, Poland. Forest Ecology and Management 304: 73-79.
Walankiewicz W., Czeszczewik D., Mitrus C., Bida E. 2002. Znaczenie martwych drzew w lasach
liściastych dla zespołu dzięciołów w Puszczy Białowieskiej. Notatki Ornitologiczne 43: 61-71.
... Cutting and removing them from the forest is PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com harmful in nature terms and leads to substantial impoverishment of the whole forest ecosystem (Gutowski et al. 2004, Bobiec et al. 2016. The Forest will last so long as the forest trees are let die and decompose, and young trees are let grow naturally. ...
... If the value of timber in a forest is reduced to the mere market value of planks produced from it, then indeed leaving it in the forest is wastefulness. However, dead wood plays other important roles and retaining 'decaying' wood in the forest is not wastefulness but a key factor providing habitat for a large number of organisms (Gutowski et al. 2004, Bobiec et al. 2016. 20. ...
Technical Report
Full-text available
Article 2(2016): 1 Dispute over the future of the Białowieża Forest: myths and facts. A voice in the debate [English version of the article published in Polish as Wesołowski T. et al. 2016. Spór o przyszłość Puszczy Białowieskiej: mity i fakty. Głos w dyskusjiwww.forestbiology.org (2016), Article 1: 1-12.
... After being weakened by summer drought, P. abies trees become susceptible to large-scale colonization by wood-boring insects. When attacked by the spruce bark beetle, they die back and are replaced by deciduous tree species better adapted to the existing habitat conditions [53]. ...
Article
Full-text available
Hurricane winds are one of the most important abiotic factors in shaping the structure of the forest and the processes that occur in it. The aim of research was to determine regeneration processes and changes in the structure of forest stands caused by the windstorm in 1983. The research, based on stand tables from the years 1982, 1984, 1989 and 2014, was carried out on nine permanent research plots in the Białowieża Forest. The mean number of trees (MNT) taller than 1.30 m decreased by 13.7% after the windstorm. In 2014, MNT increased compared to 1984 (142%) and 1989 (53%). A significant decrease in the share of Picea abies (L.) H. Karst., thicker than 7 cm DBH and a significant increase in the share of Carpinus betulus L. was observed. Species richness for trees thicker than 7 cm DBH indicated a significantly lower species richness in 1982 and 1984 (12 species) compared to 1989 (14) and 2014 (16). The windstorm did not have a direct effect on the species richness, species composition of stands or the distinguished tree layers, except for trees thicker than 55 cm DBH. The observed changes in tree density in the lower layers of the stand prove that the regeneration process does not start immediately and continues even 30 years after the windstorm. Intermediate-severity windthrow accelerated natural changes in the stand structure.
... Such stances are a source of confl ict, given the presence of parties with ideologically distinct positions which cannot come to an understanding regarding the achievement of practical goals. The recent dispute over ways of protecting Poland's Białowieża Forest is just one manifestation of this kind of confl ict (Bobiec et al. 2016;Weiner 2016). ...
Article
Full-text available
Contemporary nature conservation is the subject of serious disputes, with biocentrists emphasising the superiority of the good of nature, while anthropocentrists believe that conservation space should also take account of the good of humankind. The dispute concerns two very important values perceived differently, and not resolvable within any scientifi c framework. The authors postulate a return to the Christian roots of our civilisation. It was God who gave human beings the goods He had created, expecting them to be used in line with His plan. The man who lost God’s plan, destroys the life of nature as well as his own. The postulated solution is the proper shaping of conscience, to condition biodiversity conservation in line with the idea of sustainable development.
Article
Full-text available
The Białowieża Forest World Heritage site is one of the last remaining primeval forests in lowland Europe and is a refuge for European Bison (Bison bonasus), the largest land mammal on the continent (Table 1). This article is protected by copyright. All rights reserved
Article
Full-text available
Large mammalian carnivores create areas perceived as having high and low risk by their ungulate prey. Human activities can indirectly shape this landscape of fear by altering behavior and spatial distribution of carnivores. We studied how red deer perceive the landscape of fear in an old-growth forest system (Białowieża Primeval Forest, Poland) both at large and fine spatial scale. Camera traps were placed at locations with and without tree logs (fine-scale risk factor) and at different distances from the core of a wolf territory and human settlements (large-scale risk factor). Red deer avoided coming close to large tree logs and increased their vigilance levels when they were present in close vicinity. The strength of these effects depended on the distance to the wolf core area; deer perceived tree logs as more risky when wolves were more often present. Hence, tree logs inside wolf core areas create fine-scale patches of fear with reduced deer browsing pressure, thereby enhancing chances for successful tree recruitment. Human presence shapes this landscape of fear as wolf core areas are located far from human settlements. This “human shadow” on predator–prey interactions is therefore an important component that should be taken into account in human-dominated landscapes.
Article
Full-text available
Deadwood in various stages of decomposition and diverse spatial arrangements provides habitat for numerous organisms. However, knowledge on the colonization of deadwood by vascular plants in mixed deciduous forest is insufficient. We carried out our study in oak-lime-hornbeam forest in NE Poland. Downed logs were colonized by 49 vascular plant species, a number higher than reported from any other type of forest. Species richness and abundance of plants increased with log diameter and decomposition. The former was higher on broadleaf than on coniferous deadwood (46 vs. 38 species). The frequency and abundance of small-seeded plants (<1 mg) on logs were higher than of bigger/heavier seeded plants. Deadwood surface served probably as an ecological filter, keeping small seeds in cracks, but allowing bigger seeds to roll down. Tree seedling density increased with wood decomposition. However, for eight out of nine species it was higher on the ground than on deadwood. Only spruce seedlings were recorded almost exclusively on deadwood, constituting a crucial substrate for spruce regeneration in meso-eutrophic forests. Therefore, we stress the importance of constant deadwood supply, on the scale of decades, to ensure the diversity of this substrate and to allow the natural dynamics of deadwood-dependent species populations.
Article
Full-text available
Increasing natural disturbances in conifer forests worldwide complicate political decisions about appropriate land management. In particular, allowing insects to kill trees without intervention has intensified public debate over the dual roles of strictly protected areas to sustain ecosystem services and to conserve biodiversity. Here we show that after large scale bark beetle Ips typographus infestation in spruce Picea abies forests in south-eastern Germany, maximum nitrate concentrations in runoff used for drinking water increased significantly but only temporarily at the headwater scale. Moreover, this major criterion of water quality remained consistently far below the limit recommended by the World Health Organization. At the same time, biodiversity, including numbers of Red-listed species, increased for most taxa across a broad range of lineages. Our study provides strong support for a policy to allow natural disturbance-recovery processes to operate unimpeded in conifer-dominated mountain forests, especially within protected areas.This article is protected by copyright. All rights reserved.
Article
Full-text available
Large carnivores can either directly infuence ungulate populations or indirectly afect their behaviour. Knowledge from European systems, in contrast to North American systems, on how this might lead to cascading efects on lower trophic levels is virtually absent. We studied whether wolves Canis lupus via density-mediated and behaviorally-mediated efects on their ungulate prey species infuence patterns of browsing and tree regeneration inside the Białowieża National Park, Poland. Browsing intensity of tree saplings (height class  150 cm), irrespective of tree species or forest type, was lower inside a wolf core area (50.5%) where predator presence is highest, than in the remainder of the wolf pack’s home range (58.3%). Additionally, browsing intensity was reduced when the amount of coarse woody debris (CWD), which can act as a ‘ungulate escape impediment’, increased (within 5-m radius) inside the wolf core area. No relationship existed outside the core area. As a result, the proportion of trees growing out of herbivore control increased more strongly with increasing amount of CWD inside compared to outside the wolf core area. Tis suggests that next to direct efects of wolves on ungulate density caused by a higher predation pressure inside the core area, risk efects are important and are enhanced by habitat characteristics. Tese results indicate that behaviorally-mediated efects of predators on prey can become more important than density-mediated efects in afecting lower trophic levels. Tis is the frst study we are aware of, that shows CWD can create fne-scale risk efects on ungulates with the potential for cascading efects of large predators on patterns of tree regeneration for a European forest system. Tis knowledge broadens the discussion on how the impact of large predators on ecosystem functioning depends on the physical landscape, by illustrating these efects for a system which largely contrasts in this respect to the North American systems.
Article
Full-text available
The importance of coarse woody debris (CWD) to small mammals in a managed pine forest in South Carolina was tested experimentally during summer and autumn 1990 and winter and spring 1991-1994. Abundance and demographics of small mammals were compared between plots with abundant CWD created by a tornado (unsalvaged plots) and plots where tornado-created CWD had been removed (salvaged plots). Species composition was similar between unsalvaged and salvaged plots, but more small mammals were captured on unsalvaged plots. Cotton mice (Peromyscus gossypinus) were the most abundant species captured in all plots and were significantly more abundant in unsalvaged plots in every trapping period. Adult female P. gossypinus in unsalvaged plots had greater survival and were more likely to be in reproductive condition than adult females in salvaged plots. Southern short-tailed shrews (Blarina carolinensis) and cotton rats (Sigmodon hispidas) tended to be more abundant in unsalvaged plots. Fox squirrels (Sciurus niger), the second most abundant species in salvaged plots, were never captured on unsalvaged plots. Large amounts of CWD improve habitat quality of pine forests for P. gossypinus, and CWD is probably an important habitat component for other species.
Article
Full-text available
An intensive bark beetle outbreak occurred in 1993–1998 in the Tatra mountains between Slovakia and Poland. In the Slovak part of the outbreak practices consisted of: no action prior to 1994, intensive pest control management (trap trees, insecticides, salvage cutting) from 1995–1996, active differentiated approach (control measures according to the zonation of attacked stands) combined with intensive use of pheromone traps from 1997–1998. In Poland, the outbreak was mostly located in reserve areas where pest management or other activities were prohibited. Despite the use of intensive pest management measures, tree mortality was not significantly decreased in the Slovak region during the peak outbreak years of 1995 and 1996. Classical forest protection led to an increase in attractiveness of forest edges to bark beetles which could disperse to these areas from locations where no control measures were practiced. Unfavourable weather for bark beetles led to a rapid decrease in tree mortality in both parts of the study area.
Article
The first results of the Biomonitoring project, a long-term inventory project, which was established in non-intervention areas of the Šumava National Park, a large Natura 2000 site, are published in this paper. A number of parameters were recorded in permanent plots to describe the species and spatial structure of the forest ecosystem in areas with spontaneous succession. Repeated measures are planned to study changes over time and define the factors, which are the most important for natural regeneration of Central European mountain forests. We used similar methods as are applied in the long-term inventory of mountain forests in the Bavarian Forest National Park to be able to compare the results of both inventory projects in the transboundary region. The aim of this study was to investigate the regeneration of mountain spruce forests seriously affected by large-scale disturbances (both windstorms and bark beetle infestation). The mean density of the regeneration was 4,848 individuals per hectare (median 2,960 ind.ha −1) in the whole plots and 7,882 ind.ha −1 (median 2,122 ind.ha −1) in the small regeneration plots, in which we conducted detailed seedling characteristics surveys. We found that there were enough seedlings and young trees growing in mountain spruce forests in the Bohemian Forest (Šumava in Czech) to guarantee their natural regeneration. There were already many seedlings and young trees occurring in the plots before the large-scale disturbances thus ensuring forest recovery. Our results confirm that dead wood quantity and its quality (level of decomposition, structure, distribution in forest, etc.) are crucial for successful natural re-generation of mountain spruce forest. Dead wood was confirmed to be an important microsite for spruce regeneration. However, only low numbers of seedlings were found on decorticated logs (bark was rubbed off to avoid bark-beetle infection) created during salvage logging operation. While this method was good for suppressing bark beetle, it was not suitable for spruce regeneration. We recommend that the results of this study should be included as a part of post-disturbance forest management activities in mountain forests, not only in national parks.
Article
Heavy natural disturbance in large protected areas of former commercial forests increasingly evokes European parliaments to call for management intervention because a loss of habitats and species is feared. In contrast, natural early successional habitats have recently been recognised as important for conservation. Current knowledge in this field mostly results from studies dealing only with selected taxa. Here we analyse the success of species across 24 lineages of three kingdoms in the Bavarian Forest National Park (Germany) after 15 years of a European spruce bark beetle (Ips typographus L.) outbreak that led to rapid canopy opening. Using indicator species analysis, we found 257 species with a significant preference for open forests and 149 species with a preference for closed forests, but only 82 species with a preference for the stand conditions transitional between open and closed forests. The large number of species with a preference for open forests across lineages supports the role of this bark beetle as a keystone species for a broad array of species. The slowdown of the outbreak after 15 years in the core zone of the national park resulted in less than half of the area being affected, due to variability in stand ages and tree species mixtures. Our case study is representative of the tree species composition and size of many large protected montane areas in Central European countries and illustrates that (1) natural disturbances increase biodiversity in formerly managed forests and (2) a montane protected area spanning 10,000 ha of low range mountains is likely sufficient to allow natural disturbances without a biased loss of closed-forest species.