ThesisPDF Available

Wojna algierska , 1954 - 1962

Authors:

Abstract

Celem, który przyświecał mi, gdy podjąłem decyzję napisania pracy magisterskiej traktującej o wojnie w Algierii, toczącej się w latach 1954-1962, było przedstawienie polskiemu czytelnikowi historii tego mało znanego u nas konfliktu. Przede wszystkim, chciałem rozwiać wiele narosłych wokół tej wojny mitów. Po pierwsze, w opisach jej, w polskich podręcznikach i popularnych opracowaniach, z reguły przedstawia się wojnę algierską jako kolejną, wielką klęskę Francji. Trzecią, licząc od kapitulacji wobec Niemiec w 1940 i przegranej w Indochinach w 1954 roku. Nic bardziej mylnego, gdyż pod względem militarnym Francuzi tą wojnę paradoksalnie wygrali. Klęskę ponieśli na polu polityczno-dyplomatyczno-ekonomicznym, a nie bitewnym. Dużą rolę odegrało tu objęcie w 1958 roku władzy przez gen. Charlesa De Gaulle’a i jego zmiana kursu francuskiej polityki wobec swych zamorskich posiadłości. I właśnie to zagadnienie chciałbym wyjaśnić. Po drugie, wojna w Algierii, jest niezwykle interesująca, pod względem zastosowanych w niej rozwiązań militarnych. Był to pierwszy konflikt, gdzie szeroko wykorzystano możliwości jaki daje śmigłowiec, zarówno pod względem transportowym, jak i bojowym. Zintegrowane z piechotą jednostki śmigłowcowe były pierwszymi formacjami aeromobilnymi, używanymi na tak dużą skalę w walce. Pomysłowo rozwiązano też sprawę wsparcia lotniczego, przystosowując do specyfiki działań przeciwpartyzanckich, samoloty używane poprzednio w celach szkoleniowych, transportowych bądź rozpoznawczych. Również francuska taktyka przeciwpartyzancka była przykładem udanego zastosowania szeregu kombinowanych rozwiązań zarówno militarnych, jak i cywilnych, w celu zdławienie guerilli i pozbawienia jej wsparcia lokalnej ludności. Inna sprawą jest moralny osąd niektórych użytych do tego celu środków. Szczególnie kontrowersyjna jest sprawa tortur i bezprawnych egzekucji, stosowanych zresztą przez obie strony konfliktu. Po trzecie, chciałbym odbrązowić portret żołnierzy ALN, którzy przedstawiani są często jako szlachetni bojownicy wojny wyzwoleńczej. Prawda wyglądała mniej różowo. Egzekucje osób podejrzanych o choćby drobny przejaw sympatii wobec Francji, masakry całych wsi, nie chcących udzielać wsparcia partyzantce, to i wiele innych kwestii, chciałbym opisać dokładniej.
Uniwersytet Mikołaja Kopernika
Wydział Nauk Historycznych
Katedra Stosunków Międzynarodowych
Ł u k a s z M a c u ga
Wojna algierska, 1954-1962
Praca magisterska napisana
w Katedrze Stosunków
Międzynarodowych
pod kierunkiem naukowym
prof. dra hab. Waldemara Rezmera
Toruń 2004
Spis treści
Spis Fotografii – 4.
Spis Map – 5.
Spis Rysunków – 6.
Spis Tabel – 7.
Wykaz skrótów – 8.
Wstęp – 9.
I. Charakterystyka geograficzno-wojskowa Algierii – 17.
1. Warunki naturalne – 17.
2. Klimat – 19.
3. Infrastruktura komunikacyjna – 21.
4. Demografia – 22.
5. Ekonomia – 28.
II. Przyczyny konfliktu – 32.
1. Krótki zarys historii Algierii od czasów starożytnych do 1827 roku – 32.
2. Algieria francuska. Podbój i kolonizacja, 1827-1919 – 43.
3. Narodziny i kształtowanie się algierskiego nacjonalizmu w latach 1920 -1945 – 52.
4. Nowoczesny algierski nacjonalizm i przygotowania do powstania, w latach 1945-1954
62.
III. FLN/ALN w wojnie algierskiej, 1954-1962 – 74.
1. Organizacja wyższego dowództwa – 74.
2. Struktura terytorialna ALN/FLN – 75.
3. Bazy zagraniczne ALN – 78.
4. Sprawy administracyjne – 80.
5. Organizacja taktyczna, liczebnosć, wyposażenie i logistyka ALN – 83.
6. Doktryna walki partyzanckiej oraz ważniejsze operacje militarne ALN – 91.
7. Dyplomatyczne i polityczne aspekty działalności ALN/FLN w trakcie wojny w Algierii i
na arenie międzynarodowej – 99.
7a. Dyplomacja – 99.
7b. Kwestie polityczne – 102.
IV. Armia francuska w wojnie algierskiej, 1954-1962 – 115.
1. Ogólna organizacja terytorialna wszystkich rodzajów wojsk oraz organizacja terytorialna
Wojsk Lądowych w Algierii – 115.
2. Liczebność i struktura taktyczna Wojsk Lądowych w Algierii – 118.
2a. Spadochroniarze – 124.
2b. Legia Cudzoziemska – 128.
2c. Jednostki wojskowe złożone z algierskich muzułmanów – 130.
2d. Francuski wywiad w wojnie algierskiej – 134.
3. Organizacja terytorialna, struktura taktyczna i liczebność Wojsk Lotniczych w Algierii
136.
4. Organizacja terytorialna, struktura taktyczna i liczebność Marynarki Wojennej w Algierii –
144.
5. Doktryna militarna, taktyka i ważniejsze operacje militarne armii francuskiej w wojnie
algierskiej – 147.
5a. Bitwa o Algier, jako przykład udanej likwidacji miejskiej siatki terrorystycznej. Problem
tortur
– 152.
5b. Linia Morice’a, system quadrillage i „ Bitwa o Granice” – 159.
5c. Sahara – 165.
5d. „Plan Challe’a” – 166.
V. Zmiany w podejściu francuskiej klasy politycznej do kwestii wojny algierskiej oraz
problem rebelii wojska, ultrasów i OAS – 170.
Zakończenie – 183.
Bibliografia – 185.
Spis Fotografii
1. Khair ad Din (Rudobrody) - Library of Congress - Federal Research Division - Country Studies - Area
Handbook Series – Algeria: http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/ r?frd/cstdy:@field(DOCID+dz0013).
2. Mesali Hadj - P. Aussaresses, The Battle of Casbah. Terrorism and Counterterrorism in Algeria, 1955-57,
New York 2002, suplement fotograficzny między stronami 102-103.
3. Ferhat Abbas P. Aussaresses , The Battle of Casbah. Terrorism and Counterterrorism in Algeria, 1955-57,
New York 2002, suplement fotograficzny między stronami 102-103.
4. Ahmed Ben BellaA. Horne, A savage war of peace.Algeria 1954-1962, New York 1978, suplement
fotograficzny między stronami 368-369.
5. Belkacem KrimA. Horne, A savage war of peace.Algeria 1954-1962, New York 1978, suplement
fotograficzny między stronami 368-369.
6. Od lewej: Ait Ahmed, Ben Bella, Khider, Boudiaf, Bitat – A. Horne, A savage war of peace.Algeria 1954-
1962, New York 1978, suplement fotograficzny między stronami 368-369.
7. Larbi Ben M’Hidi - P. Aussaresses, The Battle of Casbah. Terrorism and Counterterrorism in Algeria, 1955-
57, New York 2002, suplement fotograficzny między stronami 102-103.
8. Ochotnicy ALN, uzbrojeni w karabiny Mauser i pistolet automatyczny - Windrow M.,
Chappel M., The Algierian War 1954-1962 (Men-At-Arms Series, No 312) , 1997 (wersja elektroniczna
książki),
http://www.amazon.com/Algerian-War-1954-62-Men-at-Arms/dp/1855326582#reader_1855326582
9. Wojska „zewnętrzne” – Oued Mellogue, Tunezja, 1960
http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=1
10. Od lewej siedzą: Belkacem Krim i Ait Hamoudia Amirouche
http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=1
11. Stoją od lewej: Ben Khedda, Yazid, Abbas i Ben Tobbal - A. Horne, A savage war of peace.Algeria
1954-1962, New York 1978, suplement fotograficzny między stronami 368-369.
12. W pierwszym rzędzie od lewej: Ali Medliji, Boumedienne, Ben Bella, Saadi Yacef i Slimane – A. Horne,
A savage war of peace.Algeria 1954-1962, New York 1978, suplement fotograficzny między stronami 368-
369.
13. Francuscy żołnierze z okresu walk w Algierii - Windrow M., Chappel M., The Algierian War
1954-1962 (Men-At-Arms Series, No 312) , 1997 (wersja elektroniczna książki),
http://www.amazon.com/Algerian-War-1954-62-Men-at-Arms/dp/1855326582#reader_1855326582
14. Od lewej dowódcy spadochroniarzy: Fossey-Francois, Mayer, Bigeard, Massu, Godard, Brothier,
Jeanpierre - P. Aussaresses, The Battle of Casbah. Terrorism and Counterterrorism in Algeria, 1955-57,
New York 2002, suplement fotograficzny między stronami 102-103.
15. Płk Roger Trinquier - P. Aussaresses, The Battle of Casbah. Terrorism and Counterterrorism in Algeria,
1955-57, New York 2002, suplement fotograficzny między stronami 102-103.
16. Spadochroniarze podczas kontroli ludności w Algierze - P. Aussaresses, The Battle of
Casbah. Terrorism and Counterterrorism in Algeria, 1955-57, New York 2002, suplement fotograficzny
między stronami 102-103.
18. Spadochroniarze na defiladzie - Windrow M., Chappel M., The Algierian War 1954-1962 (Men-At-Arms
Series, No 312) , 1997 (wersja elektroniczna książki),
http://www.amazon.com/Algerian-War-1954-62-Men-at-Arms/dp/1855326582#reader_1855326582
19. Płk. Jean Jeanpierre, słynny dowódca 1 REP, który poległ w walce - P. Aussaresses, The Battle of
Casbah. Terrorism and Counterterrorism in Algeria, 1955-57, New York 2002, suplement fotograficzny
między stronami 102-103.
20. T-6g Texan na lotnisku, w głębi dwa śmigłowce H-21 -
http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=1
21. T-28 Fennec w akcji - h
ttp://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=1
22. Nalot z użyciem napalmu, wykonany przez T-6G Texan
http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=1
23. Desant ze śmigłowca - strona www obecnie nie działa
Spis Map
1. Przebieg pasm i masywów górskich w Algierii - M.S. Alexander, J.F.V. Keiger,
France and the Algerian War,1954-1962: strategy, operations and diplomacy, London,
Portland 2002, suplement między stronami XVIII-1.
2. Główne drogi i linie kolejowe Algierii - E. O’Ballance, The Algerian Insurection, 1954-
62, London 1967, s. 8.
3. Ważniejsze miejscowości Algierii - E. O’Ballance, The Algerian Insurection, 1954-62,
London 1967, s. 57.
4. Obszar dzisiejszej Algierii pod panowaniem rzymskim - J. Strzelczyk, Wandalowie i
ich afrykańskie państwo, Warszawa 1992, s. 104.
5. Afryka Północna od III do VI wieku - J. Strzelczyk, Wandalowie i ich afrykańskie
państwo, Warszawa 1992, s. 102.
6. Podział na wilajety (wilayas) i strefy (mintakas) - Heggoy, A. A., Insurgency and
Counterinsurgency In Algeria, Bloomington/London 1972 , s. 142.
7. Bazy Zagraniczne ALN - C. Shrader, The first helicopter war. Logistic and Mobility in
Algeria. 1954-1962, London 1999, s. 173.
8. Rozmieszczenie jednostek ALN w Algierii, w październiku 1958 roku A. Kasznik-
Christian, Wojna Algierska, 1954-1962. U źródeł niepodległej państwowości, Łódź 2001, s.
55.
9. Kabylia - M.S. Alexander, J.F.V. Keiger, France and the Algerian War,1954-1962:
strategy, operations and diplomacy, London, Portland 2002, suplement między stronami
XVIII-1
10. Obszary pod kontrolą ALN oraz rejony, gdzie ALN, w znacznym stopniu utrudniała
działanie francuskiej administracji. Stan na styczeń 1956 roku A. A. Heggoy,
Insurgency and Counterinsurgency In Algeria, Bloomington/London 1972, s. 86.
11. Obszary pod kontrolą ALN oraz rejony, gdzie ALN, w znacznym stopniu utrudniał
działanie francuskiej administracji. Stan na sierpień 1957 roku A. A. Heggoy,
Insurgency and Counterinsurgency In Algeria, Bloomington/London 1972, s. 86.
12. Obszary pod kontrolą ALN oraz rejony, gdzie ALN, w znacznym stopniu utrudniał
działanie francuskiej administracji. Stan na październik 1958 roku A. A. Heggoy,
Insurgency and Counterinsurgency In Algeria, Bloomington/London 1972, s. 86.
13. Podział na korpusy armijne i strefy w 1957 roku - M.S. Alexander, J.F.V. Keiger,
France and the Algerian War,1954-1962: strategy, operations and diplomacy, London,
Portland 2002, suplement między stronami XVIII-1.
14. Szlaki zaopatrzeniowe ALN- C. Shrader, The first helicopter war. Logistic and Mobility
in Algeria. 1954-1962, London 1999, s. 191.
15. Plan Challe’a - M.S. Alexander, J.F.V. Keiger, France and the Algerian War,1954-1962:
strategy, operations and diplomacy, London, Portland 2002, suplement między stronami
XVIII-1.
Spis Rysunków
1. T-6 Texan Tomcat – R. C. Johnson, COIN: French Counter-Insurgency Aircraft,
1946-1965, w: Chandelle – A Journal of Aviation History, wydanie 3, nr. 1, 1998,
http://worldatwar.net/chandelle/.
2. T-28 Fennec - R. C. Johnson, COIN: French Counter-Insurgency Aircraft, 1946-
1965, w: Chandelle – A Journal of Aviation History, wydanie 3, nr. 1, 1998,
http://worldatwar.net/chandelle/.
3. AD4N SkyRaider - R. C. Johnson, COIN: French Counter-Insurgency Aircraft, 1946-
1965, w: Chandelle – A Journal of Aviation History, wydanie 3, nr. 1, 1998,
http://worldatwar.net/chandelle/.
4. B 26 N - R. C. Johnson, COIN: French Counter-Insurgency Aircraft, 1946-1965, w:
Chandelle – A Journal of Aviation History, wydanie 3, nr. 1, 1998,
http://worldatwar.net/chandelle/.
5. Max Holste Broussard - R. C. Johnson, COIN: French Counter-Insurgency Aircraft,
1946-1965, w: Chandelle – A Journal of Aviation History, wydanie 3, nr. 1, 1998,
http://worldatwar.net/chandelle/.
6. Sikorsky H-34 Pirate - R. C. Johnson, COIN: French Counter-Insurgency Aircraft,
1946-1965, w: Chandelle – A Journal of Aviation History, wydanie 3, nr. 1, 1998,
http://worldatwar.net/chandelle/.
7. Sud-Aviation Allouette III - R. C. Johnson, COIN: French Counter-Insurgency
Aircraft, 1946-1965, w: Chandelle – A Journal of Aviation History, wydanie 3, nr. 1,
1998, http://worldatwar.net/chandelle/.
8. Schemat Linii Morice’a (1) - C. Shrader, The first helicopter war. Logistic and
Mobility in Algeria. 1954-1962, London 1999, s. 207.
9. Schemat Linii Morice’a (2) - M.S. Alexander, J.F.V. Keiger, France and the
Algerian War,1954-1962: strategy, operations and diplomacy, London, Portland
2002, suplement między stronami XVIII-1.
Spis Tabel
1. Skład etniczno-wyznaniowy ludności największych algierskich miejscowości - Shrader
Ch., The first helicopter war: Logistic and Mobility in Algeria. 1954-1962, London 1999,
s.14.
2. Wielkość produkcji i obszar zajmowany przez poszczególne rodzaje upraw - C.
Shrader, The first helicopter war.Logistic and Mobility in Algeria. 1954-1962, London 1999,
s. 17.
3. Liczebność poszczególnych gatunków zwierząt hodowlanych - C. Shrader, The first
helicopter war.Logistic and Mobility in Algeria. 1954-1962, London 1999, s. 16.
4. Wielkość produkcji poszczególnych dóbr przemysłowych - C. Shrader, The first
helicopter war.Logistic and Mobility in Algeria. 1954-1962, London 1999, s. 18.
5. Podział wojsk lądowych pod względem funkcji pełnionych przez żołnierzy –
C. Shrader, The first helicopter war.Logistic and Mobility in Algeria. 1954-1962, London
1999, s. 42.
Wykaz skrótów
ALN - Armee de Liberation Nationale – Armia Wyzwolenia Narodowego
AML - Amis du Manifesto et de la Liberte - Przyjaciele Manifestu Wolności
ANPA - Armee Nationale Populaire Algerien - Narodowo-Ludową Armię Algierską
AUMA - Association des Uléma Musulmans Algériens - Stowarzyszenie Muzułmańskich Ulemów Algierskich
BEP - Bataillon Etranger Parachutistes – batalion spadochroniarzy cudzoziemskich
C – Celsjusz
CCE - Comite de Coordination et Execution - Komitet Koordynacyjno-Wykonawczy
CIG – Comite Interministeriale de la Guerre - Międzyministerialny Komitet Wojenny
CNRA – Conseil National de la Revolution Algerienne - Narodowa Rada Algierskiej Rewolucji
COM - Comite d’Organization Militaire – Komitet Organizacji Wojskowej
CRUA - Comite Revolutionnaire pour l’Unite et l’Action - Rewolucyjny Komitet Jedności i Akcji
CSPWP - Centrum Szkolenia i Przygotowania do Wojny Przeciwpartyzanckiej
EALA - Escadrilles d'Aviation Legere d'Appui - Eskadry Lekkiego Wsparcia Powietrznego
ENA - Etoile Norde Africaine - Gwiazda Północnoafrykańska
FEMA - Federation des Elus Musulmans d’Algerie - Federacja Muzułmańskich Deputowanych Algierii
FLN - Front de Liberation Nationale - Front Wyzwolenia Narodowego
GAD - Groupes d’Autodefense - Grupy Samoobrony
GALAT - Groupement d’Aviation Legere de l’Armee de Terre - Lekka Grupa Lotnicza Wojsk Lądowych
GATAC - Groupement Aerien Tactique - Lotnicza Grupa Taktyczna
gen. – generał
GMPR- Groupes Mobiles de Police Rural – Mobilne Grupy Policji Wiejskiej
GPRA – Gouvernement Provisionale de la Republique Algerienne - Rząd Tymczasowy Republiki Algierskiej
ha - hektar
km - kilometr
kpt. – kapitan
m - metr
mjr – major
mld - miliard
mln - milion
mm – milimetr
MNA - Mouvement National Algerien - Narodowy Ruch Algierski
MTLD - Mouvement pour le Triomphe des Libertes Democratiques - Ruch na rzecz Triumfu Wolności
Demokratycznych
NATO – North Atlantic Treaty Organisation – Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego
n.e. – naszej ery
n.p.m – nad poziomem morza
OAS - Organisation de l’Armee Secrete - Organizacja Tajnej Armii
ONZ – Organziacja Narodów Zjednoczonych
OPA – Organisation Politique et Administrative - Organizacja Polityczno-Administracyjna
OS - Organisation Special - Organizacja Specjalna
PCA - Parti Communiste Algierien - Algierska Partia Komunistyczna
płk – pułkownik
p.n.e. – przed naszą erą
PPA - Parti du Peuple Algerien - Algierska Partia Ludowa
ppłk – podpułkownik
RCP - Regiment de Chasseurs Parachutistes – pułk szaserów spadochronowych
REP - Regiments Etranger Parachutistes – pułk spadochroniarzy cudzoziemskich
RFMA - Rassemblemant Franco-Musulman Algerien - Ruch Algierskich Franko-Muzułmanów
RPC (Regiment de Parachutistes Coloniaux – Pułk spadochroniarzy kolonialnych
SAS - Section Administrative Specialisee - Specjalna Sekcja Administracyjna
SDECE – Service de Documentation Exterieure et Countre-Espionage - Służba Dokumentacji Zagranicznej i
Kontrwywiadu
SS –Schutzstaffeln
tys. - tysiąc
UDMA - Union Democratique du Manifesto Algerien - Demokratyczna Unia Manifestu Algierskiego
UPA - Union Populaire Algerien - Ludowa Unia Algierska
ZAA - Zone Autonomique d’Alger - Strefa Autonomiczna Algieru
Wstęp
Celem, który przyświecał mi, gdy podjąłem decyzję napisania pracy magisterskiej
traktującej o wojnie w Algierii, toczącej się w latach 1954-1962, było przedstawienie
polskiemu czytelnikowi historii tego mało znanego u nas konfliktu.
Przede wszystkim, chciałem rozwiać wiele narosłych wokół tej wojny mitów. Po
pierwsze, w opisach jej, w polskich podręcznikach i popularnych opracowaniach, z reguły
przedstawia sie wojnę algierską jako kolejną, wielką kleskę Francji. Trzecią, licząc od
kapitulacji wobec Niemiec w 1940 i przegranej w Indochinach w 1954 roku.
Nic bardziej mylnego, gdyż pod względem militarnym Francuzi wojnę
paradoksalnie wygrali. Klęskę ponieśli na polu polityczno-dyplomatyczno-ekonomicznym, a
nie bitewnym. Dużą rolę odegrało tu objęcie w 1958 roku władzy przez gen. Charlesa De
Gaulle’a i jego zmiana kursu francuskiej polityki wobec swych zamorskich posiadłości. I
właśnie to zagadnienie chciałbym wyjaśnić.
Po drugie, wojna w Algierii, jest niezwykle interesująca, pod względem
zastosowanych w niej rozwiązań militarnych. Był to pierwszy konflikt, gdzie szeroko
wykorzystano możliwości jaki daje śmigłowiec, zarówno pod względem transportowym, jak i
bojowym. Zintegrowane z piechotą jednostki śmigłowcowe były pierwszymi formacjami
aeromobilnymi, uzywanymi na tak dużą skalę w walce.
Pomysłowo rozwiązano też sprawę wsparcia lotniczego, przystosowując do specyfiki
działań przeciwpartyzanckich, samoloty używane poprzednio w celach szkoleniowych,
transportowych bądź rozpoznawczych.
Również francuska taktyka przeciwpartyzancka była przykładem udanego
zastosowania szeregu kombinowanych rozwiązań zarówno militarnych, jak i cywilnych, w
celu zdławienie guerilli i pozbawienia jej wsparcia lokalnej ludności. Inna sprawą jest
moralny osąd niektórych użytych do tego celu środków. Szczególnie kontrowersyjna jest
sprawa tortur i bezprawnych ezgzekucji, stosowanych zresztą przez obie strony konfliktu.
Po trzecie, chciałbym odbrązowić portret żołnierzy ALN, którzy przedstawiani
często jako szlachetni bojownicy wojny wyzwoleńczej. Prawda wyglądała mniej różowo.
Egzekucje osób podejrzanych o choćby drobny przejaw sympatii wobec Francji, masakry
całych wsi, nie chcących udzielać wsparcia partyzantce, to i wiele innych kwestii, chciałbym
opisać dokładniej.
Zarysowałem tu tylko parę najważniejszych zagadnień. W mojej pracy starałem się
przedstawić możliwie jak najszczegółowiej, wszystkie fakty, mogące przybliżyc polskiemu
czytelnikowi zrozumienie tego, czym była wojna w Algierii.
W rozdziałach mej pracy dotyczących wojny algierskiej opierałem się głównie na
publikacjach zagranicznych. Mimo, że była to jedna z największych i najkrwawszych wojen,
jakie miały miejsce po 1945 roku, wydano na jej temat zaskakująco mało publikacji w
naszym kraju.
Z kolei historię Algierii do momentu wybuchu wojny algierskiej w 1954 roku
kompilowałem korzystając z róznych opracowań i podręczników, w większości w języku
polskim. Niestety, nie została dotychczas wydana w Polsce historia Algierii.
Z publikacji w języku polskim korzystałem jeśli chodzi o podręczniki, z J.
Wolskiego1, Z. Wójcika2, M. Żywczyńskiego3, A. Houariego4, J. Strzelczyka5, pracy pod
redakcją D. R. Worblikowa6. Jak też z podręcznika7 tłumaczonego z rosyjskiego przez J.
Borowiaka. Ponadto wykorzystałem rozdziały autorstwa T. Kotuli, Afryka Północna, i A.
Dziubińskiego, Afryka Północna od VII do XVI w., z pracy pod redakcją M. Tymowskiego8 ,
oraz rozdział P. Curtisa Afryka Północna w cieniu Europy (około 1780-1880), z pracy
zredagowanej przez tego samego autora9.
Nie licząc krótkich wzmianek w podręcznikach historycznych, np. J. Baszkiewcza10,
oraz w popularnych opracowaniach, wśród których najbardziej kompetentnym wydaje się
parustronicowy rozdział J. Modrzejewskiej-Leśniewskiej Wojna w Algierii, 1954-1962, w
pracy pod redakcją A. Bartnickiego11, nie ma w polskim piśmiennictwie ostatnich lat
poważniejszych prac na temat samej wojny algierskiej lat 1954-1962. W ostatnich trzydziestu
latach wyszło w Polsce na ten temat tylko jedno opracowanie, pióra pracownika
Uniwersytetu Jagiellońskiego, Aleksandry Kasznik-Christian12.
Książka ta omawia dość dokładnie kwestię powstania i późniejszych konfliktów
wewnętrznych w FLN. Jednakże autorka skupia sie przede wszystkim na kwestiach
1 J. Wolski, Historia Powszechna. Starożytność, Warszawa 1996.
2 Z. Wójcik, Historia Powszechna. Wiek XVI-XVII, Waraszawa 1999
3 M. Żywczyński, Historia Powszechna, 1789-1870, Warszawa 1996.
4 A. Houari, Historia Arabów, Gdańsk 1995.
5 J. Strzelczyk, Wandalowie i ich afrykańskie państwo,Warszawa 1992.
6 Red. D. R. Woblikow, Historia krajów Afryki i Azji, 1917-1966, Warszawa 1974.
7 Tł. J. Borowiak, Historia Nowożytna krajów Afryki i Azji, Warszawa 1980.
8 Red. M. Tymowski, Historia Afryki do początków XIX wieku, Wrocław 1996.
9 Red. P. Curtis, Historia Afryki, Gdańsk 2003.
10 J. Baszkiewicz, Historia Francji, Wrocław 1999.
11 Red. R. Bartnicki, Zarys dziejów Afryki i Azji. Historia konfliktów 1869-2000, Warszawa 2000.
12 A. Kasznik-Christian, Algierska, 1954-1962. U źródeł niepodległej państwowości, Łódź 2001.
politycznych, zagadnienia powstańczej wojskowości omawiając bardzo pobieżnie. Zaś jej
omówienie strony francuskiej konfliktu, szczególnie do roku 1958, pozostawia wiele do
życzenia, szczególnie w sprawach militarnych. Dokładniej przedstawione okoliczności
dojścia de Gaulle’a do władzy, opozycja armii francuskiej i kolonów wobec niepodległości
Algierii, oraz negocjacje pokojowe. Niestety, opracowanie to, nie spełnia wymogów pracy
naukowej, gdyż pozbawiona jest całkowicie przypisów do wykorzystanej przez autorkę
literatury.
Pozbawiony wystarczającej ilości odpowiedniej polskiej literatury, musiałem zwrócić
się ku opracowaniom i źródłom zagranicznym. Z powodu bariery językowej, nie mogłem
korzystać z literatury francuskiej, sięgnąłem więc po anglojęzyczną. Omawia ona temat
obszernie i kompetentnie. Wszyscy autorzy, z których korzystałem opierali się głównie na
opracowaniach i źródłach francuskich. A że pisali swe prace z pozycji bezstronnnego
obserwatora, ich prace z reguły obiektywne i nie trzymają strony jednego z uczestników
konfliktu.
Klasyczną pracą o wojnie w Algierii jest przeszło sześćsetstronicowe dzieło Alistaira
Horne’a13. Opracowanie najczęsciej wykorzystywane przez innych historyków anglosaskich
w swych pracach. Horne, Amerykanin, mieszkajacy w Wielkiej Brytanii, znany oxfordzki
historyk i dziennikarz, autor osiemnastu książek historycznych, w tym dziesięciu
poświęconych nowożytnej histoii Francji, opisuje temat wojny algierskiej z wielką erudycją i
znawstwem tematu. Jego praca pełna jest cytatów, dygresji, anegdot i krótkich biografii
ważniejszych uczestników konfliktu, które urozmaicają historyczny wykład. Sama wojna jest
opisana dwutorowo, rozdziały poświęcone stronie francuskiej i algierskiej, ułożone
chronologicznie i na przemian, oprócz wstępnej historii przyczyn konfliktu.
Drugą pod względem ważności publikacją, które wykorzystałem w swej pracy jest
opracowanie Charlesa Schradera14. Autor jest niezależnym amerykańskim historykiem.
Specjalizuje się w zagadnieniach logistyki i transportu wojskowego w perspektywie
historycznej, które to tematy porusza w innych swoich książkach. Przewodniczy też
Towarzystwu Historii Wojskowości. Praca Shradera nie jest chronologicznym opisaniem
konfliktu, podaje jedynie krótki zarys przyczyn i samego przebiegu wojny, oprócz
podrozdziału poświeconego „Bitwie o Granice” i związanej z tym budowie Linii Morice’a,
będących punktami zwrotnymi wojny algierskiej. Za to bardzo dokładnie omawia warunki w
jakich konflikt się rozpoczął. Autor wyczerpująco omawia środowisko geograficzne Algierii,
13 A. Horne, A savage war of peace, Algeria 1954-1962, New York 1978.
14 C. Shrader, The first helicopter war: logistic and mobility in Algeria, 1954-1962, London 1999.
jej demografię i ekonomię. Shrader skupia się również na szczegółowym przedstawieniu
struktury wyższego dowództwa i organizacji taktycznej obu stron konfliktu, a przede
wszystkim, zagadnień związanych z wyposażeniem, logistyką i transportem. Mnóstwo tabel i
wykresów podaje dokładne ilości uzbrojenia, środków transportu i innego wyposażenia, i
zmian ich ilości w ciągu wojny. Ponadto liczne schematy obrazują strukturę poszczególnych
szczebli i sekcji dowodzenia i logistyki.
Trzecim, najważniejszym w kolejności opracowaniem anglojęzycznym na temat
wojny w Algierii, wykorzystanym przeze mnie, jest praca Alfa Andrew Heggoya15. Autor jest
profesorem historii Uniwersytetu w Georgii, specjalistą między innymi, od francuskiej
polityki wobec Maghrebu. W jego podejściu do tematu, widać przejawy sympatii wobec
Algierczyków, aczkolwiek nie sposób odmówić mu obiektywności. Praca ta omawia
chronologicznie przebieg konfliktu do 1958 roku, oraz bardzo dokładnie jego przyczyny, w
tym sprawę francuskiego systemu władzy i administracji w Algierii. Ale najważniejszą
częścią pracy specjalistyczne rozdziały poświęcone rewolucyjnym instytucjom FLN oraz
strukturze wojsk ALN, przyczynom popularności rewolucji wśród algierskiego
społeczeństwa, kongresowi FLN w Soummam, jak też francuskim metodom zwlaczania
partyzantki, w tym Specjalnym Sekcjom Administarcyjnym i polityce przesiedleń, oraz
problemowi stosowania tortur. Ponadto ostatni rozdział omawia między innymi podejście
ONZ, do problemu wojny algierskiej.
Ważną pracą, jakiej użyłem, jest opracowanie znanego w swoim czasie autora książek
na temat konfliktów zbrojnych po 1945 roku, majora Edgara O’Ballance’a16. Autor opisuję
wojnę algierską chronologicznie, skupiając się szczególnie na kolejnych kampaniach,
operacjach, bitwach a nawet drobnych potyczkach, podając nawet szczegółowe ilości
zabitych i rannych. Stronę teoretyczną wojskowości, omawiając bardziej pobieżnie. Strona
polityczna konfliktu, jak i krótka charakterystyka jego przyczyn, omówione zwięźle, ale
wyczerpująco. O’Ballance jest jedynym z autorów, który ujawnia w swej pracy wyraźne
sympatie profrancuskie i antykomunistyczne.
Pozostałe użyte prez mnie opracowania anglojęzyczne dotyczą bardziej
szczegółowych tematów. Pierwsze z nich, jest autorstwa Johna Tallbota17, profesora historii
Uniwersytetu Kalifornii w Santa Barbara. Mimo że teoretycznie jest to opracowanie
obejmujące całość wojny algierskiej oraz jej przyczyny, skupia się raczej na omówieniu
15 A. A. Heggoy, Insurgency and Counterinsurgency In Algeria, Bloomington/London 1972.
16 E. O’Ballance, The Algerian Insurection, 1954-62, London 1967.
17 J. Tallbot, The War without a Name. France In Algeria, 1954-62, New York 1980.
podejścia francuskiej klasy politycznej do kwestii wojny algierskiej. Sprawy militarne
omówione skrótowo, a i tu autor omawia raczej kwestię ducha panującego we francuskiej
armii, oraz jej zaangażowania we frncuską, cywilną politykę. Głównym problemem
militarnym jaki porusza autor jest „Bitwa o Algier”. Większość pracy poświęcona jest
okresowi po dojściu gen. Charlesa de Gaulle’a do władzy, jego polityce, oraz jego
przeciwnikom wśród francuskiej armii, polityków i algierskich Europejczyków.
Dwa ostatnie opracowania18,19 zredagowane przez dwójkę brytyjskich autorów
Martina S. Alexandra, profesora stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Walii w
Aberswyth i Johna F. Keigera, profesora historii międzynarodowej uniwersytetu w Salford.
Dodatkowo członkiem kolegium redakcyjnego, drugiej z wymienionych publikacji, jest
Martin Evans, wykładowca historii współczesnej uniwersytetu w Portsmouth i dyrektor
Centrum Badawczego Studiów Europejskich. Obie te pracę mają podobną budowę i zawierają
eseje różnych autorów, poczynając od redaktorów tych opracowań, przez historyków
anglosaskich, po autorów francuskich, w tym uczestników wojny algierskiej. Tematy
poruszane w poszczególnych esejach bardzo różnorodne i specjalistyczne, omawiające
wiele problemów zwiazanych z wojną algierską. Wykorzystałem te dotyczące Legii
Cudzoziemskiej20, jednostek muzułmańskich walczących po stronie francuskiej (harkisów)21,
sposobów wykorzystania francuskiego lotnictwa, szczególnie rozpoznawczego22,
charakterystyki działań francuskiej marynarki wojennej oraz podporządkowanych jej
jednostek lotniczych i lądowych23, problemu Sahary24, centrum treningowego walki
przeciwpartyzanckiej w Arzew25, Linii Morice’a26 i „Planu Challe’a”27.
18 Red. M.S. Alexander, J.F.V. Keiger, France and the Algerian War,1954-1962: strategy, operations and
diplomacy, London/Portland 2002.
19 Red. M. S. Alexander, J.F.V. Keiger, M. Evans, The Algerian War and the French Army, 1954-1962.
Experiences, Images, Testimonies, New York [NY] 2002.
20 E. Michels, From One Crisis to Another: the Morale of the French Foreign Legion during the Algerian
War, w: red. M. S. Alexander, M. Evans, J.F.V. Keiger, op. cit.
21 M. Evans, The Harkis: The Experience and Memory of France’s Muslim Auxiliares, w: red. M. S.
Alexander, M. Evans, J.F.V. Keiger, op. cit.
22 M.C. Villatoux, P. Villatoux, Aearial Intelligence during the Algerian War, w: red. M.S. Alexander,
J.F.V. Keiger, op. cit.
23 B. Estival, The French Navy and the Algerian War w: red. M.S. Alexander, J.F.V. Keiger, op. cit.
24 J. Fremeaux, The Sahara and The Algerian War, w: red. M. S. Alexander, M. Evans, J.F.V. Keiger, op.
cit.
25 F. Guelton, The French Army “Centre for Training and Preparation in Counter-Guerilla Warfare”
(CIPCG) at Arzew, w: red. M.S. Alexander, J.F.V. Keiger, op. cit.
26 A. Bizard, Isolating the Algerian rebellion and destroying armed bands, w: red. M. S. Alexander, M.
Evans, J.F.V. Keiger, op. cit.
27 A. Bizard, Operation Jumelles, w: red. M. S. Alexander, M. Evans, J.F.V. Keiger, op. cit.; H. Coustaux,
The Algerian War, personal account, w: M.S. Alexander, M. Evans, J.F.V. Keiger, op. cit.; M.S.
Użyte przeze mnie źródła dotyczące wojny algierskiej, źródłami opisowymi.
Pierwsze z nich, to wspomnienia gen. Paula Aussaressesa28. Autor wspomina w nich swą
służbę w Algierii, początkowo w rejonie Philleppeville, a następnie i to jest główna część
pracy, w trakcie „Bitwy o Algier”, gdzie był jednym z szefów wywiadu wojskowego. Ksiązka
jest wyjatkowo kontrowersyjna, ze względu na oficjalne przyznanie się autora w niej do tortur
i egzekucji algierskich rebeliantów. Według autora, własnoręcznie pozbawił on zycia
dwudziestu czterech partyzantów ALN, w tym jednego z ich czołowych przywódców.
Drugie źródło to wspomnienia sierżanta francuskich spadochroniarzy, Pierre’a
Leulliete’a29. Jest to pamiętnik, opisujący jego służbę w Algierii, pisany z pozycji zwykłego
żołnierza.
Poza tym skarbnicą wypowiedzi i deklaracji francuskich polityków i wojskowych oraz
ważniejszych postacii algierskiego ruchu narodowowyzwoleńczego, jest wspominana już
praca Horne’a, w mniejszym stopniu korzystałem w tym względzie z prac innych,
wymienionych przez mnie autorów.
Wykorzystane przeze mnie adresy internetowe (podałem te najważniejsze), dotyczyły
zagadnień:
Trinquier R., Modern warfare, London 1964 – elektroniczna wersja książki,
http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/ModernWarfare.pdf
francuskich wojsk spadochronowych - Dominique Tanghe, Histoire des
parachutistes,
http://perso.modulonet.fr/tanghedo/Les_paras.htm
francuskiego lotnictwa w Algierii - R. C. Johnson, COIN: French Counter-
Insurgency Aircraft, 1946-1965, w: Chandelle A Journal of Aviation History,
wydanie 3, nr. 1, 1998,
http://worldatwar.net/chandelle/v3/v3n1/frcoin.html
doktryny walki partyzanckiej i przeciwpartyzanckiej - Headquarters Departments of
the Army and Air Force, FM 100-20 / AFP 3-20, Military Operations in Low
Intensity conflict, Washington (DC) 12/05/1990,
http://www.globalsecurity.org/military/library/policy/army/fm/100-20/,
Alexander, J.F.V. Keiger, France and the Algerian War: strategy, operations and diplomacy, w: red. M.S.
Alexander, J.F.V. Keiger, op. cit.
28 P. Aussaresses, The Battle of Casbah.Terrorism and Counter-Terrorism in Algeria, 1955-1957, New York
2002.
29 P. Leulliete, The War in Algeria , Toronto/New York 1987.
geografii Algierii - CIA, The World Fact Book, Algeria,
www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ag.html
Historii Algierii - Library of Congress - Federal Research Division - Country Studies
- Area Handbook Series – Algeria: https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Algeria.pdf
Teraz chciałbym przedstawić zarys struktury mojej pracy. Pierwszy jej rozdział,
zatytułowany „Charakterystyka geograficzno-wojskowa Algierii”, omawia warunki naturalne
tego kraju, jego klimat, infrastrukturę komunikacyjną, sytuację demograficzną oraz
gospodarkę w chwili wybuchu konfliktu w 1954 roku. Było to tło omawianego przeze mnie
konfliktu. Szczególnie ważnym czynnikiem mającym wpływ na przebieg działań wojennych,
stanowiło górzyste ukształtowanie większości terytorium Algierii. Poza tym, istotną sprawą
był problem nierówności społeczno-ekonomicznych między algierskimi Europejczykami a
muzułmanami, co było jednym z czynników, mających wpływ na wybuchu powstania
algierskiego.
W drugim rozdziale, Przyczyny konfliktu”, postanowiłem przedstawić krótki zarys
historii Algierii od czasów starożytnych do początku XIX wieku. Następnie omawiam
francuski podbój i kolonizację Algierii. W kolejnych podrozdziałach opisuję narodziny i
rozwój algierskiego nacjonalizmu, ze szczególnym uwzględnieniem tych polityków i ruchów
politycznych, które w rezultacie doprowadziły do utworzenia FLN.
Rozdział trzeci, „FLN/ALN w wojnie algierskiej, 1954-1962”, dotyczy kwestii walki
jaką prowadził FLN za pomocą swej siły zbrojnej czyli ALN. Dokonałem w tej części pracy
charakterystyki rebelianckiej organizacji wojskowej i politycznej. Omówiłem strukturę,
taktykę i ważniejsze operacje wojskowe ALN. Skupiłem się też na skomplikowanej kwestii
wewnętrznych stosunków, wewnątrz wyższego kierownictwa FLN, oraz jego stosunku do
zmiennej francuskiej polityki wobec kwestii algierskiej. Naświetliłem też problem
zdobywania przez FLN poparcia dyplomatycznego dla swej sprawy.
W rozdziale czwartym „Armia francuska w wojnie algierskiej, 1954-1962. Struktura,
taktyka i operacje militarne,”starałem sie jak najbardziej wyczerpująco ukazać kwestię
zaangażowania francuskiej armii w algierską wojnę. Oprócz podstawowych zagadnień, takich
jak jej organizacja terytorialna, omówienie poszczegółnych rodzajów wojsk, taktyki i operacji
militarnych, w tym Bitwy o Algier, poświęciłem dużo uwagi oddziałom spadochronowym,
Legii Cudzoziemskiej i jednostkom algierskich muzułmanów walczących po stronie Francji.
Jako szczególnie istotnym w zrozumieniu charakteru tego konfliktu.
Ostatni, piąty rozdział pod tytułem „Zmiany w podejściu francuskiej klasy politycznej
do kwestii wojny algierskiej oraz problem rebelii wojska, ultrasów i OAS”, charakteryzuje
politykę rządu Francji, francuskich partii politycznych oraz cywilnej administracji algierskiej,
wobec powstania algierskich muzułmanów. Opisuje ponadto problem radykalnych algierskich
Europejczyków, czyli ultrasów, jak też kwestię rebelii stacjonującego w Algierii francuskiego
wojska. Rozdział ten omawia też zagadnienie negocjacji pokojowych algiersko-francuskich i
przedstawia bilans wojny algierskiej.
Na koniec chciałbym stwierdzić, że moja praca powinna wypełnić lukę, jaką w
polskiej historiografii jest brak całościowego i rzetelnego opracowania wojny algierskiej, z lat
1954 -1962.
I. Charakterystyka geograficzno-wojskowa Algierii
1. Warunki naturalne
Algieria pod względem powierzchni (2 381 740 km2) należy do jednych z
największych państw świata, a jeśli chodzi o Afrykę ustępuje wielkością jedynie Sudanowi.
Można dodać że jest przeszło czterokrotnie większa od Francji. Na zachodzie graniczy z
Marokiem (1559 kilometrów), Saharą Zachodnią (42 kilometrów) i Mauretanią (463
kilometrów), na południu z Mali (1376 kilometrów) i Nigrem (956 kilometrów), na
wschodzie z Libią (982 kilometrów) i Tunezją (965 kilometrów). Łączna długość granic to 6
343 kilometrów. Na północy Algieria jest obmywana wodami Morza Śródziemnego.
Algierska linia brzegowa liczy 998 kilometrów30.
Pod względem ukształtowania powierzchni terytorium Algierii można podzielić na
kilka, przebiegających równoleżnikowo regionów. Najważniejszym, bo skupiającym gros
produkcji rolniczej i przemysłowej jest nizinny pas nadmorski. Bardzo wąski, w środkowej i
wschodniej części nabrzeża zanikający często na rzecz masywów górskich Atlasu Telskiego.
Większe obszary nizinne znajdują się wokół Oranu, Orlenasville, Bougie i Bone.
Najważnieszym nizinnym regionem jest urodzajna Mitidja, będąca głównym zapleczem
rolniczym Algierii.
Od południa pas nadmorski jest ograniczony łańcuchem Atlasu Telskiego, którego
najwyższym szczytem jest Lalla Chadidża (2308 m n.p.m). Atlas Telski dzieli się na kilka
masywów i pasm z których najważniejszymi są, poczynając od zachodu, Traras, Tlemcen,
Ouarsenis, Dahra, Biban, Djurdura i Edough.
Środkowa część Atlasu Telskiego, pomiędzy miastami Algier i Setif, obejmuje krainę
historyczno-geograficzną znaną jako Kabylia, która dzieli się z kolei na Kabylię Wielką i
Małą.
Na południe od Atlasu Telskiego rozciąga się Wyżyna Szottów o średniej wysokości
800 – 1000 m n.p.m.
Szotty przechodzą zaś na południu w pasmo górskie Atlasu Saharyjskego, którego
najwyższy szczyt to Dżabal Ajsa (2236 m n.p.m). Atlas Saharyjski dzieli się, poczynając od
zachodu na masywy i pasma Ksour, Djebel Amour, Ouled Nail, Djebel Bou Kahil, M’Zab
30 CIA, The World Fact Book, Algeria: https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-
factbook/geos/ag.html
oraz Aures, który z kolei poprzez pasma Hodna i Belezna łączy się z masywem Biban w
Atlasie Telskim. Pomiędzy Algierię i Tunezję, podzielone jest ostatnie pasmo Atlasu
Saharyjskiego, Nementcha.
Mapa 1. Przebieg pasm i masywów górskich w Algierii.
Oba pasma Atlasów generalnie trudno dostępne, o stromych, skalistych zboczach.
Sieć dróg w czasch francuskich była tam słabo rozwinięta. Dodatkowym utrudnieniem zimą
są obfite opady śniegu.
Południowe zbocza Atlasu Saharyjskiego graniczą z zajmującą przeszło 80%
powierzchni kraju pustynią Sahara.
Na południowym wschodzie Sahary znajduję się rozległy masyw Ahaggar z
najwyższym szczytem kraju – Tahat (3003 m n.p.m)31.
Jeśli chodzi o zasoby wodne to jedynie pas nadmorski jest wystarczająco zaopatrzony
w wodę, im dalej na południe tym o nią trudniej32. Stałe rzeki, ale o bardzo zmiennych
stanach wód, występuja jedynie na północy, m.in.: Wadi ash Shalif, Soumman, Sejbus, El-
Kebir, Wadi at Tafina (Tafna), Sebu. Na Saharze mamy suche doliny (uedy) i nieliczne
31 Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, tom I, Warszawa 1995, s. 104; C. Shrader, The first helicopter war: Logistic
and Mobility in Algeria. 1954-1962, London 1999, s. 8-11; red. M.S. Alexander, J.F.V. Keiger, France and the
Algerian War,1954-1962: strategy, operations and diplomacy, London/Portland 2002, suplement między stronami
XVIII-1.
32 C. Shrader, op. cit., s. 8.
płytkie, słone jeziora (szotty), te ostatnie wystepują głównie na nazwanej tak właśnie od nich
Wyżynie Szottów33.
Wodę zdatną do picia na pustyni saharyjskiej uzyskuję się ze źródeł podziemnych, za
pomocą studni płytkich (shadoofs) i ębokich (birs). Wokół oaz spotyka się często
podziemne kanały zwane foggaras, mierzące od dziesięciu do dwunastu kilometrów i mające
ujęcia powierzchniowe, co dziesięć metrów34.
Szata roślinna Algierii jest zgodna z jej ukształtowaniem powierzchni. Pas nadmorski
pierwotnie bagnisty, w okresie poprzedzającym wybuch konfliktu był już w większości
wykorzystywany do celów rolniczych.
Atlas Telski był w 1954 roku dość znacznie zalesiony (mniej więcej w 20%), jak na
warunki północnoafrykańskie.
Wyżyna Szottów jest generalnie terenem stepowym, lasy zajmowały w 1954 roku
jedynie 3% jej obszaru. Rolnictwo jest tam możliwe jedynie w miejscach sztucznie
nawadnianych.
Atlas Saharyjski jest w większości pozbawiony roślinnej wegetacji, a na Saharze jest
ona możliwa jedynie w oazach35.
Topografia Algierii paradoksalnie faworyzowała wojska francuskie. Trudno dostępny
i rozległy teren dawał wprawdzie możliwość ukrycia się oddziałów partyzanckich, lecz
jednocześnie stawiał im duże przeszkody transportowe. Tym większe, gdsiły FLN były
niemalże pozbawione transportu zmotoryzowanego i przede wszystkim lotniczego. Zaś
Francuzi dzięki wykorzystaniu śmigłowców i samolotów dla przewozu wojsk oraz ataków
mieli nad rebeliantami olbrzymią przewagę. Poza tym lotnictwo umożliwiało im
wszechstronne rozpoznanie na szczeblu operacyjnym i taktycznym, szczególnie na obszarach
stepowych i pustynnych36.
2. Klimat
Klimat Algierii jest modelowany przez rzeźbę terenu i dzieli się na cztery strefy. Pas
nadmorski jest pod wpływem klimatu śródziemnomorskiego (typ podzwrotnikowy morski).
Na obszarze Atlasu Telskiego ścierają się wpływy śródziemnomorskie i kontynentalne.
33 Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, op. cit., s. 103.
34 C. Shrader, op. cit., s. 8.
35 Ibidem, s. 8-11.
36 Ibidem, s. 22-24.
Wyżyna Szottów i Atlas Saharyjski to rejony dominacji klimatu kontynentalnego (typ
zwrotnikowy suchy). Sahara zaś to strefa klimatu pustynnego, skrajnie suchego.
Generalnie wahania pogodowe na północy kraju są dość umiarkowane, co
spowodowane jest wpływem Morza Śródziemnego. Zimy w regionie nadmorskim są łagodne
i deszczowe, lata wprawdzie gorące i generalnie bezdeszczowe, ale cechują się dużą
wilgotnością powietrza. Im dalej na południe tym wpływ klimatu kontynentalnego się
zwiększa i skrajności pogodowe się uwydatniają37.
Średnia temperatura powietrza od +10°C w zimie (w górach temperatura minimalna
poniżej -10°C) do +25°C w lecie (na pustyniach temperatura maksymalna często przekracza
50°C). Średnie temperatury powietrza w stolicy kraju Algierze wynoszą: w styczniu +12°C i
w lipcu +24°C38.
Opady deszczu zróżnicowane regionalnie. Pora deszczowa trwa od listopada do
marca. Zdarzają się wtedy dość często ulewne deszcze powodujące powodzie i obsunięcia
ziemi w górach. Największe opady występują na wybrzeżu i zwiększają się, gdy posuwamy
się z zachodu na wschód. Jeśli chodzi o góry, to północne stoki otrzymują dużo więcej
opadów niż południowe. Atlas Telski jest obficie nawadniany przez deszcze nawet do 1000
mm rocznie. Występują tam też opady śniegu, najwięcej w rejonie Djurdury gdzie średnio
mamy 27 śnieżnych dni w okresie między listopadem, a majem. Opady te potrafią być na tyle
duże, że mogą nawet lokalnie blokować komunikację lecz generalnie śnieg pada dopiero na
wysokościach powyżej 1500 metrów. Atlas Saharyjski jest dużo słabiej nawodniony, a na
Saharze opady praktycznie nie występują, niektóre tereny pozbawione deszczu przez całe
lata.
Pomiędzy styczniem a wrześniem cały kraj jest narażony na podmuchy gorącego,
suchego i niosącego mnóstwo pyłu wiatru sirocco, wiejącego z nad Sahary39.
Jeśli chodzi o wpływ klimatu na działania wojenne, to można uznać, że generalnie
nieprzyjazne warunki pogodowe jednakowo dotykały i Francuzów i oddziały FLN.
Aczkolwiek wojska francuskie przynajmniej w początkowym okresie były słabo
zaaklimatyzowane do warunków algierskich to nadrabiały to lepszym przygotowaniem
technicznym i medycznym.40
37 C. Shrader, op. cit., s. 11-12 .
38 Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, op. cit., s. 103.
39 C. Shrader, op. cit., s. 12-13 .
40 C. Shrader, op. cit., s. 22-24.
Infrastruktura komunikacyjna 41
Ogólnie rzecz ujmując sieć transportowa w Algierii była w chwili wybuchu konfliktu
dobrze rozwinięta za wyjątkiem części obszarów górskich i południowej Sahary.
Mapa 2. Główne drogi i linie kolejowe Algierii.
Legenda:
==== DROGI
++++ KOLEJE
Transport drogowy
Łączna długość dróg to przeszło 80 000 kilometrów. Na północy 54 000 , w tym 11
000 tzw. Routes Nationales (nowoczesnych dróg głównych) oraz 15 000 innych
nowoczesnych dróg. W departamencie saharyjskim 26 000 kilometrów, w tym 1 500
kilometrów nowoczesnej autostrady transaharyjskiej. Trzy główne trasy (rocades) przebiegały
równoleżnikowo łącząc najważniejsze miasta. Pierwsza, nadmorska (z Oranu do Taborki);
druga, północna (z Oujdy do Ghardimaou) i trzecia południowa (z Berguen do Tebessy). Poza
tym były trzy główne drogi biegnące z północy na południe (penetrants): pierwsza z Oranu do
Ben Ounit, druga z Algieru do Djelfy i trzecia z Philippeville do Touggourt. Na północnej
Saharze zbudowano zaś trzy trasy wschód-zachód. Sieć dróg w górach była nieliczna,
41 Ibidem, s. 19-21.
transport kolejowy
Długość linii kolejowych wynosiła 4375 kilometrów. Warunki terenowe wymuszały
budowę licznych mostów i tuneli. Główna linia kolejowa przebiegała wzdłuż wybrzeża od
granicy marokańskiej do tunezyjskiej. Z północy na południe przebiegały cztery linie:
pierwsza z Perregaux do Kenadza, druga z Blida do Djelfa, trzecia z El-Guerrha Do
Touggourt, czwarta z Souk-Ahras do Tebessa. Na trasach był zainstalowany nowoczesny
system zdalnej sygnalizacji oraz komunikacji radiotelefonicznej. Państwowy tabor kolejowy
liczył ponad 200, w większości dieslowskich i elektrycznych lokomotyw, 450 wagonów
pasażerskich, 10 000 towarowych i 1000 specjalnych. Prywatne firmy przewozowe miały na
składzie około 1000 wagonów specjalnych, w większości cystern,
transport lotniczy
W 1955 roku Algieria miała cztery lotniska międzynarodowe: w Algierze (Maison
Blanche) oraz w Oranie, Bonie i Aoulef. Było również czternaście regionalnych i dwadzieścia
mniejszych lotnisk. Wojska lądowe posiadały dwie duże bazy lotnicze, marynarka i lotnictwo
po jednej. W trakcie działań wojennych zbudowano dwie duże bazy dla wojsk lotniczych oraz
30 lotnisk polowych w północnej Algierii i 200 lotnisk na Saharze. Lotnisko zdolne
przyjmować transportowce C-47 mogło zostać zbudowane na Saharze w przeciągu trzech
tygodni,
transport morski
Wybrzeże algierskie, mimo że długie, posiadało niewiele miejsc przydatnych do
budowy portów. W większości zbudowane było ze skalistych klifów. Mimo to Francuzi
zbudowali dwadzieścia dwa nowoczesne porty. Głównymi centrami ruchu towarowego i
pasażerskiego były Algier, Oran, Bone, Mostaganem, Nemours, Bougie, Philippeville,
Djidjelli i Arzew.
4. Demografia
Ludność Algierii w październiku 1954 roku wynosiła 8 945 800 osób. Z tego 27,7%
zamieszkiwało miasta. 80% ludności miejskiej skupiało się w 13 miejscowościach liczących
powyżej 50 000 mieszkańców42.
42 C. Shrader, op. cit., s. 13.
Tab. 1. Skład etniczno-wyznaniowy ludności największych algierskich miejscowości.
miasto nie-
muzułmanie
muzułmanie cudzoziemcy inni*ogółem
Algiers (Algier) 307 287 542 918 9760 24 004 883 879
Oran 183 686 175 770 23 084 10 097 392 637
Constantine
(Konstantyna)
36 486 184 025 388 2410 223 259
Bone 47 906 113 896 476 2566 164 844
Sidi-bel-Abes 23 237 64 387 2389 5344 105 357
Setif 6 845 84 104 85 2527 93 561
Blida 19 070 68 358 213 5605 93 246
Philippeville 25 363 58 934 631 2994 87 922
Tlemcen 10 843 67 853 470 3361 82 527
Mostaganem 18 541 48 487 733 1160 68 921
Bougie 6 434 55 285 128 1074 62 921
Biskra 2 218 52 722 133 299 55 372
Mascara 8 297 43 003 227 1370 52 897
* Pod pojęciem „innych” rozumiano personel militarny i pracowników instytucji rządowych
Źródło: Shrader Ch., The first helicopter war: Logistic and Mobility in Algeria. 1954-1962, London 1999,
s.14
Populację algierską pod względem etniczno-religijnym można było najprościej
podzielić na muzułmanów i wyznawców innych religii oraz niewierzących.
Muzułmanów w 1954 było 7 971 600, z czego wiekszośc stanowili Arabowie, a około
15% Berberowie43.
Arabowie starali się zdominować kulturowo ludność berberyjską, tym bardziej,
mieli przewagę, że arabski pełnił rolę unifikacyjną jako język Koranu. W latach 50-tych
XX wieku 2/3 Berberów mówiło już jedynie po arabsku.
43 C. Shrader, op. cit., s. 13.
Ci, którzy zachowali swój język dzielili się na liczne plemiona mówiące wieloma,
często mocno różniącymi się dialektami. Najliczniejsi byli Kabylowie zamieszkujący
Kabylię, nastepnie Szawijowie z gór Aures, później Mozabici z rejonów Atlasu Saharyjskiego
i oaz północnej Sahary oraz najmniej liczni, koczowniczy Tuaregowie z południowej Sahary.
Większość Berberów, poza Tuaregami, zajmowała się głównie rolnictwem, ci którzy
emigrowali do miast, szybko się arabizowali. Sporo Kabylów pracowało też we Francji.
Berberowie posiadali własne, różniące się od arabskich zwyczaje. Na przykład
społeczna i kulturowa pozycja kobiety była u nich znacznie większa.
Ponadto byli podzieleni na liczne klany (koff), wśród których żywe były tradycje
rodowej zemsty. Klany wspólnie gospodarowały ziemią, budowały domy, drogi czy mosty.
Kabylowie i Szawijowie byli również bardzo wojowniczy, panował wśród nich kult
broni, uznawanej za jeden z głównych atrybutów męskości.
Od zawsze pomiędzy Berberami a Arabami występowały pewne antagonizmy, które
Francuzi starali się podsycać w celu realizacji własnych interesów. Jednakże, gdy wybuchła
rebelia antyfrancuska dawne różnice interesów poszły w niepamięć i obie grupy wspólnie
stanęły do walki o niepodległą Algierię 44.
80% muzułmanów zamieszkiwała obszary wiejskie. Lecz około 3 000 000 spośród
nich nie posiadało własnej ziemi, a 1 milion posiadał gospodarstwa tak małe i biedne, że aby
się utrzymać musiał podejmować pracę u Europejczyków45. 70% muzułmańskich
gospodarstw miała powierzchnie poniżej 10 hektarów46.
Muzułmanie w miastach, choć oprócz Oranu stanowili tam wiekszość mieszkańców
(około 60% ogólnej populacji algierskich miast), skupiali się w znacznej mierze (około 1/3
ogółu) w dzielnicach slumsów tzw. Bidonvilles 47.
44 A. Horne, A savage war of peace, Algeria 1954-1962, New York 1978, s. 49-51; A.A. Heggoy,
Insurgency and Counterinsurgency In Algeria, Bloomington/London 1972, s. 95-96, 130.
45 J. Talbott, The War Without a Name. France in Algeria, 1954-1962, New York 1980
46 M. J. Connelly, A Diplomatic Revolution: Algeria's Fight for Independence and the Origins of the Post-
Cold War Era, Oxford University Press 2002, s. 18,
http://www.amazon.com/exec/obidos/ASIN/0195145135/hnetreview-20?dev-t=mason-wrapper
%26camp=2025%26link_code=xm2#reader_0195145135.
47 Ibidem., s. 20.
Mapa 3. Ważniejsze miejscowości Algierii.
Jeśli chodzi o strukturę zawodową, to Muzułmanie stanowili 90% siły roboczej
Algierii (3,2 mln na 3,5 mln), z tego 91,5% pracowało w rolnictwie48. Lecz jedynie 498 000 z
nich było właścicielami gospodarstw, a 60 000 dzierżawcami, pracującymi za częśc
plonów49. Mimo to, muzułmanie stanowili też większość wśród robotników
niewykwalifikowanych i wykwalifikowanych, odpowiednio 95% i 68%, lecz jedynie 17,6%
ogółu techników i zaledwie 7,2% kadry kierowniczej50. 32% muzułmańskiej siły roboczej
48 C. Shrader, op. cit., s. 14-15.
49 Red. D. R. Woblikow, Historia krajów Afryki i Azji, 1917-1966, Warszawa 1974, s. 556.
50 A.A. Heggoy, op. cit., s. 134.
stanowiły kobiety. Wykonywały one głównie najmniej płatne zajęcia na europejskich
farmach51 lub pracowały jako pomoc domowa w miastach. Robotników
niewykwalifikowanych mających pracę było 172 000, a bezrobotnych 133 110. Zaledwie
68 000 było muzułmańskich robotników wykwalifikowanych. Jeszcze mniej było techników,
około 12 00052.
Muzułmańskich rzemieślników było w Algierii około 120 000. Burżuazja liczyła
11 000 rodzin. Należało do niej 7000 przedsiębiorstw handlowych i przemysłowych53.
Aczkolwiek stopa bezrobocia była niska (4,2%), to znaczna cześć muzułmanów
pracowała dorywczo na europejskich farmach, za bardzo niską opłatą, często jedynie przez
krótką część roku. Liczba takich pracowników rolnych wahała się między 400 000 a 1
000 00054. 400 000 muzułmańskich mężczyzn pracowało we Francji utrzymując
dwumilionową rzeszę swych krewnych w Algierii55.
Poziom analfabetyzmu muzułmanów był niezwykle wysoki i siegał 90%56. W latach
poprzedzających wybuch konfliktu w 1954 roku tylko 1/5 chłopców i 1/16 muzułmańskich
dziewcząt uczęszczała do szkół57. Ogółem 302 000 muzułmańskich dzieci czyli 14.6% ogółu
uczyło się w 1954 roku58. 2 400 000 muzułmańskich dzieci nie uczęszczało do szkół w 1954
roku.
Około 50% dzieci muzułmańskich umierało przed ukończeniem 5 roku życia. Jedynie
6% wiejskiej ludności korzystało z pomocy lekarskiej. Średnia racja żywnościowa
algierskiego muzułmanina wynosiła 2/3 minium żywnościowego człowieka, według danych
ONZ59.
Ciekawe jest zagadnienie przyrostu ludności muzułmańskiej Algierii w czasach
kolonizacji. W momencie rozpoczęcia podboju przez Francję w 1830 roku Algierczyków było
około trzech milionów. Wojna, głód, choroby zredukowały ich do 2 mln lecz już w 1906 roku
ich liczba wzrosła do 4 478 000, a w 1954 sięgnęła prawie 8 000 000. Było to skutkiem
poprawy warunków życia rdzennej ludności, głownie wskutek likwidacji zagrożenia
51 C. Shrader, op. cit., s. 15.
52 A.A. Heggoy, op. cit., s. 134.
53 Red. D. R. Woblikow, op. cit., s. 556-557.
54 A.A. Heggoy, op. cit., s. 134.
55 C. Shrader,op. cit., s. 14.
56 E. O’Ballance, The Algerian Insurrection.1954-1962, London 1967, s. 25.
57 A. Horne, op. cit., s. 61.
58 A.A. Heggoy, op. cit., s. 134.
59 red. D. R. Woblikow, op. cit., s. 556.
epidemiami malarii, tyfusu czy cholery. Przyrost naturalny muzułmanów algierskich należał
do najwyższych na świecie (2,8% w 1954 roku60) i był dziesięciokrotnie większy niż
miejscowych Europejczyków. Miało to oczywiste skutki społeczno-polityczne61. Śmiertelność
wynosiła 17,5 zgonów na 1000 mieszkańców. Stopa urodzeń zaś sięgała 42-44 na 1000
mieszkańców62.
Druga składowa algierskiego społeczeństwa, to tzw. nie-muzułmanie. Przed
kolonizacją zaliczała się do nich jedynie społeczność żydowska. W 1954 roku mieszkało w
Algierii około 140 000 Żydów Sefardyjskich. Aczkolwiek większość z nich była potomkami
wygnańców z XVI-wiecznej Hiszpanii i Portugalii, to nieliczni wywodzili swe korzenie z
czasów diaspory zydowskiej okresu panowania Cesarstwa Rzymskiego w Afryce Północnej.
Od 1872 roku Żydzi posiadali na mocy ustawy obywatelstwo francuskie, co powodowało że
mieli takie same prawa jak europejscy chrześcijanie63.
W 1954 jednakże większość nie-muzułmanów stanowili Europejczycy (nazywani pied
noirs64). Niewskazane jest nazywanie ich Francuzami, gdyż paradoksalnie w większości byli
pochodzenia hiszpańskiego i włoskiego, było też wśród nich nawet trochę Maltańczyków.
Włosi osiedlali się głównie w rejonie Konstantyny a Hiszpanie Oranu. Od 1889 roku
automatycznie przyznawano francuskie obywatelstwo dzieciom europejskich imigrantów w
Algierii. W 1865 roku uczyniono to dla wszystkich zamieszkujących ówcześnie Algierię
europejskich imigrantów.
1917 roku tylko 1/5 algierskich Europejczyków legitymowała się francuskim
pochodzeniem. Taka struktura narodowościowa wynikała z generalnej nieatrakcyjności
Algierii jako terenu osadnictwa dla Francuzów z metropolii. Rząd francuski zmuszony był
więc sprowadzać inne śródziemnomorskie nacje.
Spośród tych, którzy pochodzili z Francji, wielu było Korsykanów i uchodźców z
Alzacji i Lotaryngii przybyłych po 1871 roku. „Etniczni” Francuzi przybywali głównie ze
60 A.A. Heggoy, op. cit., s. 134.
61 A. Horne, op. cit., s. 64.
62 M. J. Connelly, op. cit., s. 18.
63 I. M. Wall, France, the United States, and the Algerian War, University of California Press 2001, s. 10,
http://www.amazon.com/gp/reader/0520225341/ref=sib_rdr_ex/103-4691095-8676635?
p=S00R#reader-page.
64 Pochodzenie tej nazwy ma dwa wyjaśnienia. Pierwsze pochodzi od czarnych butów pierwszych francuskich
żołnierzy przybyłych do Algierii. Drugie, bazuje na ówczesnych poglądach krążących w metropolii, że koloni
mają stopy spalone na ciemny kolor z powodu afrykańskiego słońca. (A. Horne, op. cit., s. 30).
śródziemnomorskiego regionu Midi. Jednakże wszystkich Europejczyków jednoczył
francuski język, religia katolicka i wspólna identyfikacja z zamorską metropolią.65.
Liczba nie-muzułmanów w 1954 wynosiła 974 20066. Z tego 80% urodziło się w
Algierii. 85% zamieszkiwało miasta, z tego połowa w Algierze i Oranie. Lecz jedynie w
Oranie stanowili większość ludności.67. Europejczycy dominowali w rolnictwie, gdzie 6385
farmerów tzw. colonów kontrolowało 87%, w większości najlepszych ziem rolniczych68.
25% Europejczyków było robotnikami wykwalifikowanymi, robotników
niewykwalifikowanych było jedynie 10 00069. Większość stanowiła tzw. klasę średnią, do
której zaliczli się np. nauczyciele, drobni handlowcy, przedsiębiorcy, urzędnicy. Oczywiście
wszystkie ważniejsze stanowiska w administracji i gospodarce były niemal wyłącznie
zarezerwowane dla ludzi pochodzenia europejskiego70.
5. Ekonomia Algierii
Gospodarka Algierii przez większość okresu, gdy stanowiła część, Francji była
nastawiona na rozwój produkcji rolnej i spełnianie roli odbiorcy dóbr przemysłowych z
metropolii. Dopiero po drugiej wojnie światowej rząd francuski zaczął przykładać większą
rolę do rozwoju algierskiej wytwórczości, lecz rozpoczęte w 1954 roku powstanie przerwała
te plany.
W 1954 większość ludności Algierii była zatrudniona w rolnictwie. W większości byli
to muzułmanie, Europejczycy skupiali się głównie w rejonach miejskich71. Jednakże i tak
większość najlepszych gruntów, co stanowiło 40% ogólnej powierzchni ziem
wykorzystywanej w celach rolniczychi hodowlanych (w to trzeba wliczyć górskie i pustynno-
stepowe pastwiska muzułmańskich koczowników)72, była w rękach niewielkiej ilości (19400)
potomków europejskich osadników tzw. kolonów (colons). Średnie gospodarstwo
europejskie miało w 1954 roku 123,7 ha, a roczny dochód z niego wynosił 2800 ówczesnych
65 A. Horne, op., cit., s. 51; A. Harrison, Challenging De Gaulle: The O.A.S and the Counter-Revolution in
Algeria, 1954-1962, Praeger 1989, s. 18-20, http://www.amazon.com/Challenging-Gaulle-S-Counter-
Revolution-1954-1962/dp/0275927911#reader_0275927911.
66 C. Shrader, op. cit., s. 12.
67 J. Tallbot., op. cit., s. 12.
68 I. M. Wall, op. cit., s. 10.
69 Ch. Shrader, op. cit., s. 13; J. Tallbot., op. cit., s. 13.
70 E. O’Ballance, op. cit., s.25.
71 C. Shrader,op. cit., s. 16.
72 E. O’Ballance, op. cit., s.25.
funtów szterlingów. Przeciętne gospodarstwo muzułmańskie miało powierzchnię 11,6 ha, a
dochód z niego wynosił około 100 funtów szterlingów73.
Ogólna powierzchnia gruntów rolnych wynosiła 12 900 000 ha na północy i 150 000
ha na południu, z tego 200 000 było nawadnianych sztucznie, w porównaniu do ogólnej
powierzchni Algierii w hektarach liczącej 221 000 000. Jeśli chodzi o podział ze względu na
rodzaj upraw:
Tab. 2. Wielkość produkcji i obszar zajmowany przez poszczególne rodzaje upraw.
Produkt Obszar upraw w
hektarach
Produkcja
Winorośl 372 330 418 000 000 galonów
Pszenica(1 gatunek) 1 531 790 1 116 000 ton
Pszenica(2 gatunek) 410 770 345 000 ton
Jęczmień 1 180 510 847 000 ton
Owies 62 730 49 000 ton
Cytrusy 230 000 398 000 ton
Oliwki Brak danych 131 000 ton
Figi Brak danych 65 000 ton
Daktyle Brak danych 94 000 ton
Tytoń 22 260 16 000 ton
Źródło: C. Shrader, The first helicopter war.Logistic and Mobility in Algeria. 1954-1962, London 1999, s. 17.
5 600 000 hektarów stanowiły łąki i pastwiska, na których wypasano :
Tab. 3. Liczebność poszczególnych gatunków zwierząt hodowlanych.
Zwierzęta Ilość
Owce 6 300 000
Kozy 3 350 000
Krowy 913 000
Osły 365 000
Muły 230 000
Wielbłądy 221 000
Konie 207 000
Świnie* 80 000
* tylko europejscy farmerzy
Źródło: C. Shrader, The first helicopter war.Logistic and Mobility in Algeria. 1954-1962, London 1999, s. 16.
73 A. Horne, op. cit., s. 62.
Tabor maszyn rolniczych liczył 20 500 traktorów i 3700 kombajnów. Rocznie
zużywano też 45 000 ton nawozów sztucznych74.
Zasoby naturalne za wyjątkiem ropy i gazu nie były zbyt duże. Aczkolwiek wydobycie
węgla kamiennego, w ilości 295 000 ton (stan na 1954 rok) wystarczało by zaspokoić w
większości, lokalne potrzeby elektrowni. Poza tym wydobywano 3 388 000 ton rud żelaza,
618 700 fosfatów używanych do produkcji nawozów sztucznych i niewielkie ilości cynku,
ołowiu, manganu i miedzi. Głównym bogactwem Algierii była ropa naftowa i gaz ziemny,
odkryte na Saharze dopiero w 1956, których wydobycie na dużą skalę zaczęło się w ostatnim
roku francuskiego panowania, 1962. Ogólne rezerwy ropy szacowano na 6 500 000 000
baryłek. Początkowo wydobywano zaledwie 3 400 000 baryłek (stan na 1958 rok) by w 1962
dojść do 158 800 00075.
Jeśli chodzi produkcję energii elektrycznej, to była ona rozdzielona po równo między
elektrownie węglowe i wodne. Te ostatnie zaczęły być budowane po drugiej wojnie
światowej. W 1956 istniało 8 elektrowni węglowych, z czego największa w Kenadza
zużywała 1/3 algierskiego zapotrzebowania na węgiel kamienny i 32 hydroelektrownie.
W chwili odkrycia gazu ziemnego i ropy naftowej zaczęły powstawać pierwsze
elektrownie wykorzystujące również te zasoby.
Rozwój przemysłu tak jak pozostałe dziedziny gospodarki algierskiej zaczął się na
dużą skalę po 1945. Między tym rokiem a 1956 powstało 120 fabryk. Głównie były to
zakłady chemiczne, metalurgiczne, elektromechaniczne, produkujące tworzywa sztuczne,
farmaceutyczne, papiernicze, tekstylne, materiałów budowlanych i spożywcze. Spośród nich
główną rolę odgrywały zakłady spożywcze i materiałów budowlanych. Produkcja dóbr
przemysłowych przedstawiała się następująco:
Tab. 4. Wielkość produkcji poszczególnych dóbr przemysłowych.
Produkty przemysłowe Ilość
Cement 1 071 700 ton
Przetworzone produkty metalurgiczne 15 000 ton
Mąka 1 050 100 ton
Rafinowane oleje rośłinne 73 000 ton
Piwo i inne napoje 36 958 500 galonów
Buty 378 000 par
Pojazdy mechaniczne 1230
Źródło: C. Shrader, The first helicopter war.Logistic and Mobility in Algeria. 1954-1962, London 1999, s. 18.
74 C. Shrader, op. cit., s. 17.
75 Ibidem, s. 17.
Przemysł zatrudniał zaledwie 300,000 pracowników. Z tego większość robotników
wykwalifikowanych stanowili Europejczycy. Przemysł wytwarzał ¼ dochodu narodowego,
¼ rolnictwo, a resztę sektor usług.76 90% przemysłu znajdowało się w rękach europejskich77.
Ogólna wielkość bilansu handlowego Algierii w 1955 roku to 11 133 300 ton
produktów warte 405 mld franków francuskich, 244 mld wart był import a 161 mld eksport78.
Z czego import z Francji wynosił w 1954 roku 172 mld franków, a eksport do Francji
wart był 102 mld franków. Import z Algierii stanowił 6,7% ogółu francuskiego importu, a
eksport do Algierii 11,3% ogółu francuskiego eksportu. Rynek algierski stanowił około 1/50
francuskiego rynku wewnętrznego.
Około połowę wartości całego algierskiego eksportu do Francji stanowiło wino.
Lobby wielkich spółek winnych z Algierii wymuszało na metropolii skup wina powyżej cen
światowych, co było dla Francji nieopłacalne79.
76 Ibidem, s. 18.
77 E. O’Ballance, op. cit., s.25.
78 C. Shrader , op. cit., s. 18.
79 A. Kasznik-Christian, Wojna Algierska, 1954-1962. U źródeł niepodległej państwowości, Łódź 2001, s. 40.
II. Przyczyny konfliktu
1. Krótki zarys historii Algierii od czasów starożytnych do 1827 roku
Algieria jest częścią krainy historyczno-geograficznej zwanej Maghrebem80
obejmującej oprócz niej współczesne terytoria Maroka i Tunezji.
Od czasów neolitu była zamieszkana przez przybyłe, najprawdopodobniej z Bliskiego
Wschodu plemiona, będące protoplastami współczesnych Berberów. Zmieszały się one z
zamieszkującymi od 9 tys. p.n.e. Afrykę Północną, ludami kultury kapskiej oraz reliktami
jeszcze pierwotniejszej, ludności kultury ibero-mauruzyjskiej. Berberowie stanowią chamicki
odłam, semicko-chamickiej (afro-azjatyckiej) rodziny językowej.
Berberowie przynieśli do Afryki znajomość uprawy roli. Chowali swych zmarłych w
grobowcach megalitycznych, których setki rozsiane są wzdłuż wybrzeży Maghrebu81.
Od 2 tys. p.n.e. zaczęli wytapiać brąz, a następnie żelazo. Do działań wojennych
używali koni, zaprzęganych do rydwanów82.
Berberowie wcześnie wkroczyli na orbitę dziejów. Pierwsze pisane wzmianki o nich
pochodzą ze źródeł egipskich. Nazywani byli przez Egipcjan Libijczykami. Początkowo
określano tym mianem wszystkich Berberów, później Grecy i Rzymianie, zawęźili ten termin
do plemion zamieszkujących Trypolitanię (czyli obecną Libię) i Afrykę (dzisiejszą Tunezję).
Berberów zamieszkującyh obszar Numidii i wschodniej Mauretani (obecnej Algierii) zwano
Numidami, a Mauretanii zachodniej (teraźniejszego Maroka i Mauretanii), Maurami83.
Od XII wieku p.n.e. wybrzeża Afryki Północnej, w tym dzisiejszej Algierii, zaczęły
być kolonizowane przez semickich Fenicjan, przypływających tu z wybrzeży obecnej Syrii i
Libanu. Według tradycji, pierwszą faktorią handlową była Utyka, założona na obszarze
dzisiejszej Tunezji w 1101 roku p.n.e.. Następnie, w 814 roku powstała tamże Kartagina,
która wkrótce wysunęła się na plan pierwszy, stając się najważniejszą fenicką kolonią84.
80 Z arabskiego, dokładnie Dżezira el-Maghreb Co znaczy Wyspa Zachodu ( J. Strzelczyk, Wandalowie
i ich afrykańskie państwo, Warszawa 1992, s. 100).
81 T. Kotula, Afryka Północna, w: red. M. Tymowski , Historia Afryki do początków XIX wieku, Wrocław
1996, s. 234.
82 Ibidem, s. 235.
83 Ibidem, s. 233.
84 Ibidem, s. 235.
Na wybrzeżu Algierii większymi fenickimi miastami były: Hippo Regius (późniejsza
Bone, obecna Annaba) i Rusicade (późniejsze Philippeville, obecna Skikda) oraz Tipasa,
leżąca na wschód od obecnego Cherchell85.
Wkrótce afrykańskie posiadłości Fenicji usamodzielniły się i utworzyły
zachodniośródziemnomorskie imperium handlowe z centrum na terenie dzisiejszej Tunezji.
Państwo kartagińskie wkrótce niemalże zmonopolizowało handel w obszarze rozciągającym
się od Gades (dziejszy Kadyks w Hiszpanii) po Trypolitanię. Kartagińskie galery docierały na
północy do Wysp Brytyjskich, a na południu do wysp Zielonego Przylądka. Należały do niej
wyspy zachodniego Morza Śródziemnego: Malta, zachodnia Sycylia, Sardynia, Korsyka i
Baleary. Kartagina podbiła też w późniejszym okresie znaczne obszary południowej
Hiszpanii.
Od III wieku p.n.e. interesy Kartaginy zaczęły kolidować z planami nowej
śródziemnomorskiej potęgi, Rzymu. Doszło do trzech wojen w latach 264-241, 218-201 i
149-146, z których ostatecznie Rzymianie wyszli zwycięsko. Rozszerzyli oni pierwotne
posiadłości kartagińskie na terenie obecnej Algierii, starając się podbić leżące na południe od
wybrzeży rejony górskie znane wtedy jako Numidia86.
Od IV wieku p.n.e. zaczęły tworzyć się tam lokalne, berberyjskie organizmy
państwowe. Na zachodzie Numidii było to państwo plemienia Massesyliów, ze stolicą w
Sidze. Na wschodzie zaś, kraj Massyliów, ze stolicą w Cyrcie87. W okresie wojen rzymsko-
kartagińskich, król Mitypsa zjednoczył Numidię. Po jego śmierci, królestwo zostało
podzielone między jego 2 synów i kuzyna Jugurtę. Ten ostatni, usiłował rozszerzyć swe
panowanie, korzystająć z pomocy Rzymian. W końcu jednakże zwrócił się przeciw nim, gdy
wymordował grupę znienawidzonych w Numidii, rzymskich kupców. Walki Jugurty z
Rzymianami toczyły się ze zmiennym szczęściem w latach 111-105 p.n.e. Ostatecznie
Numidów pokonał rzymski wódz Gajusz Mariusz88.
Resztę Numidii podbił Juliusz Cezar, a do 40 roku n.e. cesarz Kaligula przyłączył do
Rzymu część Mauretanii, czyli dzisiejsze północne Maroko i zachodnią Algierię. Obszar
dzisiejszej Algierii został ostatecznie podzielony przez Rzymian na trzy prowincje:
Mauretanię Cezarejską, Mauretanię Sitifeńską i Numidię. Kawałek obecnej północno-
85 Library of Congress - Federal Research Division - Country Studies - Area Handbook Series – Algeria:
https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Algeria.pdf.
86 T. Kotula, op. cit., s. 235; J. Wolski, Historia Powszechna. Starożytność, Warszawa 1996, s. 78; 307-316.
87 T. Kotula, op. cit., s. 241.
88 J. Wolski, op. cit., s. 351.
wschodniej Algierii należał do Afryki Prokonsularnej. W IV wieku n.e. odpadła od Rzymu na
rzecz Numidów część Mauretanii Cezarejskiej89.
Mapa 4. Obszar dzisiejszej Algierii pod panowaniem rzymskim.
Osadnictwo rzymskie na terenie obecnej Algierii skupiało się w rejonie Sitifis (obecny
Setif), poza tym wzdłuż wybrzeża i głównych dróg.
Rzymski garnizon wojskowy w całej Afryce Północniej liczył średnio około 28 000
żołnierzy, w późniejszym okresie złożony był głównie z lokalnych autochtonów.
Afryka Północna pod panowaniem Rzymian znacznie się rozwinęła. Zbudowano tu
sieć dobrych dróg, rozwinięto rolnictwo przez co rejon ten stał się spichlerzem Cesarstwa i
jedną z bogatszych krain. Produkcja zbóż wynosiła około 1 mln ton, z czego ¼ eksportowano,
poza tym uprawiano figi, winorośl, fasolę i oliwki
Od początku pierwszego tysiąclecia naszej ery osiedlali się w Afryce Północnej, w
tym na obszarze dzisejszej Algierii Żydzi, którzy nawrócili również na judaizm niektóre
plemiona berberyjskie.
Chrześcijaństwo w Afryce Północnej do IV wieku n.e. stało się przeważającym
wyznaniem wśród osadników rzymskich, również niektóre plemiona berberyjskie nawróciły
się na wiarę chrystusową.
Od 313 roku n.e. licznych zwolenników zdobywała w Afryce Północnej
chrześcijańska herezja donatystów. Jej zaciekłym przeciwnikiem był biskup Hippo Regius
(późniejsza Bone, obecna Annaba) Augustyn, żyjący w latach 354-430 n.e. Był on jednym z
89 J. Strzelczyk, op. cit., s. 102-103.
głównych teologów chrześcijaństwa swojej epoki. Po śmierci został beatyfikowany i uznany
za jednego z ojców Kościoła90.
Gdy na przełomie IV/V wieku n.e. Imperium Rzymskie chyliło się ku upadkowi,
Afryka Północna wydawała się jedynym bezpiecznym schronieniem przed nacierającymi z
terenów Północnej i Środkowej Europy plemionami barbarzyńców.
Jednakże w 429 roku n.e. wschodniogermański szczep Wandalów posiłkowany przez
irańskich Alanów, przeprawił się przez cieśninę gibraltarską w ucieczce przed innym
barbarzyńskim plemieniem Wizygotów. Zmierzali oni w stronę bogatej, wschodniej części
Afryki Północnej. Ich pochód nie był jednak łatwy, Rzymianie i Berberowie bronili się przez
kilkanaście lat. Początkowo Wandalowie utworzyli swe państwo na obszarze prowincji
Mauretanii Sitifeńskiej i Numidii, czyli w rejonie dzisiejszej północno-wschodniej Algierii na
mocy traktatu z Bizancjum z 435 roku.
Ale już w 442 roku Wandalowie podbili prowincje Afryki Prokonsularnej i Byzacjum
tam przenosząc centrum swego władztwa. Zrezygnowali za to z Mauretanii Sitifeńskiej i
zachodniej Numidii. Tym samym zachodnia granica królestwa wandalskiego do końca jego
istnienia sięgała linii późniejszych miast algierskich Philippeville (Skikda) i Konstantyny.
Reszta obszaru dzisiejszej Algierii usamodzielniła się i była podzielona między szereg
drobnych państewek rządzonych przez lokalnych, berberyjskich wodzów91.
Wandalowie byli przez cały okres swego panowania obcą nieliczną elitą, która nigdy
nie zintegrowała się ze społeczeństwem północnoafrykańskim. Dodatkowo utrudniał to fakt,
że byli arianami, a ich poddani katolikami lub donatystami.
Brak oparcia Wandalów wśród lokalnej ludności był jedną z przyczyn, które ułatwiły
ich pokonanie przez Bizancjum.
Gdy w 534 roku n.e. ekspedycja pod dowództwem bizantyjskiego wodza Belizariusza
wylądowała w Afryce, udało się jej pokonać główne siły Wandalów w ciągu roku.
Aczkolwiek ich niedobitki broniły się jeszcze do 546 roku, gdy ostatnie resztki przesiedlono
do innych prowincji Bizancjum lub zepchnięto w góry gdzie zasymilowali się z Berberami.
Bizancjum utworzyło na terenie byłego królestwa wandalskiego prefekturę
afrykańską, od 582 roku pod wojskowymi rządami egzarchy92. Taki ustrój, wynikał z
konieczności ciągłej obrony tego obszaru przed nacierajacymi z zachodu plemionami
Berberów. Zagarnęli oni do końca VII wieku resztę Mauretanii i Numidię93.
90 Library of Congress, op. cit.; J. Strzelczyk, op. cit., s. 105-121.
91 J. Strzelczyk, op. cit., s. 124-136.
92 Ibidem, s. 136-140.
93 T. Kotula, op. cit., s. 285.
Mapa 5. Afryka Północna od III do VI wieku.
W połowie VI wieku pojawiło się nowe zagrożenie w Afryce Północnej. Ze wschodu
zaczęły nadciągać hordy arabskich wojowników którzy pod sztandarem Mahometa zaczęli
rugować Bizancjum najpierw z Egiptu, następnie z Libii. W 647 roku odnieśli pierwsze
zwycięstwo nad siłami cesarstwa w Afryce Północnej pod Bizaną .
Dużo trudniej przebiegał podbój plemion berberyjskich. Opierały się one, początkowo
z powodzeniem, nowym najeźdzcom, którzy ponadto chcieli ich nawrócić na swoją religię. W
tym okresie Berberowie wyznawali chrześcijaństwo, judaizm lub kulty pogańskie. Arabom
udało się wprawdzie zhołdować Berberów po Tlemcen (obecna zachodnia Algieria), ale
już w 683 roku wybuchło w Numidii, powstanie chrześcijańskiego wodza Kosajla. Udało mu
się wyprzeć stamtąd Arabów, na kilkanaście lat. Lecz w 698 roku padła Kartagina, Bizancjum
ostatecznie wycofało się z Afryki, a Arabowie skupili cały swój wysiłek militarny na podboju
Berberów94.
Jeszcze do 700 broniło sie berberyjskie plemię Dżerawa z gór Aures, pod wodzą
królowej al-Kahiny. Nic jednak nie mogło zatrzymać arabskiego pochodu na zachód i do
początków VIII wieku cały Maghreb aż po Atlantyk stął sie częścią Kalifatu Ummajadów, ze
stolicą w Bagdadzie. Był to symboliczny koniec epoki rzymskiej i zarazem chrześcijańskiej
w Afryce Północnej.
Arabowie wkrótce ujarzmili dotąd niepokonanych Berberów nie tylko na obszarze
Afryki Północnej kiedyś władanym przez Kartagińczyków, Rzymian, Wandalów i Bizancjum
ale zdobyli całą siegając po Saharę. Dzisiejsza Tunezja stała się arabską prowincją
Ifrikija, Algieria Maghrebem al-Awsat (Środkowym), a Maroko Maghrebem Zachodnim95 .
94 A. Dziubiński, Afryka Północna od VII do XVI w., w: red. M. Tymowski , Historia Afryki do początków
XIX wieku, Wrocław 1996, s. 379.
95 A. Dziubiński, op. cit., s. 380.
Berberowie, nazwani zostali tak właśnie przez Arabów. Z arabskiego Braber (l.mn.
Berber), co pochodzi od greckiego barbaroi, co oznaczało barbarzyńców, czyli
Numidyjczyków, Libijczyków i Maurów96. Obie kultury zaczęły się przenikać. Arabski stał
się językiem religii i kultury ale Arabowie też przyswoili pewną ilość berberyjskich
zapożyczeń, między innymi turban. Poza tym, dzięki tradycji berberyjskiej rola kobiety w
życiu społecznym Maghrebu była większa niż w innych rejonach świata Islamu97.
Berberowie, mimo że zostali siłą nawróceni na islam, to wkrótce stali się jego
gorącymi orędownikami. Lecz wyznawali herezję ibadycką, tzw. charydżyzm. Była to
purytańska odmiana islamu, nawołująca do równości i braterstwa muzułmanów. Trafiła ona
na podatny grunt w Afryce Północnej, gdyż początkowo Arabowie traktowali Berberów jak
ludność drugiej kategorii, mimo że również muzułmańską (w sunnickiej odmianie).
Berberowie zostali wysoko opodatkowani, a część została obrócona w niewolników. W roku
741 wybuchło powstanie Charydżytów, do 756 roku opanowali oni cały Maghreb.
Powstały tam dwa państwa Charydżytów. W Maghrebie Zachodnim i zachodniej
części Maghrebu al-Awsat było to państwo plemienia Ifran ze stolicą w Tlemcen.
Wschodni Maghreb al-Awsat i Ifrikija (która poźniej odpadła na rzecz kalifatu
Abbasydów), władane było od 761 roku przez perską z pochodzenia dynastię Rustamidów, ze
stolicy w Taharcie. Stworzyli oni teokratyczny, charydżycki imamat. Imam był wybierany
przez lokalną elitę spośród członków dynastii. Tahart stał się wkrótce lokalnym ośrodkiem
nauki i kultury. Rustamidzi czerpali zyski z pośrednictwa handlowego między Zachodnią
Afryką a rejonem śródziemnomorskim ale zaniedbali kwestię militarne co stało się przyczyną
ich upadku98.
Od końca IX wieku, wpływy w Maghrebie zaczęła zdobywać odmiana islamu zwana
szyizmem. Szerzyła sekta izmailitów, która wierzyła że pewien syryjski mułła Obeid
Allach, jest mahdim (mesjaszem) i potomkiem córki Mahometa Fatimy. Izmailici, pod wodzą
lokalnego wodza Abu Abdullacha zdobyli wpływy wśród Berberów Małej Kabylii, a
następnie z ich pomocą podbili Maghreb al-Awsat i Ifrikiję. W 909 roku zaprosili Obeida
Allacha, do objęcia władzy na podbitych przez siebie tereneach. Ogłosił się on kalifem i
założył dynastię Fatymidów. Fatymidzi podbili nastepnie Trypolitanię, Egipt, Syrię i Sycylię
a stolicę przenieśli do Kairu.
96 T. Kotula, op. cit., s. 233.
97 J. Danecki, Arabowie, Warszawa 2001, s. 152-153.
98 A. Dziubiński, op. cit., s. 383-384; Library of Congress, op. cit.
W 1007 roku Maghreb się usamodzielnił. Ifrikija i wschodnia część Maghrebu al-
Awsat była rządzona przez Zirydów, a zachodnia przez Hammamidów, obie berberyjskiego
pochodzenia. W tym czasie powstały w Maghrebie al-Awsat miasta takie jak Algier (al-
Djazair), Medea i Miliana.99
Od 1083 roku Berberowie z Maghrebu Zachodniego zaczęli podbijajać zachodnią
część Maghrebu al-Awsat, który włączyli następnie do swego sułtanantu rządzonego przez
dyanstię Almorawidów, obejmującego południową Hiszpanię a na południu sięgającego
przejściowo aż po Ghanę.
Od 1147 roku Berberowie z gór Atlasu w Maghrebie al-Awsat zainspirowani naukami
mahdiego Ibn Tumurta, dążącego do odnowy islamu, podbijają państwo Almorawidów i
zakładają własne rządzone przez dynastię Almohadów. Rozszerzyli następnie swe włości na
Hiszpanię i Trypolitanię oraz cały Maghreb. Pod opieką Almohadów rozwijali swe nauki
znani islamscy myśliciele swej epoki, wśród nich Awicenna.
W 1269 roku sułtanat Almohadów ulega rozpadowi na królestwa Marynidów,
panujących w Maghrebie Zachodnim i zachodnim Maghrebie al-Awsat po Tlemcen (do
1465 roku), Hafsydów, władających Ifrikiją i wschodnią częścią Maghrebu al-Awsat (do 1574
roku)100 oraz Abdelwadydów (zwanych też Zajanidami) z centralnej części Maghrebu al-
Awsat. Ci ostatni, prowadzili walki z oboma, konkurencyjnymi sułtanatami, lecz osłabieni
walkami popadli w 1502 roku w zależność wasalną od Hiszpanii101.
Hiszpanie od początku XVI wieku zaczęli zajmować porty Maghrebu, w celu
likwidacji baz tamtejszych korsarzy, będących plagą Morza Śródziemnego. Ich najważniejszą
zdobyczą był Oran , którym rządzili w latach 1509-1792 (opuścili go, gdy został zniszczony
przez trzęsienie ziemi)102. Przejściowo opanowali też Mers el-Kebir (1506), Bidżaję
(Bougie) (1510) i Mostaganem (1511). Zamorskich interwentów zaczęli zwalczać
maghrebińscy korsarze pod wodzą Abuja (z pochodzenia Greka). W latach 1514-1518
opanowali oni płn-wschodnią część sułtanatu Abdelwadydów z Tlemcenem, sam Abuj jednak
poległ.
Walkę kontynuował jego brat Khair-ad-Din, zwany Rudobrodym. Nie mogąc
samodzielnie pokonać Hiszpanów, odwołał się do pomocy tureckiego Kalifatu Osmańskiego,
który w tym okresie podbił Egipt i zamierzał rozciągnąć swe władanie na całą Afrykę
99 T. Manteuffel, Historia Powszechna. Średniowiecze, Warszawa 1979, s. 88; A. Dziubiński, op. cit., s. 392; Library
of Congress, op. cit.
100 A. Houari, Historia Arabów, Gdańsk 1995, s. 92-93; 163; Library of Congress, op. cit.
101 A. Dziubiński, op. cit., s. 425.
102 A. Houari, op. cit., s. 232.
Północną. Dzięki tureckiej pomocy Rudobrody opanował w latach 1522-1529 wschodnią
część Maghrebu al-Awsat z Annabą (Boną) i Konstantyną. Zaś Algier przekształcił w bazę
śródziemnomorskiego piractwa, łącząc falochronem wysepki (al- Djazair) wokół naturalnego
portu, jaki się tam znajdował103.
W 1535 roku Rudobrody został mianowany przez sułtana dowódcą floty tureckiej
(kapudanem paszą). Zajął wtedy Ifrikiję, ale już rok później interwencja cesarza Hiszpanii
Karola V, zmusiła go do jej opuszczenia, a bej Ifrikiji stał się wasalem Hiszpanii.
Fot. 1. Khair ad Din (Rudobrody).
W 1544 roku Rudobrodemu udało się pokonać flotę hiszpańską u wybrzeży Maghrebu
al-Awsat, co przypieczętowało upadek hiszpańskich wpływów w Północnej Afryce. W 1551
roku Turcy przyłączyli do Kalifatu Osmańskiego Trypolitanię, w 1554 roku zhołdowali
Maghreb Środkowy (od tej pory zwany al-Djazair <Algieria>, od Algieru będącego głównym
jego miastem), a w 1574 roku Ifrikiję zwaną od tej pory Tunisem (Tunezją, również od
głównego miasta prowincji)104.
Turcy, połączyli Afrykę Północną w jeden organizm administracyjny, pod władzą
bejlerbeja rezydującego w Algierze. Pierwszym bejrelbejem był Rudobrody, a następnym,
jego syn Hassan. Podlegali im paszowie Tunisu i Trypolitanii.
Tureccy oficjele stanowili w bejlerbejliku kastę panującą. Rządzili za pomocą wojsk
złożonych z janczarów, zwanych w Maghrebie ojaqu, pochodzących z Anatolii i wschodnich
rejonów Kalifatu Osmańskiego. Garnizon miejski w Algierze liczył 800 żołnierzy i był
największym w imperium poza Stambułem. Mniejsze garnizony w Algierii istniały w Medei,
103 A. Dziubiński, op. cit., s. 434-435.
104 Z. Wójcik, Historia Powszechna. Wiek XVI-XVII, Waraszawa 1999, s. 248.
Maskarze, Tlemcenie i Konstantynie. Podlegały lokalnym bejom ,którzy zbierali podatki,
przeznaczone między innymi na utrzymanie janczarów.
Główne dochody Algierii pochodziły z rozboju morskiego, prowadzonego przez
korsarzy (reisów). Oni to mieli dominującą pozycje w państwie i wybierali bejlerbeja, na swej
radzie (taifa). Na tym tle dochodziło do konfliktów z janczarami.
Bejlerbejat zniesiono w 1588. Podzielono wtedy Afrykę Północną na 3 paszaliki o
jednakowym statusie (Algieria, Tunezja, Trypolitania), rządzone przez paszów105,
przysyłanych ze stolicy Kalifatu Osmańskiego, Stambułu i zmienianych co kilka lat106.
W 1659 roku janczarzy obalili paszę Algieru, ich dowódca, agha, staje na czele
republiki wojskowej. Janczarzy zaczęli kontrolować podatki, z których wypłacali sobie
odpowiednio wysokie pobory. W tym okresie wojska algierskich janczarów liczyły około
15 000 żołnierzy. Byli w izolacji od reszty społeczeństwa, odpowiadając przed własnymi,
niezależnymi sądami.
W 1671 roku reisowie ustanawiają urząd deja, będacego odpowiednikiem dawnego
paszy, lecz wybieranego spośród nich.
Od 1698 roku janczarzy znowu zdobywają dominującą pozycję i to oni wybierają
deja. Jako że było to stanowisko wybieralne, żaden z dejów długo nie utrzymywał swej
władzy i z reguły po paru latach ginął by ustąpić miejsca następnemu.107.
Dej był praktycznie niezależny od Turcji, a jego stanowisko zostało oficjalnie uznane
przez Kalifat Osmański w 1710, który jedynie tytularnie był zwierzchnikiem Algierii. Stała
się ona wtedy niezależnym państwem z własną armią i polityką zagraniczną.
Dejowi podlegała rada ministrów (divan). Istnieli ministrowie wojny, marynarki
(jednocześnie zajmujący się polityką zagraniczną), spraw wewnętrznych i finansów, ponadto
zarządca majątku państwowego, sędzia spadkowy i sekretarz.
Każda współnota religijna i etniczna miała poza tym własny system sądowniczy przed
którym odpowiadała, dotyczyło to Arabów, Berberów, Turków, Żydów i Europejczyków.
Dej rządził osobiście najbogatszą prownicją wokół miasta Algier (tzw. Domena
Sułtańska Dar as Sultan)108, trzy pozostałe (Konstantyna, Medea, Oran) były zarządzane
przez bejów i z biegiem czasu coraz bardziej się usamodzielniały od władzy centralnej, bejom
105 A. Dziubiński, op. cit., s. 434-435; Library of Congress, op. cit.
106 A. Houari, op. cit., s. 232.
107 A. Dziubiński, Afryka Pólnocna od XVII do początku XIX w., w: red. M. Tymowski , Historia Afryki do
początków XIX wieku, Wrocław 1996, s. 806; Library of Congress, op. cit.
108 Tł. J. Borowiak, Historia Nowożytna krajów Afryki i Azji, Warszawa 1980, s. 342; Library of Congress,
op. cit.
podlegały wspólnoty (utany), władane przez kaidów, oni zaś sprawowali kontrolę nad szefami
rodów, szajchami109.
Wszystkie ziemie w państwie należały formalnie do deja. Plemiona i wspólnoty
gminne jedynie użytkowały grunty orne i pastwiska. Na czele każdej wspólnoty (utan) stał
kaid. Zbierał podatki, przydzielał ziemię, był sędzią i szefem „policji”110.
Dejlik Algierii obejmował jedynie 1/6 obecnego terytorium Algerii na północ od
Sahary. Kabylia, Aures, płaskowyże na południe od Atlasu Telskiego były faktycznie
niezależne, rządzone przez rodowe wspólnoty i religijne bractwa111.
Algier liczył około 50 000 -70 000 mieszkańców112. Nie był to jednak znaczący
ośrodek kulturalny, jak Tunis czy marokański Fez. Nie istniała muzłmańska burżuazja, jej
rolę pełnili lokalni Żydzi113.
W czasach dejliku Algieria oraz pozostałe kraje Północnej Afryki (Maroko, Tunis,
Trypolitania) stały się centrum piractwa w obrębie całego basenu Morza Śródziemnnego jak i
północnego Atlantyku (od Islandii do Madery i Nowej Fundlandii). Wielu reisów było
renegatami pochodzącymi z Grecji, krajów romańskich lub nawet północnej Europy, którzy
przeszli na islam, a jako że posiadali doświadczenie w żegludze oceanicznej, byli ogromnym
zagrożeniem dla flot państw europejskich. Flota algierska liczyła w czasach swej świetności
około 70 jednostek114.
Floty z państw europejskich takich jak Francja, Hiszpania, Dania, Holandia, Państwo
Kościelne wielokrotnie bombardowały maghrebińskie porty i przeprowadzały karne
ekspedycje w celu zwalczenia baz pirackich, jednakże z miernym skutkiem115.
W 1815 wieku nawet Stany Zjednoczone wysłały w ten rejon swoją flotę wojenną pod
wodzą admirała Decatura, który uzyskał zwolnienie z płacenia trybutu przez Stany
Zjednoczone oraz zakaz atakowania amerykańskich statków. W 1816 roku flota angielsko-
holenderska pod wodzą admiarała Viscounta Exmoutha, zmusiła deja Algieru oraz władców
pozostałych państw północnoafrykańskich do zaprzestania piractwa i brania chrześcijan w
niewolę.116.
109 A. Dziubiński, op. cit., s.806.
110 tł. J. Borowiak, op. cit., s. 343.
111 P. Curtis, Afryka Północna w cieniu Europy (około 1780-1880), w: red. P. Curtis, Historia Afryki,
Gdańsk 2003, s. 415.
112 A. Dziubiński, op. cit., s. 804.
113 A. Houari, op. cit., s. 233.
114 A. Dziubiński, op. cit., s. 805.
115 E. O’Ballance, The Algerian Insurrection,1954-1962, London 1967, s. 19-20.
116 Library of Congress, op. cit..
Ale jedynym praktycznym sposobem zabezpieczenia się przed korsarzami było do
początku XIX wieku płacenie im trybutu. Co czyniło większość krajów, utrzymujących swą
flotę w rejonie działań algierskich piratów. Stany Zjednoczone płaciły im rocznie (do 1815
roku) około 10 mln ówczesnych dolarów.
Trybut był głównym źródłem dochodów Algierii w XVII i XVIII wieku. Ponadto
ważnym źródłem dochodu były okupy płacone za porwanych przez piratów Europejczyków.
Handlowano również zrabowanymi towarami. Zajmowali się tym kupcy żydowscy, dzięki
swym układom we włoskim porcie Livorno.
Na przełomie XVIII i XIX wieku korsarstwo algierskie zaczęło podupadać. W 1788
flota liczyła już tylko 14 jednostek. Jeszcze w 1802 roku dochody z trybutu przewyższały o
700 000 piastrów sumę przychodów z podatków, ściąganych z prowincji. W 1827 roku,
budżet dejliku miał 500 000 piastrów deficytu117.
Od końca XVIII wieku głównym europejskim mocarstwem zainteresowanym Algierią
zaczęła stawać się Francja. Podczas Wielkiej Rewolucji Francuskiej to właśnie Algieria, jako
jeden z niewielu krajów nie przestrzegała blokady morskiej Francji i sprzedawała jej mięso,
skóry, a przede wszystkim zboże, stajac się w tym okresie, jego głównym dostarczycielem dla
młodej Republiki Francuskiej. Duża część dostaw odbywała się na kredyt. Zaopatrywano w
żywność armię Bonapartego we Włoszech i Egipcie. Zabroniono algierskim piratom
atakowania statków francuskich. W okresie wojny turecko-francuskiej, na polecenie
tureckiego sułtana, będącego tytularnym zwierzchnikiem Algierii, oficjalnie zawieszono
stsounki z Francją. Praktycznie jednak, zachowywano życzliwą neutralność.
Ale Francuzi już wtedy planowali podbój Algierii. Napoleon Bonaparte omawiał to w
ramach planów rozczłonkowania Turcji, na spotkaniach z carem Aleksandrem I w Erfurcie i
Tylży. Tylko upadek Cesarstwa powstrzymał realizację tych planów118.
Po 1815 roku kupcy żydowscy, za których pośrednictwem dej Algieru sprzedawał
Francji towary w trakcie wojen napoleońskich i rewolucyjnych, zaczęli domagać się zwrotu
kilku milonów franków długu od Francji. Dzięki machinacjom francuskich spekulantów i
konsula francuskiego w Algierze P. Duvala, nigdy do tego nie doszło. W trakcie jednej z
konferencji na ten temat (30.04.1827), dej Algieru Hussein, podczas kłótni z francuskim
konsulem uderzył go wachlarzem. Zostało to uznane za oficjalną obrazę Francji i francuska
flota w odpowiedzi ogłosiła blokadę Algieru119.
117 A. Dziubiński, op. cit., s. 804-807; A. Houari, op. cit., s. 233; Library of Congress, op. cit.
118 Tł. J. Borowiak, op. cit., s. 343.
119 Tł. J. Borowiak, op. cit., s. 344.
2. Algieria francuska. Podbój i kolonizacja, 1827-1919
Incydent z konsulem stał się oficjalnym powodem francuskiej interwencji trzy lata
później. Oczywiście był to jedynie pretekst. Chodziło tak naprawdę o zwiększenie
popularności chylącego się ku upadkowi reżimu Karola X, który próbował odciągnąć
zainteresowanie obywateli od postępującego w tym czasie we Francji rewolucyjnego wrzenia.
Również burzuazja francuska, choć początkowo niechętna algierskiej awanturze,
poparła wojnę, licząc na zdobycie rynku zbytu dla francuskich towarów oraz uzyskanie
dostępu do tanich algierskich surowców jak zboże, wełna, jedwab, bawełna120.
Oddziały francuskie wylądowały na plaży w Sidi-Ferruch (około 35 kilometrów od
Algieru) 14.06.1830121. Liczyły 37 000 żołnierzy i były dowodzone przez gen. De
Bourmonta122. Dej Algieru mół im przeciwstawić 7000 janczarów, 17 000 Kabylów i 19 000
żołnierzy bejów Oranu i Konstantyny.123
Algier padł 5 lipca, ale zwycięstwo to, nie pomogło uratować reżimu Karola X124. Po
kilku miesiącach Francuzi zdobyli też miasta Oran i Bone125.
Jednak wnętrze kraju nie zostało podbite. Plemiona, które powstały do walki z
Francuzami wybrały swym przywódcą 24-letniego Abd-el-Kadera, który w 1832 roku
utworzył emirat w rejonie Oranu. Na wschodzie walką kierował niezależnie bej Konstantyny
Ahmed. 22.07.1834 nowy władca Francji Ludwik Filip uznał emirat Abd-el-Kadera
obejmujący za wyjątkiem 3 miast nadbrzeżnych całą zachodnią Algierię126. Reszta Algierii
została ogłoszona posiadłością francuską127.
W 1835 roku wznowiono walki , w wyniku których Francuzi ponieśli klęski, które
zmusiły ich do podpisania nowego układu w 1837 roku w którym zrzekli się nie tylko
zachodniej ale i centralnej Algierii. Tym samym ich terytorium ograniczyło się do Oranu,
Algieru i 3 mniejszych punktów na wybrzeżu. Na wschodzie walki trwały nadal, w ich
wyniku wyparto beja Ahmeda w góry Atlasu i zdobyto po krwawych walkach Konstantynę128.
120 M. Żywczyński, Historia Powszechna, 1789-1870, Warszawa 1996, s. 308.
121 A. Horne, A savage war of peace.Algeria 1954-1962, New York.1978, s. 29-30.
122 M. Żywczyński, op. cit., s. 308.
123 Library of Congress, op. cit.
124 M. Żywczyński, op. cit., s. 308.
125 E. O’Ballance, op. cit., s. 21.
126 Tł. J. Borowiak, op. cit., s. 345.
127 M. Żywczyński, op. cit., s. 309.
128 Tł. J. Borowiak, op. cit., s. 345-346.
Emirat Abd-el-Kadera stał się zalążkiem pierwszego nowoczesnego algierskiego
państwa. Zorganizowano 10 000 armię, wyszkoloną przez europejskich instruktorów. Broń
dla niej produkowano w trzech fabrykach. Założono też manufakturę tkacką. Kraj podzielono
na 9 okręgów, którymi rządzili wyznaczeni przez emira khaliphas, którym podlegali
przywódcy rodowej starszyzny aghowie. Nadzór ten był głównie fiskalny i militarny.
Abd-el-Kader walczył z samowolą feudałów, co powodowało opór lokalnych notabli
jak bej Ahmed z Konstantyny, który walczył z Francją niezależnie od Kadera. Również
Kabylia i oazy saharyjskie nie uznały zwierzchnictwa samozwańczego emira129.
W 1839 roku Francuzi zaatakowali ponownie. Do 1840 roku Francuzi opanowali
Arzew, Bougie, Mostaganem i Konstantynę130. W grudniu 1840 roku rząd francuski powierzył
misję podbicia Algierii generałowi Thomasowi Bugeaud de Piconnerie131. Zwiększył on
liczebnosć armii do 110 000 żołnierzy w 1843 roku, co stanowiło 1/3 całości francuskich sił
zbrojnych132. Doszło do ciężkich walk w latach 1841-1843 oraz interwencji w Maroku w
pościgu za Abd-el-Kaderem. Powrócił on jeszcze w latach 1845-1846. Wreszcie w 1847 roku
emira schwytano a kraj został spacyfikowany133. W 1848 roku złapano też beja Ahmeda.
Francuzi stosowali w tej wojnie taktykę brutalnych represji i liberalna opinia
publiczna we Francji była szokowana doniesieniami o masowych egzekucjach całych wsi,
włączając kobiety i dzieci. Np. gen. Pellisiser spędził do jaskini w górach tysiące
muzułmanów i wydusił ich dymem. Zaś gen. Saint Arnaud zamurował żywcem w skalnych
grotach 1500 Algierczyków, bez zważania na ich płeć czy wiek 134.
Abd-el-Kaderowi pozwolono udać się na honorowe wygnanie do Damaszku, a w
grudniu 1847 roku Algieria została oficjalnie częścią metropolitalnej Francji135.
W 1848 roku po rewolucji lutowej we Francji Algierię ogłoszono „terytorium
francuskim” i podzielono na trzy departamenty. Miano z nich wybierać deputowanych do
parlamentu w Paryżu. Burżuazja francuska była temu przeciwna i gdy Napoleon III przejął
władzę we Francji, odebrał departamentom prawo wysyłania deputowanych. Utrzymał władzę
prefektów departamentalnych ale poddał ich władzy gubernatora generalnego którym był
zawsze wojskowy136.
129 P. Curtis, op. cit., s. 42; tł. J. Borowiak, op. cit., s. 345.
130 E. O’Ballance, op. cit., s. 21.
131 M. Żywczyński, op. cit., s. 309.
132 P. Curtis, op. cit., s. 422.
133 J. Baszkiewicz, Historia Francji, Wrocław 1999, s. 429.
134 Tł. J. Borowiak, op. cit., s. 347-348.
135 A. Horne, op. cit., s. 30.
136 M. Żywczyński, op. cit., s. 519.
Nadal jednak Algieria nie była w pełni spacyfikowana. Już w 1851 roku wybuchło w
Kabylii powstanie pod wodzą Bu Baghla. Francuzi stłumili je kosztem 300 spalonych wiosek,
Bu Baghl jednak uciekł. Powrócił w 1854 roku i wywołał kolejne kabylskie powstanie
trwające do 1857 roku. Również w oazach saharyjskich wybuchały rebelie w latach 1849,
1852 i 1854. W 1859 roku powstały plemiona Beni Snassen z zachodniej Algierii. W 1864
roku zbuntowały się szczepy Uled Sidi Szejch137.
W dniu 14.03.1871 roku wybuchło wielkie powstanie w ciągle niepokornej Kabylii.
Przewodził mu Mohammed Mokrani. Uzyskał poparcie wpływowego bractwa religijnego
Rahmanija138. Dzięki jego pomocy powstanie ogarnęło znaczny obszar wschodniej Algierii,
około 300 km wschodniego wybrzeża, licząc od Algieru , na południu sięgało do Sahary139.
W ciągu 10 miesięcy stoczono 340 mniejszych bądź większych starć. Sytuację
ułatwiało powstańcom zaanagażowanie wojsk francuskich w zwalczanie Komuny Paryskiej w
tym samym czasie. Gdy ją stłumiono, zwiekszona do 85 000 armia kolonialna rozprawiła się
z głównymi siłami powstańców do lipca 1871, gdy skapitulowało bractwo Rahmanija.
Resztki pPartyzantów biły się jeszcze pół roku, dopóki nie skapitulował ostatni przywódca
powstańców w styczniu 1872 roku.
Kara jaka spotkała rebeliantów była okrutna. Tysiace skazano, deportowano lub
stracono. Zapłacili 36 mln franków kontrybucji. Wywłaszczono ich z 500 000 ha ziemi140.
Francuzi też ponieśli relatywie duże straty, szacowane na 3000 zabitych141.
Jeszcze w 1879 roku zbuntował się Aures, a w 1881 roku plemiona Uled Sidi Szejch z
zachodniej Algierii ale były to już ostanie akordy wczesnego algierskiego nacjonalizmu142. Od
tego czasu Algieria stała sie spokojną posiadłością III Republiki Francuskiej, na dobre
kilkadziesiąt lat.
Naczelnym celem polityki francuskiej w początkowym okresie kolonizacji było
przekształcenie jej w rolnicze zaplecze Francji i miejsce emigracji jej nadwyżek ludności
wiejskiej. Ziemia dla emigrantów nazywanych kolonami (colons) lub czarnymi stopami (pied
noirs), pochodziła z różnych źródeł: z latyfundiów odebranych potomkom tureckiej kasty
administracyjnej, z wykarczowanych obszarów leśnych, z gruntów poprzednio nie
137 Tł. J. Borowiak, op. cit., s. 348-349.
138 Ibidem, s. 671.
139 P. Curtis, op. cit., s. 423
140 Tł. J. Borowiak, op. cit., s. 671-672.
141 P. Curtis, op. cit., s. 423.
142 Tł. J. Borowiak, op. cit., s. 671-672.
zagospodarowanych oraz ziem przejętych od rdzennej ludności w ramach represji143 lub za
pomocą innych metod.
Np. w 1844 roku wydano ustawę na mocy której wszystkie plemiona Algierii miały
okazać dokumenty potwierdzające ich prawo do ziemi. Oczywiście ich nie posiadały i dzięki
temu Francuzi mogli w samym departamencie Algieru wywłaszczyć muzułmanów z 200 000
ha ziemi najlepszej ziemi144.
W 1851 roku administracja kolonialna dokonała wśród osadników europejskich
redystrybucji 2200 km2 gruntów, z tego 50% stanowiły byłe ziemie deja, 20% ziemie
koczowników zmuszonych do osiedlenia i pracy na farmach Europejczyków, 15% stanowiły
gruntu skonfiskowane przeciwnikom politycznym145
Do 1860 wśród francuskich koncesjonariuszy redystrybowano kolejne 200 000 ha
ziemi. W wyniku ustawy z 1863 uznającej rodową własność ziemską i nakazującej jej podział
na gospodarstwa indywidualne, wywłaszczono muzułmanów z kolejnych 2 mln ha
gruntów146.
W latach 70-tych XIX wieku zabrano muzułmanom kolejne 400 000 ha, a w ciągu
nastepnych 40 lat jeszcze 500 000 ha.
Do 10 000 garstki wielkich kolonów, należało 55% wszystkich zewidencjonowanych
gruntów uprawnych w 1917 roku 147.
Rolnictwo początkowo napotykało na trudności w rozwoju spowodowane
konkurencją ze strony metropolii, ale w 1870 roku wielka zaraza phylloxera dotknęła
większość winnic na kontynencie i wtedy algierskie farmerzy zyskali wielką szansę. Uprawa
winorośli i eksport wina stały się najbardziej dochodowymi elementami algierskiej
gospodarki na dobre kilkadziesiąt lat, mniej więcej do wybuchu I wojny światowej148.
Przemysł początkowo był słabo rozwinięty. Algieria była głównie rynkiem zbytu dla
produkcji przemysłowej i tanim eksporterem produktów rolnych. W latach 1830-1861 import
towarów francuskich do Algierii wzrósł 10-krotnie, a eksport do Francji algierskich
produktów rolnych 40-krotnie. Lokalne algierskie rzemiosło niemal zupełnie upadło w tym
okresie149.
143 A. Horne, op. cit. s. 31.
144 Tł. J. Borowiak, op. cit., s. 347.
145 P. Curtis, op. cit., s. 425.
146 Tł. J. Borowiak, op. cit., s. 348.
147 Tł. J. Borowiak, op. cit., s. 672-673.
148 J. Talbott, The war without a name. France in Algeria 1954-1962, New York 1980, s. 11.
149 Tł. J. Borowiak, op. cit., s. 348.
W ostatniej ćwierci XIX wieku najszybciej wzrastała liczebność populacji
europejskiej, dzięki emigracji i wysokiej stopie urodzeń. W 1872 było w Algierii 280 000
Europejczyków, by w 1914 ich liczba sięgnęła 752 000150. Początkowa liczba kolonistów była
niewielka 25,000 (w tym tylko 11,000 Francuzów) w 1839 w porównaniu do 3 000 000
Algierczyków151.
Później emigracja przebiegała w falach, często zależnych od wydarzeń politycznych
we Francji. Dla przykładu większe grupy Francuzów przybyły po rewolucji 1848 oraz w
1871. Wtedy w Algierii osiedliła się duża grupa Alzatczyków i Lotaryńczyków, przybyłych z
ziem zabranych przez bismarckowskie Niemcy. Jeśli chodzi o emigrantów z ziem rdzennie
francuskich to wywodzili się oni głównie z śródziemnomorskiego regionu Midi.
W późniejszych latach, podobnie zresztą, jaki i wcześniej przybywali głównie
Hiszpanie, Włosi, Korsykanie i Maltańczycy152. W roku 1851 mieszkało w Algierii 130 000
europejskich osadników, w roku 1856 160 000, a w 1866 roku 220 000153,
W 1917 jedynie 1/5 Europejczyków w Algierii legitymowała się francuskim
pochodzeniem154. Do początku XX wieku liczba kolonistów wzrastała również dzięki dużemu
przyrostowi naturalnemu. W okresie po I wojnie ich przyrost naturalny spadł niemal do zera,
podobnie zresztą jak w kontynentalnej Francji155.
Za to liczebność ludności muzułmańskiej w ciągu XIX wieku spadła z 3 mln do
2 652 000 w 1866, by w w 1872 osiągnać liczbę 2 125 000. Spadek ten spowodowany był
epidemiami, głodem i represjami francuskimi, szczególnie brutalnymi po powstaniu
Mokraniego156.
Jeśli chodzi o ustrój administracyjny, to Algieria przez pierwsze 40 lat była zarządzana
przez wojskowych na najwyższym szczeblu władz. Na poziomie lokalnym działały Bureaux
Arabes (biura arabskie), które przejęły rolę spełnianą wcześniej przez tureckich naczelników.
Lokalny francuski administrator spełniał funkcję zarazem zarządcy, sędziego, poborcy
podatkowego, doradcy technicznego i inspektora opieki społecznej.
W 1870 roku, gdy populacja kolonów liczyła około ćwierć miliona, zaczęli się oni
domagać takich samych form ustrojowych, jakie obowiązywały w metropolii. Rząd francuski
powołał wtedy generalnego gubernatora dla Algierii, podległego bezpośrednio francuskiemu
150 J. Talbott, op. cit., s. 12.
151 E. O’Ballance, op. cit., s. 22.
152 A. Horne, op. cit., s. 31-32.
153 M. Żywczyński, op. cit., s. 519.
154 A. Horne, op. cit., s. 31-32.
155 J. Talbott, op. cit., s. 12.
156 Tł. J. Borowiak, op. cit., s. 671.
ministrowi spraw wewnętrznych. Była to duża różnica w porównaniu do innych krajów
francuskiego Maghrebu jak Tunezja i Maroko, które jako protektoraty podlegały ministrowi
spraw zagranicznych. Stwarzało to problemy w zarządzaniu Afryką Północną jako całością.
Gubernatorowi podlegały trzy departamenty Algieru, Oranu i Konstantyny. Niepisaną
tradycja było, że gubernator zawsze pochodził z kontynentalnej Francji157.
Organami doradczymi generalnego gubernatora były Delegacja Finansowa
(Delegation Financiere) i Wysoka Rada (Conseil Superieur). Delegacja Finansowa miała
uprawnienia doradcze w kwestiach ekonomiczno-gospodarczych, zaś Wysoka Rada spełniała
funkcje lokalnego senatu doradzającego w sprawach politycznych. 48 członków Delegacji
Finansowej wybierali Europejczycy, 21 było muzułmanami, 15 reprezentowało Arabów, 6
Berberów. Byli oni jednakże w przeciwieństwie do członków europejskich mianowani.
Wysoka Rada miała 58 członków. Z tego generalny gubernator mianował 24 Europejczyków i
9 specjalnie wyselekcjonowanych algierskich notabli. Reszta członków była wybieralna, z
tego 10 reprezentowało Delegację Finansową a 15 departamentalne Rady Generalne
(Conseils Generaux). Tylko obywatele francuscy, czyli w praktyce niemal wyłącznie
Europejczycy i Żydzi mogli brać udział w wyborach158. Ci ostani uzyskali obywatelstwo w
1872 roku. Mieszkało ich wtedy w Algierii około 40 000159.
Jeśli chodzi o muzułmanów, to jedynie około 2000, będących obywatelami
francuskimi mogło brać udział w wyborach. Aby się nimi stać musieli oni wybrać pomiędzy
podleganiem francuskiemu i islamskiemu prawu, co równało się dla nich, aktowi odstępstwa
od wiary. Poza tym musieli posiadać wyższe wykształcenie i spełniać wysokie wymagania
majątkowe. Również tylko Europejczycy i wspomniana grupa muzułmańskich obywateli
wybierała swoich reprezentantów do francuskiego Zgromadzenia Narodowego w Paryżu160.
Pozostała wielomilionowa rzesza muzułmanów była pozbawiona jakiegokolwiek
wpływu na politykę Algierii, a tym bardziej metropolii. Usankcjonowane było to wydanym w
1881 roku Kodeksem Tubylczym. Zabraniał on im przynależności do partii politycznych,
związków zawodowych i innych organizacji o charakterze publicznym, jak również
posiadania broni palnej i opuszczania swego miejsca zamieszkania bez urzędowej permisji,
nie mogli wydawać gazet i książek w języku arabskim, można ich było więzić bez sądu i
karać chłostą161.
157 A. Horne, op. cit. s. 32-33.
158 A. A. Heggoy, Insurgency and Counterinsurgency In Algeria, Bloomington/London 1972, s. 6.
159 Library of Congress, op. cit.
160 A. Horne, op. cit., s. 33-35.
161 Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, tom I, Warszawa 1995, s. 103; Tł. J. Borowiak, op. cit., s. 673.
Na niższym szczeblu (poniżej departamentu) administracja dzieliła się na:
okręgi (arrondissements), prefektury (prefectures), podprefektury (sous-prefectures) a te z
kolei na trzy rodzje gmin (communes)162:
na gminy o przewadze ludności muzułmańskiej. Szefem każdej był wprawdzie
europejski administrator wojskowy, ale rządził poprzez lokalnych przywódców
wybieranych przez niego spośród starszyzny plemiennej lub religijnej zwanych
caidami,.
communes mixtes: obejmowały gminy gdzie była choćby nieznaczna koncentracja
ludności pochodzenia europejskiego. Były one zorganizowane na sposób francuski, z
merem i zgromadzeniem municypalnym, którego członkowie byli mianowani spośród
Europejczyków zatwierdzonych przez wyższe władze. Mianowani przez administrację
francuską caidowie kontrolowali sprawy muzułmanów,
communes de plein exercise: ostatni, nieliczny rodzaj gmin obejmował te rejony gdzie
Europejczycy stanowili znaczącą liczbę mieszkańców. Były one zorganizowane w
pełni na sposób metropolitalny, z tym, że ¾ miejsc było zarezerwowane dla
Europejczyków w wybieralnym zgromadzeniu municypalnym163.
Model takiego sprawowania władzy niestety nie sprawdził się, gdyż w 1954 roku 257
europejskich administratorów zarządzało 4,5 milionami muzułmanów. Po 1954 roku
próbowano w ostatniej chwili zmienić sytuację i zaczęto powoływać administratorów
muzułmańskich 164.
Algierscy muzułmanie długo nie próbowali zmienić tego, wybitnie ich krzywdzącego,
stanu rzeczy. Wynikało to głównie z braku wystarczającej liczby własnych elit. Jak
wspomniano wyżej każdy muzułmanin chcący osiągnąć lepszą pozycję w Algierii, musiał
praktycznie wyrzec się swej wiary, co spychało go na margines ogółu algierskiego
społeczeństwa, ściśle przestrzegającego reguł islamu. W 1910 roku niewielka,
niezorganizowana grupa muzułmanów tzw. Młodych Algierczyków, wyedukowanych w
francuskich szkołach, oraz tych służących we francuskiej armii lub pracujących w lokalnej
administracji zaczęła domagać się praw, jakie mieli w Algierii Europejczycy. Ich protest
został zagłuszony przez wybuch I Wojny Światowej165.
Wojna ta okazała się jednakże przełomem dla algierskich muzułmanów. W wyniku
ogromnych strat na froncie Francja zdecydowała się powołać pod broń autochtoniczną
162 C. Shrader, The first helicopter war: Logistic and Mobility in Algeria, 1954-1962, London 1999, s. 28.
163 A. A. Heggoy, op. cit., s. 6.
164 A. Horne, op. cit. s. 34.
165 A. A. Heggoy, op. cit., s. 4-5.
ludność swych kolonii, w tym Algierczyków. Mimo zażartych protestów kolonów,
obawiających się podważenia w ten sposób swej dominacji nad muzułmanami, w ciągu całej
wojny służyło w oddziałach francuskich 173 000 algierskich muzułmanów, z czego zginęło
25 000. Algierczycy wyróżniali się męstwem i walecznością. Wielu dosłużyło się stopni
podoficerskich i oficerskich i otrzymało odznaczenia166.
W samej Algerii wielu muzułmanów protestowało przeciw zaciągowi do wojska.
Wybuchły powstania górskich plemion Bani Szugra (październik 1914 rok) i Auresu
(wrzesień 1916 rok)167.
Powrót z wojny tysięcy weteranów spowodował początek fermentu wśród algierskich
muzułmanów. Widzieli klęski Francuzów, zrozumieli, że nie są oni niezwyciężeni. Poza tym
przelewając krew za metropolię, chcieli uzyskać te same prawa, co ich francuscy towarzysze
broni.
Francuska klasa polityczna też zaczęła powoli dojrzewać do zmian. Już w 1915 roku
Georges Clemencau i Georges Leygeus zaproponowali ustawę, która miała stworzyć w
Algierii dwa ogólnokrajowe kolegia elektorskie. Pierwsze miało obejmować Europejczyków i
algierskich muzułmanów będących obywatelami francuskimi, drugie miało obejmować
pozostałych muzułmanów168. Ponadto muzułmanie mogli wybierać 24 spośród 74 członków
Delegacji Finansowej, oraz 1/3 rad miejskich i ¼ spośród rad departamentalnych169
Mimo ogromnych protestów reprezentantów kolonów we francuskich władzach projekt
ten wszedł w życie w 1919 roku, gdy Clemencau został premierem. Poza tym uproszczono
procedurę uzyskiwania obywatelstwa dla algierskich weteranów wojennych. Nadal jednak
utrzymano wymóg odstąpienia przez nich od prawa islamskiego.
Mimo to muzułmanie nie posiadający obywatelstwa, otrzymali prawo wybierania
drugiego kolegium elektorskiego, co było olbrzymim postępem. Przedtem nie posiadali wszak
żadnych praw. Jednakże i tu wprowadzono pewne ograniczenia. Bowiem głosować mogli
jedynie ci, którzy byli powyżej dwudziestego piątego roku życia i służyli w armii francuskiej
i/lub posiadali własną działalność gospodarczą, pracowali w administracji lub posiadali
wyższe wykształcenie.
Liczba muzułmanów, którzy się kwalifikowali do głosowania wynosiła w 1919 roku 421
000. Mogli oni wybierać połowę reprezentantów do lokalnych algierskich przedstawicielstw,
omówionych wcześniej, nie mogli jednakże wybierać posłów i senatorów do Zgromadzenia
166 A. Horne, op. cit. s. 36.
167 Red. D. R. Woblikow, Historia krajów Afryki i Azji, 1917-1966, Warszawa 1974, s. 545.
168 A. A. Heggoy, op. cit., s. 6-7.
169 Red. D. R. Woblikow, op. cit., s. 546.
Narodowego w Paryżu. To prawo było zarezerwowane nadal jedynie dla głosujących w
pierwszym kolegium elektorskim.
Poza tym wprowadzono pewne zabezpieczenia dające kolonom praktyczny prymat w
zarządzaniu Algierią. Gdyż głosowanie nad ważniejszymi decyzjami uchwalonymi przez
Wysoką Radę lub Delegację Finansową wymagało większości 2/3 głosów. Algierscy
muzułmanie nie będący obywatelami francuskimi zyskali również prawo zrzeszania się w
partie polityczne i związki zawodowe170.
3. Narodziny i kształtowanie się algierskiego nacjonalizmu w latach 1920 -1945
Pierwszą algierską partią polityczną, mającą w swych szeregach muzułmanów była
powstała w 1920 roku sekcja Francuskiej Partii Komunistycznej na Algierię, czyli Algierska
Partia Komunistyczna (PCA - Parti Communiste Algierien). Przywódcą był Larbi Buhali171.
Jednakże ze względu na programowy ateizm tej partii i jej powiązania z Moskwą niewielu
muzułmanów wstąpiło w jej szeregi. Zarówno brak odniesień do islamu jak i jej z gruntu
europejski charakter zniechęcały większość potencjalnych muzułmańskich kandydatów.
Większość członków rekrutowała się więc spośród lokalnych Europejczyków oraz algierskich
Żydów. Mimo to niewielka grupa muzułmananów postanowiła wstąpić do tej partii,
szczególnie ci wywodzący się ze środowisk robotniczych, głównie emigrantów pracujących
we Francji172.
Niestety PCA w odróżnieniu od Francuskiej Partii Komunistycznej uważała, że
niepodległość Algierii nie jest możliwa do osiągnięcia na jej obecnym etapie rozwoju i to
spowodowało, że większość, spośród i tak nielicznych muzułmańskich członków wystąpiła z
niej wkrótce tworząc organizację mającą po części charakter partii politycznej a po części
związku zawodowego algierskich robotników, szczególnie tych przebywających na emigracji
zarobkowej we Francji.
Była to Gwiazda Północnoafrykańska (ENA - Etoile Norde Africaine). Jej honorowym
przewodniczącym został 1926 roku Hadj Chalid Abd-el-Kader, członek Komitetu
Centralnego Francuskiej Partii Komunistycznej. B on wnukiem emira Abd-el-Kadera,
przywódcy walk przeciw Francuzom w okresie podboju lat 30-tych i 40-tych XIX wieku. Swą
działalność polityczną rozpoczął, gdy władze francuskie bezprawnie anulowały jego mandat
170 A. A. Heggoy, op. cit., s. 7-9.
171 Red. D. R. Woblikow, op. cit., s. 548.
172 E. O’Ballance, op. cit., s. 27-28.
radnego municypalnego. Wtedy rozpoczął swą działalność antykolonialną, w formie petycji
pisanych do władz francuskich. Najgłośniejszy był jego list do premiera Francji Edwarda
Herriota, żadał w nim reprezentacji algierskiej we francuskim Zgromadzeniu Narodowym,
równych praw dla francuskich i algierskich rekrutów, wolności prasy i zrzeszania, rozdziału
kościoła od państwa dla kościoła islamskiego, rozciągniecia francuskiego ustawodawstwa
społecznego na muzułmanów algierskich. W wyniku swych działań Chalid został wydalony z
Algierii i zmarł w Egipcie173.
Realnym przywódcą ENA był zaś Hadj Ben Ahmed Messali, znany częściej pod
mianem Messalego Hadja. Urodzony w 1898 roku w Tlemcen w rzemieślniczej rodzinie o
mieszanym turecko-arabskim pochodzeniu. Były członek PCA, w owym okresie znajdował
się jeszcze nadal pod wpływem ideologii marksistowskiej.
ENA, tak jak i komuniści, akcentowała potrzebę reform socjalnych i ekonomicznych
w Algierii, ale w odróżnieniu od nich głosiła jako pierwsza algierska partia potrzebę
uzyskania przez nią niepodległości174.
Pod energicznym kierownictwem Messalego Hadja ENA już w 1929 roku miała 4000
aktywnych członków i znacznie większą ilość sympatyków szczególnie w środowiskach
robotniczych tzw. „czerwonego pasa”, czyli przemysłowych dzielnic Paryża175.
Francuskie władze nie pozostały obojętne na działalność ENA i w 1929 roku zakazały
jej działalności we Francji (w Algierii była zakazana od początku)176 z powodu nawoływań
Messalego do powstania w Algierii, on sam znalazł się na krótko w więzieniu.
W 1930 roku komuniści ostatecznie zerwali z Messalim z powodu nacjonalistycznego
charakteru, jaki nadał ENA177. Stał się on wtedy zwolennikiem ideologii panarabizmu.
Zachował jednak wzorowaną na komunistach strukturę ENA i używał niektórych
metod ich walki politycznej178.
173 Red. D. R. Woblikow, op. cit., s. 546; A.A. Heggoy, op. cit., s. 22.
174 A.A. Heggoy, op. cit., s. 22-24.
175 E. O’Ballance, op. cit., s. 28-29.
176 A.A. Heggoy, op. cit., s. 24.
177 J. Tallbot, op. cit., s. 18.
178 A.A. Heggoy, op. cit., s. 23-24.
Fot. 2. Mesali Hadj.
Partia odrodziła się wkrótce w podziemiu, a w 1932 roku znowu legalnie we Francji,
pod mianem „Zwycięskiej Gwiazdy Północnoafrykańskiej”. Jej program zakładał wtedy
między innymi poszanowanie drobnej i średniej własnośći. Organ prasowy Umma zwiększył
zaś swój nakład z 12 000 egzemplarzy w 1932 do 44 000 w 1934.179.
Robotnicy algierscy będący bazą polityczną komunistów i początkowo ENA, zaczęli
rosnąć w siłe dopiero po I wojnie światowej, w związku z rozwojem przmysłu. W 1917 roku
było w Algierii zaledwie 17 000 robotników, w 1924 roku było ich już 180 000 z czego
108 000 było muzułmanami. W 1936 było już 243 000 muzułmańskich robotników i
pracowników umysłowych, na 173 000 europejskich robotników i pracowników umysłowych.
Muzułmanie byli głównie robotnikami niewykwalifikowanymi180.
Ogromnej pauperyzacji ulegli w okresie I wojny światowej i kryzysu ekonomicznego
lat 30-tych, muzułmańscy chłopi. Gdy w 1929 roku na każdego farmera europejskiego
przypadało 4 razy więcej ziemi niż na jednego muzułmanina posiadającego gospodarstwo
rolne, to w 1940 stosunek ten wynosił już 7:1 na korzyść Europejczyków. Liczba
muzułmanów posiadających ziemię spadła wtedy o 88 000, a obszar posiadanych przez nich
gruntów zmniejszył się o 650 000 ha. Większość muzułmańskich chłopów, posiadała
gospodarstwa tak małe że nie była w stanie się z nich wyżywić i była zmuszona do
najmowania się do pracy na framach europejskich, lub dzierżawy gruntów od nich na
warunkach chammasaty, polegała ona na tym że dzierżawca otrzymywał wynagrodzenie w
granicach 1/5 do 1/10 swych plonów. Chammasów (dzierżawców) było 713 000, robotników
rolnych 467 000 a muzułmańskich właścicieli gospodarstw rolnych 600 000 (stan na rok
1930)181.
179 E. O’Ballance, op. cit., s. 29; Red. D. R. Woblikow, op. cit., s. 546.
180 Red. D. R. Woblikow, op. cit., s. 543.
181 Ibidem, s. 543-544.
W 1931 roku powstała w Algierii kolejna organizacja stworzona przez muzułmanów.
Jednakże z gruntu odmienna od nacjonalistyczno-proletariackej ENA, która zresztą miała
swych zwolenników głównie w metropolii. Było to Stowarzyszenie Muzułmańskich Ulemów
Algierskich (AUMA - Association des Uléma Musulmans Algériens), pod przywództwem
szejka Abd-el-Hamida Ben Badisa, prominentnego islamskiego teologa182.
Ulemowie, byli muzułmańskimi nauczycielami wykształconymi w islamskich
uniwersytetach Fezu, Kairu, Tunisu183, którzy sprzeciwiali sdominacji w algierskiej religii
kasty opłacanych przez Francję skorumpowanych i niedouczonych marabutów, którzy
utrzymywali algierskich muzułmanów w ciemnocie i zacofaniu184. Z powodu wymogu władz
francuskich, stanowiącego, że jedynie oficjalnie zaaprobowani przez nie duchowni mogą
głosić kazania w meczetach, ulemowie stworzyli sieć prywatnych klubów dyskusyjnych,
których nawoływali do powrotu do korzeni islamu i oczyszczenia go z niepotrzebnych
naleciałości oraz wpływów. Stawiali na odrodzenie Algierczyków w duchu wartości
islamskich i tym samym sprzeciwiali się dominacji laickiej Francji w życiu społeczno-
religijnym Algierii.
Zaczęli też tworzyć szkoły, w których uczyli zasad islamu oraz języka arabskiego. Do
1936 roku posiadali już 130 szkół w samym departamencie Konstantyny. Władze francuskie
postanowiły przymknąć oczy na tą działalność. Po części wynikało to z tego, że np. w 1938
roku jedynie 104,000 muzułmańskich dzieci uczęszczało do szkół francuskich, a było to dużo
poniżej wymaganych limitów. A po drugie nie chciano rozpalać uczuć nacjonalistycznych
kwestią zakazu nauki języka arabskiego. Hasło ulemów Islam moją religią, arabski moim
językiem, Algieria moją ojczyzną stało się wkrótce hasłem tysięcy młodych Algierczyków
opuszczających ich szkoły185.
Lecz nie wszyscy Algierczycy w tym okresie optowali za separacją od Francji i jej
kultury. Ci, którzy zostali wybrani do utworzonego w 1919 roku drugiego kolegium
elektorskiego dla algierskich muzułmanów zorganizowali się w 1934 w Federacją
Muzułmańskich Deputowanych Algierii, (FEMA - Federation des Elus Musulmans
d’Algerie), podzielonej według klucza departamentalnego. Jej twórcą był dr Ben Djelloul186.
Ale czołowym działaczem został Ferhat Abbas, mówiący jedynie po francusku aptekarz z
182 A.A. Heggoy, op. cit., s. 10.
183 A. Kasznik-Christian, Wojna Algierska, 1954-1962. U źródeł niepodległej państwowości, Łódź 2001, s.
19.
184 A. Horne, op. cit.,, s. 38.
185 A.A. Heggoy, op. cit., s. 12-13.
186 A.A. Heggoy, op. cit., s. 13.
Setifu, którego ojciec przeszedł stopnie kariery od ubogiego chłopa, do caida i posiadacza
francuskiej Legii Honorowej. Dla Abbasa symbolizowało to możliwości, jakie Francja może
dać teoretycznie Algierczykom187.
Działacze FEMA stanowili głównie wąską elitę wykształconych, zamożnych
muzułmanów lub byłych oficerów i podoficerów francuskiej armii. Żądali oni od Francji
pełnej integracji muzułmanów na równych prawach z Europejczykami ramach jej systemu
politycznego. Nigdy nie zdobyli większego, masowego poparcia. Przykładem postawy jaka
obowiązywała wśród członków FEMA niech będzie wypowiedź Abbasa z 1936 roku:
Gdybym odkrył naród algierski, byłbym nacjonalistą i nie wstydziłbym się
popełnić wtedy przestępstwa… Jednakże, nie umrę za naród algierski, ponieważ on nie
istnieje. Ja go nie znalazłem. Sprawdzałem historię, pytałem żywych i umarłych, odwiedzałem
cmentarze, nikt mi nic na ten temat nie powiedział. Znam oczywiście Imperium Arabskie,
Imperium Muzułmańskie, które honorowały islam i naszą rasę. Są to odpowiedniki Imperium
Rzymskiego i średniowiecznego Cesarstwa Niemieckiego. Narodziły się one w epoce i wśród
ludzi którzy już nie istnieją. Sięgnąłem wtedy do Koranu i znalazłem jeden werset
zabraniający muzułmaninowi integracji z narodem niewiernych. Znalazłem tylko to. Nie
można budować narodu na wietrze… musimy dlatego odegnać wszystkie nacjonalistyczne
sny żeby związać naszą przyszłość z tym, co Francuzi osiągnęli w tym kraju… Ochrona tych
osiągnięć jest sednem naszej politycznej aktywności188.
Fot. 3. Ferhat Abbas.
187 A. Horne, op. cit., s. 39-40.
188 F. Abbas, 1936 w: A. Horne, op. cit., s. 29-30; A. A. Heggoy, op. cit., s. 14.
Przykładem przeciwnej postawy niech będzie krytyka wypowiedzi Abbasa
wygłoszona przez przywódcę ulemów Ben Badisa:
My także egzaminowaliśmy historię i doszliśmy do wniosku, że muzułmański naród
algierski w niej zaistniał i nadal egzystuję… Ten naród ma własną historię…, ma własną
religię i jedność językową, swoją kulturę i swoją tradycję. Możemy więc powiedzieć, że
muzułmański naród algierski nie jest częścią Francji, nie może nią być i nie chcę nią być189.
Rok 1936 stał się jednakże znaczący dla Algierczyków z innych powodów. W tymże
roku premier Francji Leon Blum, przywódca lewicowego Frontu Ludowego ogłosił, że
zamierza zwiększyć polityczne uprawnienia algierskich muzułmanów.
Zachęcone tym algierskie partie opracowały tzw. Kartę Żądań Muzułmańskich na
pierwszym Kongresie Muzułmańskim, który grupował Stowarzyszenie Reformowanych
Ulemów, PCA i FEMA. ENA nie została zaproszona ze względu na jej nikły wpływ w
Algierii i zbyt radykalny charakter. W Karcie przyznano, że Algieria jest częścią Francji190,
ale żądano likwidacji wszystkich podwójnych praw i instytucji faworyzujących
Europejczyków. Ponadto domagano się reprezentacji muzułmanów we francuskim
Zgromadzeniu Narodowym, pełnego prawa wyborczego dla nich i likwidacji systemu dwóch
kolegiów elektorskich, oraz obywatelstwa dla wszystkich muzułmanów przy utrzymaniu
statusu koranicznego191. Żądano lepszej edukacji, prawa do nauczania arabskiego również we
francuskich szkołach w Algierii, wolnej arabskiej prasy, równego systemu opieki socjalnej.
Wysłano delegatów do Paryża celem spotkania z premierem. Aczkolwiek Blum
przyjął ich dobrze192, to w rzeczywistości jego projekt, opracowany wspólnie z byłym
gubernatorem generalnym Algierii Maurice Violette’em był znacznie bardziej ograniczony.
Rozciągał on francuskie obywatelstwo na wybranych muzułmanów, bez konieczności
rezygnacji przez nich ze statusu koranicznego193. Byli to oficerowie i podoficerowie
francuskiej armii, posiadający odznaczenia wojskowe, posiadaczy stopni uniwersyteckich,
oficjalni przedstawiciele handlu i rolnictwa, urzędnicy administracji na stanowiskach
kierowniczych, robotnicy posiadający odznaczenia za dobrą pracę oraz funkcjonariusze
związków zawodowych z 10-letnim doświadczeniem. Mogli oni wybrać 1 deputowanego do
Zgromadzenia Narodowego w Paryżu na 20 000 głosujących. Z tym że liczba muzułmanów,
189 A. Ben Badis, En Chihab, 04.1936 w: A. Heggoy, op. cit., s. 15.
190 A.A. Heggoy, op. cit., s. 16.
191 A. Kasznik-Christian, op. cit., s. 34-35.
192 A.A. Heggoy, op. cit., s. 16-17.
193 A. Horne, op. cit., s. 36-37.
którzy mieli stać się obywatelami w wyniku planu Bluma-Viollete’a wynosiła zaledwie około
25 000.
Aczkolwiek liczba 25,000 obywateli była śmiesznie mała, przyszłość stwarzała
nadzieję na zwiększenie tej liczby. Ulemowie wstępnie zgodzili się na to. Z kolei ENA
zwalczała projekt jako zbyt uległy194.
Niestety potężna europejska opozycja zarówno w Algierii jak i w metropolii nie
dopuściła nawet do wejścia projektu pod obrady parlamentu. Np. na znak protestu wszyscy
europejscy merowie w Algierii zagrozili rezygnacją195. Francja zajęta pogarszającą się
sytuacją polityczną w Europie postanowiła odłożyć sprawę pełnej emancypacji muzułmanów
ad acta. Viollete skrytykował krótkowzroczną politykę w swym przemówieniu do
Zgromadzenia Narodowego:
Kiedy muzułmanie protestują, jesteście oburzeni; kiedy nas akceptują, jesteście
podejrzliwi, kiedy milczą, jesteście przerażeni. Panowie, ci ludzie nie mają narodu w sensie
politycznym. Oni nawet nie żądają uznania go w sensie religijnym. Wszystko czego chcą to
przyłączyć się do naszej nacji. Jeśli im tego odmówicie, uważajcie, aby jej sobie sami nie
stworzyli196.
Z kolei na drugiej sesji Kongresu Muzułmańskiego w 1936 pojawił się na mównicy
nieproszony przywódca ENA, Messali Hadj. W gorącej przemowie uświadomił zebranym
delegatom, że Francja nie ma im nic do zaoferowania i namówił do poparcia jego
nacjonalistycznego programu. Zaskoczeni delegaci przywitali jego przemówienie brawami.
Messali zadebiutował tym samym na lokalnej, algierskiej scenie politycznej197.
Wkrótce jego partia została ponownie zdelegalizowana, jednakże już w 1937 roku
odrodziła się jako Algierska Partia Ludowa, (PPA - Parti du Peuple Algerien). Jej program
był nacjonalistyczny z silnym akcentem robotniczym, a stosunek do islamu umiarkowany.
Wszelkie jej zwiazki z komunistami zostały w tym czasie zerwane.
Również dotychczas umiarkowani i ustępliwi działacze FEMA postanowili zmienić
kurs swej polityki. W 1938 roku Ben Djelloul wystąpił z FEMA i utworzył Ruch Algierskich
Franko-Muzułmanów (RFMA - Rassemblemant Franco-Musulman Algerien). Domagał się
on pełnej równości muzułmanów i Europejczyków jako pierwszy krok do niepodległości.
Ferhat Abbas również stworzył własną partię Ludową Unię Algierską (UPA - Union
194 A.A. Heggoy, op. cit., s. 19.
195 E. O’Ballance, op. cit., s. 30.
196 M. Viollete, 1936, w: A. Horne, op. cit., s. 37.
197 A.A. Heggoy, op. cit., s. 20.
Populaire Algerien), której program był bardziej umiarkowany i zakładał emancypację
muzułmanów wewnątrz francuskiego systemu198.
Wybuch II wojny światowej spowodował zaostrzenie francuskiej polityki wobec
algierskiego nacjonalizmu. W 1939 roku zdelegalizowano PPA a Messali Hadj i inni
działacze zostali aresztowani199. PCA również zdelegalizowano200.
Legalnie mogły funkcjonować Stowarzyszenie Reformowanych Ulemów, RMFA i
UPA. Członkowie PPA zaczęli wkrótce infiltrować te organizację w celu wykorzystania ich
do swych własnych celów201.
Gdy w czerwcu 1940 roku Algieria znalazła się pod władzą petainowskiego Państwa
Francuskiego ze stolicą w Vichy, polityka wobec muzułmanów uległa dalszemu zaostrzeniu.
Praktycznie jedynie Ferhat Abbas i skupieni wokół niego politycy mogli działać w pełni
swobodnie202.
Rząd Vichy wprowadził również antysemicką ustawę, na mocy której pozbawił
francuskiego obywatelstwa algierskich Żydów203.
W latach wojny pojawił się wśród młodych członków podziemnej PPA nurt
proniemiecki. Zachęceni hitlerowską propagandą obiecującą niepodległość krajom Maghrebu
Utworzyli Komitet Akcji Rewolucyjnej Północnoafrykańskeij (CARNA- Comite d’Action
Revolutionnaire Nord-Africaine) który liczył na wspólpracę z Niemcami i Włochami po
otwarciu teoretycznego nowego frontu w Maghrebie.
Od 1942 roku, zaczęli rywalizować z PPA na terenie Algierii. Powołano tzw.
„Organizację” do której przyłączyło się wkrótce wielu bardzo młodych ludzi, nieprzyjętych
do PPA z powodu wieku, wśród nich był jeden z późniejszych założycieli FLN, Mourad
Didouche. Jej progam był wybitnie niepodległościowy. Messali Hadj widząc rosnący
dynamizm młodej partii postanowił zapomnieć jej początkowo proniemiecki charakter i w
1944 roku dokonano fuzji między PPA a Organizacją204.
Byli też Algierczycy, którzy kolaborowali z Niemcami. Najbardziej znanym był
Mohammed Said znany jako Si Nacer, późniejszy szef sztabu ALN na wschodnią Algierię.
Jako żołnierz armii francuskiej dostał się do niewoli niemieckiej. Przeszedł na stronę nazistów
i wstąpił do Legionu Muzułmańskiego SS formowanego za przyzwoleniem Heinricha
198 E. O’Ballance, op. cit., s. 30.
199 A.A. Heggoy, op. cit., s. 25.
200 A. Horne, op. cit., s. 43.
201 A.A. Heggoy, op. cit., s. 25.
202 E. O’Ballance, op. cit., s. 31.
203 Library of Congress, op. cit.
204 A. Kasznik-Christian, op. cit., s. 45.
Himmlera przez byłego muftiego Jerozolimy Hadja Amina Huseiniego. W 1943 roku został
zrzucony na spadochronie do Tunezji jako agent Abwehry. Został schwytany przez
Francuzów i skazany na dożywocie, wyszedł jednak warunkowo już w 1952 roku. W latach
wojny o niepodległość Algierii, już jako pułkownik ALN, zawsze fotografował się w
stalowym hełmie niemieckim. Swoja wojenną postawę wyjaśnił w jednym z wywiadów:
Wierzyłem że Hitler mógł zniszczyć francuską tyranię i wyzwolić świat205.
W 1942 roku lądowanie aliantów w Afryce Północnej dało nowy impuls algierskiej
scenie politycznej. Ferhat Abbas opracował Algierski Manifest Wolności. Dokument ten,
zainspirowany Kartą Atlantycką omawiał kwestie uczestnictwa Algierczyków w wojnie pod
warunkiem zapewnienia Algierii pełnej autonomii na zasadzie federacji z Francją206.
Dokument przedłożono generalnemu gubernatorowi Algierii, przedstawicielowi
nowopowstałego Francuskiego Rządu Tymczasowego 16.01.1943 roku. Dnia 26.05.1943
roku w kooperacji z ulemami i podziemną PPA dołączono do niego suplement dodatkowo
zwiększający skalę ządań muzułmanów207.
Gdy 3.06.1943 roku generałowie Charles de Gaulle i Giraud, zostali
współprzewodniczącymi Francuskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z siedzibą w
Algierze, postanowili odrzucić większość żądań manifestu.
W tym czasie Algieria stała się jednakże główną bazą sił Wolnych Francuzów, którzy
liczyli na zaciąg do swej armii algierskich muzułmanów w celu partycypacji w dalszej wojnie
z państwami Osi208. W szeregach armii Wolnych Francuzów służyło do końca wojny około
250 000 algierskich muzułmanów. Walczyli głównie w kampanii włoskiej, między innymi
pod Monte Cassino209.
W grudniu 1943 roku de Gaulle zwiększył liczbę muzułmanów posiadających
francuskie obywatelestwo. Ograniczając jednakże do elity określonej w planie Bluma-
Viollete’a.
W marcu 1944 rozszerzono prawo wyborcze do drugiego kolegium elektorskiego na
muzułmańskich mężczyzn powyżej 21 roku życia210. Algierczycy mogli wybierać również 13
deputowanych do Zgromadzenia Narodowego w Paryżu211.
205 M. Said, w: A. Horne, op. cit., s. 131.
206 E. O’Ballance, op. cit., s. 31-32.
207 A. Horne, op. cit., s. 43.
208 E. O’Ballance, op. cit., s. 32.
209 M. Evans, The Harkis: The Experience and Memory of France’s Muslim Auxiliaries w: red. M. S. Alexander, M. Evans,
J.F.V. Keiger, The Algerian War and the French Army, 1954-62. Experiences, Images, Testimonies. Basingstoke/ New
York 2002, s. 120.
210 E. O’Ballance, op. cit., s. 32.
211 Red. D. R. Woblikow, op. cit., s. 554.
Również ilość muzułmanów, jaka mogła zasiadać w zgromadzeniach municypalnych
została zwiększona, do co najmniej 2/5.
Jako że umożliwiono działanie algierskich partii politycznych, PPA uległa odrodzeniu
a Ferhat Abbas utworzył nową partię Przyjaciół Manifestu Wolności (AML - Amis du
Manifesto et de la Liberte), która walczyła o realizację postanowień tego dokumentu.
Wkrótce dołączyli do niej PPA i ulemowie, ale na zasadach stowarzyszenia 212.
W 1944 roku Algierczycy po doświadczeniach II wojny światowej, klęsce Francji i
upadku jej prestiżu w ich oczach nie chcieli się zadowolić praktycznie tymi samymi
propozycjami zmain politycznych, które proponowano im w latach 30-tych. Powrót
weteranów kampanii włoskiej w 1945 roku dodatkowo podgrzał społeczną atmosferę.
W dniu 9.05.1945 roku podczas manifestacji z okazji zakończenia wojny doszło do
zamieszek w wyniku których algierski tłum zaczął mordować przypadkowych
Europejczyków, rabować ich mienie i palić domy i sklepy. Śmierć poniosło 103