Relacje rodzinne a zadowolenie z życia u młodzieży na różnych etapach edukacji

Article (PDF Available) · January 2016with 216 Reads
Abstract
W niniejszym opracowaniu autorki poszukiwały predyktorów zadowolenia z życia w postaci relacji rodzinnych. Relacje rodzinne są wymiarem, który bezpośrednio przekłada się na poziom zadowolenia z życia dzieci i młodzieży. 2. Na różnych etapach rozwoju młodego człowieka relacje rodzinne o innym charakterze mają wpływ na zadowolenie z życia badanych. 3. Rodzice pozwalają na mniejszą autonomię swoim córkom aniżeli synom. 4. W przypadku dziewcząt postawa autonomii i spójności ojca odgrywa istotną rolę w ich rozwoju, decyduje między innymi o poziomie zadowolenia z życia.
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
F I D E S E T R A T I O
Strona 1
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
ISSN 2082-7067 1(25)2016 KWARTALNIK NAUKOWY
SPIS TREŚCI:
Marzena Zajączkowska, Wychowanie człowieka zaczyna się w łonie jego matki ……………
6
Wiktoria Raczyńska, Oddziaływanie rodziców na dzieci …………………………………...
36
Michał Obidziński, Teoria rozmytego śladu. Prezentacja mode
lu i możliwych jego
zastosowań w odniesieniu do problematyki wychowania …………………………
49
Ks. Piotr Karpiński,
Prawda i wolność w wychowaniu. Podstawy pedagogiki chrześcijańskiej
ks. Józefa Tischnera …………………………….………………………………..
62
Joanna Parol, Zaskocze
nie światem, paradoks dorastania i miłość. Filmowe dylematy
dotyczące wychowania …………………………………………………………...
74
Agata Majewska, Przestrzeń edukacyjno-wychowawcza w kręgu zmian –
znaczenie nowych
technologii w pracy z dziećmi i młodzieżą ……………………………………..
88
Małgorzata Wrześniak, Katarzyna Szymańska, Dylematy współczesnej edukacji kulturalnej
93
Paweł Skrzydlewski, O przyczynach oraz efektach ateizacji edukacji i wychowania.
Uwagi
filozoficzne …………………….……………………………………..………..
100
Edyta Wolter, Idea of Environmental Protection in the Press of the Second Republic of
Poland - educational implications………………………………………………
127
Magdalena Torzecka, Kulturowe uwarunkowania praktyk wychowawczych ………..…...
141
Anna Wołpiuk–Ochocińska, Małgorzata Marmola, Relacje r
odzinne a zadowolenie z życia
u młodzieży na różnych etapach edukacji .………………………………………
149
Dominik Borawski, Konformizm
recepta na bezpieczne dopasowanie czy droga
prowadząca do poczucia osamotnienia?…………………………………………
166
Anna Wołpiuk–Ochocińska, Anna EnglertBator,
Wychowani do oszustwa? Poziom nadziei
na sukces i poczucie własnej skuteczności u uczniów i studentów o różnym
poziomie nieuczciwości akademickiej …..
………………………………………..
182
Weronika Juroszek, Wychowanie do okazywania szacunku osobie starszej w rodzinie
w świetle teorii uczenia się ……………………………………………………...
195
Paulina Rosińska,
Wartościowanie zdrowia i inteligencja emocjonalna jako korelaty troski
o zdrowie w grupie rodziców małych dzieci ………………………………….….
204
Ks. Bielecki Jan, Zabłocki Kazimierz Jacek, Zaburzony rozwój mowy u dziecka i jego terapia ..
228
Iwona Wrześniewska-Wal, Udział rodziców w procesie diagnostyczno-
terapeutycznym
dziecka …………………………………………………………………………..
244
Karol Kierzkowski, Problemy dotyczące wychowania uczniów sięgających po narkotyki……
252
Renata Matusiak,
Zagrożenie fonoholizmem uczniów klas gimnazjalnych a rola rodziców
w profilaktyce zjawiska ………………..………………………………….……...
265
Katarzyna Nosek, Dylematy wychowawcze matek samotnie wychowujących dzieci. An
aliza
pedagogiczna blogów internetowych ……………………………………
273
Justyna Anna Gutka, Dziecko w sytuacji rozwodu rodziców …………………………….
280
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
F I D E S E T R A T I O
Strona 149
dr Anna Wołpiuk–Ochocińska
dr Małgorzata Marmola
Zakład Psychologii
Uniwersytet Rzeszowski
Relacje rodzinne a zadowolenie z życia u młodzieży
na różnych etapach edukacji
1. Specyfika rozwoju dzieci i młodzieży na różnych etapach edukacji
Człowiek w ciągu całego swojego życia, na każdym etapie swojego rozwoju, realizuje odmienne
zadania rozwojowe. Są one rezultatem oddziaływania różnych czynników. Rozwój ten kierowany jest
regułami zegara biologicznego i społecznego. Wiąże się z podejmowaniem kolejnych wyzwań, realizacją
nowych celów, poszukiwaniem sensu swojego życia i budowaniem własnej tożsamości. W każdym okresie
rozwoju dzieje się to inaczej, bo człowiek dysponuje innymi środkami poznawania świata (Brzezińska,
2005).
Okres dorastania stawia przed młodym człowiekiem nowe wyzwania rozwojowe, które wiążą się z
dynamicznymi zmianami fizycznymi, a także zmianami poznawczymi i naciskami społecznymi. Jedną z
oznak dorastania jest przyspieszenie tempa wzrostu organizmu, po którym następuje pokwitanie, a więc
początek dojrzewania płciowego, które wiąże się z przemianami w zakresie pierwszorzędowych i
drugorzędowych cech płciowych (Zimbardo, Johnson, McCann, 2011). Jednym z zadań adolescencji jest
„pogodzenie się ze swoim fizycznym Ja poprzez stworzenie realistycznego, ale jednocześnie akceptującego
wyobrażenia schematu własnego ciała” (Zimbardo, Johnson, McCann, 2011), które zależne jest od cech
mierzalnych (jak waga, wzrost), a także od sposobu odbierania ocen wyrażanych przez innych. W okresie
dojrzewania zaczyna się ujawniać orientacja seksualna.
Kolejnym zadaniem dorastania jest poszukiwanie własnej tożsamości wypełnia ono przestrzeń
między bezpieczeństwem dzieciństwa a autonomią człowieka dorosłego i nazywane jest moratorium
psychologicznym (Obuchowska, 2001, s.164). Zanim młody człowiek odnajdzie własną drogę i cel w
życiu, zbierane doświadczenia poddaje próbom i eksperymentom, co pozwala mu upewnić się w
słuszności podejmowanych wyborów i odkryć na nowo jakim jest, jakimi zasobami dysponuje i jak
spostrzegają go inni (Bardziejowska, 2005). Aby pokonać kryzys tożsamości, dorastający musi scalić
dotychczasową wiedzę o sobie i zintegrować swoją przeszłość z teraźniejszością i koncepcją przyszłości,
korzystając z wzorów identyfikacyjnych płynących z otoczenia. W przeciwnym przypadku dochodzi do
pomieszania ról. W procesie tym ważną rolę odgrywa płeć i akceptacja własnej płci (Obuchowska, 2001).
Nastolatki wchodzą w fazę myślenia formalnego, które oznacza odchodzenie od niedojrzałych
operacji umysłowych i pojawienie się dojrzałej myśli. Pojawiają się wyrafinowane strategie umysłowe,
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
ISSN 2082-7067 1(25)2016 KWARTALNIK NAUKOWY
które umożliwiają rozwiązywanie problemów. Proces ten jednak dokonuje się stopniowo (Turner, Helms,
1999).
Jest to również trudny czas dla rodziców nastolatków, którzy niejednokrotnie mają wątpliwości
czy zmiany zachodzące w zachowaniu ich dzieci idą we właściwym kierunku, nie dają na nie przyzwolenia
i uruchamiają nadmierną kontrolę, zamiast wsparcia. Zmiany w zachowaniu dorastających dzieci zmuszają
dorosłych do zmiany własnego zachowania i funkcjonowania całego systemu rodzinnego (Bardziejowska,
2005).
Dorastający potrzebuje od dorosłych adekwatnego wsparcia, różnego na każdym etapie
formowania się tożsamości. Może to wsparcie przyjąć, gdy łączy go z dorosłym więź emocjonalna, która
daje obu poczucie wspólnoty i bezpieczeństwa. By stać się dla adolescenta osobą znaczącą, z którą ten
zechce się liczyć, trzeba się zaangażować i zainteresować światem, bez moralizowania i strofowania.
Rodzice stopniowo swoją odpowiedzialność za dziecko przekazują dorastającemu, ucząc go
odpowiedzialności za siebie i samodzielności. Na etapie tożsamości rozproszonej, młody człowiek
potrzebuje silnych i stabilnych wzorców zewnętrznych, dorosłych, którzy będą ostoją reguł i porządku,
którzy swoim zachowaniem potrafią dać przykład spójności tego co mówią, z tym, co robią, jasno określą
zadania i wyegzekwują ich wykonanie. Jednak aby przejść do tożsamości moratoryjnej, dorastający
potrzebuje dorosłego doradcy, który pozwoli na samodzielne poszukiwania własnych obszarów
aktywności i zainteresowań; zaś przechodząc do tożsamości dojrzałej – młody człowiek potrzebuje
konsultanta, który przyzwoli na samodzielne decyzje oraz na analizę korzyści i zagrożeń z nich płynących
(Bardziejowska, 2005).
W okresie późnej adolescencji, nazywanej wiekiem młodzieńczym (16 20 lat, a więc czas nauki
w liceum i początek studiowania), który jest kontynuacją wieku dorastania, następuje rozwój uczuć, który
zmierza do uzyskania dojrzałości uczuciowej, przejawiającej sw niezależności uczuciowej, poddawaniu
uczuć kontroli, opanowaniem i socjocentryzmem, a także zdolnością do odraczania reakcji i
powściągliwością. Następuje wówczas również rozwój uczuć wyższych (estetycznych, moralnych,
patriotycznych), co wiąże się z myśleniem abstrakcyjnym. Rozbudowie ulegają związki interpersonalne,
które opierają się na zainteresowaniach, a grupy stają się heteroseksualne. Pojawiają się potrzeby seksualne,
które ukierunkowują dążenia ku płci przeciwnej. Ich efektem jest doświadczenie romantycznej miłości, a
nierzadko też inicjacja seksualna. Duże znaczenie mają związki przyjacielskie. Poprawiają się relacje ze
starszymi osobami, młodzi szukają u nich porady, uświadamiają sobie swoją zależność, choćby materialną,
więc konflikty rodzinne stają się łagodniejsze (Obuchowska, 2001).
Zadania związane z przechodzeniem z okresu późnej adolescencji do wczesnej dorosłości wiążą
się z procesem indywiduacji. Młodzi próbują wówczas na nowo zdefiniować swoje relacje z rodzicami i
opiekunami, dążąc do większej równości i autonomii. Proces ten prowadzi do ukształtowania się
niezbędnych dla pomyślnego funkcjonowania w okresie dorosłości zasobów podmiotowych i
społecznych. Warunkowany jest on w dużej mierze jakością funkcjonowania rodziny generacyjnej,
zwłaszcza wsparciem jakiego udziela ona młodemu człowiekowi w jego dążeniu do samowystarczalności.
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
F I D E S E T R A T I O
Strona 151
Jednak, gdy wzorce interakcji rodzinnych są zbyt sztywne, proces indywiduacji będzie hamowany (Plopa,
2008)
2. Znaczenie rodziny i wychowania w poszczególnych etapach rozwoju
Każda rodzina, w zależności od tego, na jakim znajduje się etapie rozwoju, staje przed
koniecznością realizacji określonych funkcji, a każdy z jej członków zobowiązany jest do wywiązywania się
z przypisanych mu ról, zadań rozwojowych i oczekiwań doń kierowanych, zależnie od jego wieku, płci i
zajmowanej w systemie rodzinnym pozycji (Rostowska, 2008).
Interakcje zachodzące pomiędzy członkami rodziny determinowane przez wiele czynników,
wśród których ważne miejsce zajmują postawy poszczególnych członków rodziny względem siebie,
zwłaszcza postawy rodziców wobec dzieci. Są one oparte na danych intelektualnych, zabarwione
określonymi emocjami, wiążą się także z tendencją do określonych zachowań. Właściwe postawy lokują
się w obszarze złotego środka, pomiędzy skrajnymi postawami nadmiaru i niedomiaru, zależnie od wieku
dziecka, cech osobowości i zmieniającej się sytuacji. I tak z wiekiem dziecka musi zmniejszać się bliskość
rodziców wobec dziecka, przejawiając sw mniejszym stopniu przez kontakt fizyczny, a dopuszczać w
większym stopniu własne sprawy i tajemnice dorastającego człowieka. Podobnie właściwa pomoc
powinna zmniejszać swój zakres w miarę nabywania samodzielności przez dziecko, by w konsekwencji
wspierać dorosłe dziecko tylko w sytuacjach kryzysowych. Zakres swobody, jaką rodzice pozostawiają
dziecku też powinien zwiększać się wraz z jego wiekiem i dojrzewaniem psychicznym, więc dorastając,
młody człowiek decyduje o swoich sprawach, w ramach zinterioryzowanych norm. W końcu rodzice
winni kierować wobec dziecka rozsądne wymagania, liczące się z jego możliwościami, wiekiem, stanem
zdrowia. Mogą one wraz z wiekiem wzrastać, ale nie nagle raczej poprzez stopniowe uczenie się nowych
zachowań i podejmowanie nowych zadań (Braun-Gałkowska, 1991).
Olson i Gorall (za: Margasiński, 2013) uważają, że istnieje związek pomiędzy spójnością,
elastycznością i komunikowaniem się w systemie rodzinnym a stylami wychowawczymi prezentowanymi
przez rodziców. Istotne jest tu wsparcie udzielane dzieciom przez rodziców oraz kontrola, rozumiana jako
stopień elastyczności wykazywany w egzekwowaniu zasad i dyscyplinowaniu dziecka. Amato i Booth
(1997) dostrzegają tu krzywoliniową zależność jeżeli rodzice zbyt łagodni, to prowadzi to do układu
chaotycznego, zaś jeśli są zbyt zasadniczy, to skutkuje to układem sztywnym. I w jednym, i w drugim
przypadku dziecko ma więcej problemów.
Jednostka buduje podstawową wiedzę o sobie w relacji z innymi. W relacjach tych istotne jest
równoważenie potrzeby przynależności i bliskości z potrzebami dystansu, separacji i indywidualności;
równoważenie autonomii i współzależności stosownie do wieku, co sprzyja zyskiwaniu kontroli nad
swoim życiem i umożliwia bardziej autonomiczne relacje z rodzicami i innymi członkami rodziny.
„symbiotyczna więź, która charakteryzuje relacje rodzic-dziecko w okresie niemowlęcym, rozwija się w
kierunku zależnej, symetrycznej relacji między rodzicem a dzieckiem w czasie dzieciństwa, po której
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
ISSN 2082-7067 1(25)2016 KWARTALNIK NAUKOWY
następuje bardziej niezależna i dojrzała relacja w czasie dojrzewania i wczesnej dorosłości” (Anderson,
Sabatelli, 1990; za: Plopa 2008).
3. Istota relacji rodzinnych w wychowaniu
Rodzina stanowi dla dziecka pierwsze i podstawowe środowisko życia, odgrywa w jego życiu
niezmiernie ważną rolę. Jest ona bowiem tą grupą, z którą młody człowiek się świadomie i mocno
identyfikuje. Przejmuje poglądy, które wyrażają jej członkowie, kształtuje postawy oraz wzory zachowań,
które w okresie dorastania stają się zinternalizowanymi zasadami życia (Plopa, Połomski, 2010).
Dobrze funkcjonująca rodzina, w której każdy z członków wywiązuje się ze swoich zobowiązań i
realizuje oczekiwania do niego kierowane, zaspokaja potrzeby wszystkich członków systemu oraz
dostarcza im poczucia bezpieczeństwa i satysfakcji z przynależności do rodziny (Rostowska 2008).
Relacje w rodzinie można opisać za pomocą następujących wymiarów:
1) Komunikacja obejmująca gotowość do wzajemnego rozumienia się członków rodziny, ich
poziom otwarcia się i sposób wymiany informacji.
2) Spójność – określa poziom i jakość więzi emocjonalnych między członkami rodziny i
udzielanie sobie wsparcia.
3) Autonomia kontrola wymiar obejmujący kompetencje systemu w zakresie kierowania
zachowaniem swoich członków oraz stopień tolerancji i prywatności, jakiej doświadczają
członkowie rodziny, zależnie od ich wieku rozwojowego i pozycji, jaką zajmują w rodzinie.
4) Tożsamość – czyli tendencję systemu do tworzenia zgodnego obrazu rodziny i orientację na
wybrane wartości (Plopa, Połomski, 2010).
Badania wskazują na korelację pomiędzy funkcjonowaniem rodziny a stylem wychowania
preferowanym przez rodziców. Styl demokratyczny, stosowany w systemach zrównoważonych, z
precyzyjnie ustalonymi zasadami i oczekiwaniami, które uwzględniają stanowisko dzieci, skutkuje
energiczno-przyjaznymi zachowaniami dzieci. Są one bardziej samodzielne i pogodne, dobrze radzą sobie
ze stresem, oczekują sukcesów. Autorytarny styl wychowania, pojawiający się w systemach sztywnych i
splątanych, wiążący się ze sztywnymi regułami i ich rygorystycznym egzekwowaniem, jest szczególnie
kłopotliwy dla nastolatków i rodzi ich bunt oraz zachowania konfliktowo-pobudliwe. W efekcie mają one
skłonność do nagłych zmian nastrojów, są podatne na stres i nieprzyjaźnie nastawione do otoczenia.
Rodzice stosujący styl przyzwalający (najczęściej w systemach chaotycznych i splątanych), godzą się na to,
by przeważały preferencje dzieci, co prowadzi do niepożądanych skutków wychowawczych w postaci
zachowań impulsywno-agresywnych, buntu i braku nastawienia na sukces. Z kolei dzieci wychowywane
stylem odrzucającym (w systemach sztywnych i niezwiązanych) rzadko mają poczucie, że ktoś o nie dba,
ale że się od nich wiele oczekuje. W efekcie są niedojrzałe i mają problemy psychologiczne. W końcu
rodzice obojętni często ignorują dziecko, pozostawiają je samemu sobie, bez emocjonalnego wsparcia.
Dzieci te są zamkniętymi w sobie samotnikami i słabo radzą sobie w życiu. Ma to miejsce w systemach o
wysokim poziomie chaotyczności niezwiązania (Margasiński, 2013).
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
F I D E S E T R A T I O
Strona 153
Zmiany, które zachodzą w możliwościach poznawczych młodych ludzi, rozwój myślenia
abstrakcyjnego i złożonego rozumowania, mają wpływ także na ich zachowania interpersonalne i relacje w
rodzinie. Dorastające dzieci zaczynają patrzeć na rodziców w sposób bardziej egalitarny, co nie zawsze
zyskuje akceptację rodziców i powoduje konflikt, który wymaga zdefiniowania na nowo ról
poszczególnych członków rodziny. Dążenie młodych do niezależności może przez pewien czas stać się
katalizatorem konfliktów i zmniejszenia się bliskości pomiędzy nimi a rodzicami, jednakże jakość tych
relacji w dużej mierze zależy od jakości tych relacji przed rozpoczęciem okresu dojrzewania (Allen, Land,
1999). Więc w tych rodzinach, w których relacje były oparte na wzajemnym zrozumieniu i silnych więziach
emocjonalnych, problemy w komunikacji będą miały charakter przejściowych problemów w komunikacji.
Również przywiązanie do rodziców zmienia się w okresie dorastania, zmniejsza się bliskość fizyczna, ale
wzrasta częstotliwość rozmów dotyczących uczuć, co jest symptomem zmieniających się potrzeb
dorastających. Jednakże spośród wszystkich relacji, relacje z rodzicami najsilniejsze i mają największe
znaczenie dla ważnych decyzji, podejmowanych przez młodych, zaś autorytet rodziców wydaje się opierać
na elastyczności komunikacji rodzice-dzieci (Plopa, Połomski, 2010).
Relacje rodzinne i komunikacja w rodzinie pełnią doniosłą rolę w ocenie jakości życia; zwłaszcza
więzi oparte na miłości, zrozumieniu, życzliwości i wzajemnej akceptacji, sprzyjają odczuwaniu satysfakcji
z życia. W rodzinach charakteryzujących się wysokim poziomem satysfakcji, opartych na prawidłowych
relacjach interpersonalnych, dominuje partnerski styl komunikacji, co wiąże się z wzajemnym uznawaniem
pragnień i oczekiwań poszczególnych członków rodziny, tolerancją wobec odmiennych poglądów,
unikaniem rad, nakazów, narzucania własnego punktu widzenia, czy też nakłaniania do zmiany poglądów
(Rostowska. 2008).
4. Zadowolenie z życia
Drugie z badanych zagadnień to zadowolenie z życia. Jest to pojęcie, które w ostatnich latach
zyskuje na coraz większym znaczeniu. Subiektywny dobrostan psychiczny, satysfakcja z życia, szczęście
to wymiary, które nierzadko pojawiają się zamienne (Wnuk i in., 2013, Czapiński, 1994). Zdaniem
Veenhovena (1991) zadowolenie z życia określa stopień, w jakim osoba ocenia pozytywnie własne życie
jako całość (jak bardzo lubi życie, jakie wiedzie). W takim ujęciu często jest ono operacjonalizowane w
formie poziomu zadowolenia czy równowagi pomiędzy dodatnimi i ujemnymi aspektami życia (Ryff,
1989). Ocena życia jako całości zawiera w sobie dwa komponenty: aspekt afektywny i aspekt poznawczy.
Wymiar afektywny to samopoczucie osoby - jak dobrze osoba czuje się zazwyczaj, jakie emocje
(pozytywne, negatywne) odczuwa najczęściej. Natomiast komponent poznawczy dotyczy tego, co osoba
myśli o swoim życiu, jak je świadomie ocenia (Zalewska, 2002).
Oprócz ogólnego zadowolenia z życia badane jest zadowolenie z różnych jego aspektów (praca,
rodzina, dzieci, zdrowie). W taki sposób dla przykładu zadowolenie z życia, czy jakość życia mierzy
Centrum Badania Opinii Społecznej (2014) podając jednocześnie, że źródłem największej satysfakcji
Polaków są ich dzieci. Zdecydowana większość deklaruje jedocześnie zadowolenie ze swego małżeństwa,
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
ISSN 2082-7067 1(25)2016 KWARTALNIK NAUKOWY
przyjaciół i najbliższych znajomych oraz miejsca zamieszkania. Największy wpływ natomiast na
subiektywne na poczucie satysfakcji życiowej ma postrzeganie własnych perspektyw na przyszłość. Z kolei
z badań Zalewskiej (2002) wynika, że poziom satysfakcji z życia, a także relacje pomiędzy wymiarami
emocjonalnymi i poznawczymi zależą od okresu życia. Ten aspekt będzie poruszany również w badaniach
autorek niniejszego opracowania. Wiele kolejnych badań wskazuje na istotę czynników środowiskowych,
które elementem pośredniczącym w odczuwaniu zadowolenia z życia (Babiarz, Brudniak-Drąg, 2013;
Głębocka, Szarzyńska, 2005; Trejtowicz, 2007) oraz czynników osobowościowych (Krok, 2013; Pilarska,
2012; Skarżyńska, 2003).
W niniejszym opracowaniu autorki poszukiwały predyktorów zadowolenia z życia w postaci
relacji rodzinnych.
5. Metody i grupa badana
Na grupę badaną składali się uczniowie gimnazjum (średnia wieku dziewcząt wynosiła 14,11, a
chłopców 14,29 lat), szkół średnich (średnia wieku dziewcząt równała się 16,41 i chłopców 16, 25 lat) i
szkół wyższych (kolejno 21,15 lat i 21, 67 lat). Ogółem grupa badana liczyła 543 osoby. Liczebność
poszczególnych grup przedstawia tabela 1.
Tab. 1. Grupa badana z uwzględnieniem płci i miejsca nauki
MĘŻCZYZNA
Ogółem
GIMNAZJUM
N
78
166
%
14,4%
30,6%
SZKOŁA ŚREDNIA
N
52
198
%
9,6%
36,5%
SZKOŁA WYŻSZA
N
61
179
%
11,2%
33,0%
Ogółem
N
191
543
%
35,2%
100,0%
Źródło: Opracowanie własne
Nie wystąpiły międzypłciowe różnice istotne statystycznie odnośnie wieku w
poszczególnych grupach badanych, natomiast różnice w zakresie wieku były istotne statystycznie na
poziomie p<0,000 pomiędzy poszczególnymi grupami szkolnymi, co jest prawidłowością oczywistą.
W badaniach zastosowano następujące metody badawcze:
- KRR - Kwestionariusz Relacji Rodzinnych M. Plopy i P. Połomskiego (2010)
- Skala SLSS (Student’s Life Satisfaction Scale) E. Huebnera (1991).
Kwestionariusz Relacji Rodzinnych M. Plopy i P. Połomskiego (2010) jest przeznaczony do
badania relacji rodzinnych w percepcji młodych ludzi. Ma on sześć wersji służących do oceny różnych
wymiarów relacji rodzinnych. Na potrzeby badań wykorzystano narzędzia odnoszące się do: rodziny jako
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
F I D E S E T R A T I O
Strona 155
całości (Moja Rodzina zawiera 32 pozycje i pozwala na pomiar wymiarów: komunikacja, spójność,
autonomia kontrola i tożsamość), rodziców jako pary małżeńskiej (Moi Rodzice jako Małżeństwo
zawiera 16 pozycji; pozwala na ocenę wymiarów: komunikacja i spójność), relacji z matką (Moja Matka
zawiera 24 pozycje - pozwala na pomiar: komunikacji, spójności i autonomii kontroli), relacji z ojcem
(wersja Mój Ojciec składa się z 24 pozycji mierzących wymiary: komunikacja, spójność i autonomia
kontrola). Do każdego ze stwierdzeń osoba badana ustosunkowuje się na pięciostopniowej skali.
W badaniach zastosowano również Skalę E. SLSS (Student’s Life Satisfaction Scale) do badania
satysfakcji z życia (Huebner, 1991, Gilman, Huebner, 2000; Huebner, Suldo, Valois, 2003). SLSS jest
siedmio-itemowym narzędziem typu self report, w którym na skali sześciostopniowej (0-5 pkt) osoby
określają, w jakim stopniu zgadzają się z podanymi stwierdzeniami – od zdecydowanie nie zgadzam się do
zdecydowanie zgadzam się.
6. Wyniki i omówienie
W analizie statystycznej uwzględniono trzy grupy wiekowe: uczniów ze szkół gimnazjalnych,
uczniów ze szkół średnich i studentów szkół wyższych. W ramach poszczególnych grup badanych
porównano dziewczęta i chłopców w zakresie postrzeganych przez nich relacji rodzicielskich i technik
wychowawczych. Wyniki przedstawia tabela nr 2.
Tab. 2a. Różnice między uczniami gimnazjum różnej płci w zakresie oceny relacji rodzinnych
GIMNAZJUM
N
Średnia
Odchylenie
standardowe
t
Istotność
(dwustronna)
MOJA RODZINA
KOMUNIKACJA
KOBIETA
85
21,60
7,613
-1,813
,072
MĘŻCZYZNA
74
23,46
5,232
MOJA RODZINA_SPOJNOŚĆ
KOBIETA
85
21,46
8,290
-1,653
,101
MĘŻCZYZNA
74
23,27
5,392
MOJA_RODZINA
AUTONOMIA
KOBIETA
85
22,08
6,192
-,753
,453
MĘŻCZYZNA
74
22,76
4,921
MOJA_RODZINA
TOŻSAMOŚĆ
KOBIETA
85
22,75
6,568
-,507
,613
MĘŻCZYZNA
74
23,23
5,288
MAŁŻEŃSTWO
KOMUNIKACJA
KOBIETA
83
21,37
9,905
-1,144
,254
MĘŻCZYZNA
74
22,92
6,890
MAŁŻEŃSTWO SPÓJNOŚĆ
KOBIETA
83
21,28
10,434
-1,308
,193
MĘŻCZYZNA
74
23,14
7,231
MOJA MATKA
KOMUNIKACJA
KOBIETA
81
23,21
7,779
,464
,644
MĘŻCZYZNA
68
22,66
6,406
MOJA_MATKA_SPÓJNOŚĆ
KOBIETA
81
23,47
8,289
-,014
,989
MĘŻCZYZNA
68
23,49
5,832
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
ISSN 2082-7067 1(25)2016 KWARTALNIK NAUKOWY
Tab. 2b. Różnice między uczniami gimnazjum różnej płci w zakresie oceny relacji rodzinnych (cd.)
MOJA_MATKA_
AUTONOMIA
KOBIETA
81
17,16
8,952
-,265
,791
MĘŻCZYZNA
68
17,53
7,845
MOJ_OJCIEC_KOMUNIKACJ
A
KOBIETA
75
20,17
9,355
-1,687
,094
MĘŻCZYZNA
62
22,42
6,123
MOJ_OJCIEC_SPOJNOSC
KOBIETA
75
19,51
9,551
-2,132
,035
MĘŻCZYZNA
62
22,42
6,347
MOJ_OJCIEC_AUTONOMIA
KOBIETA
75
14,33
8,927
-,969
,334
MĘŻCZYZNA
62
15,76
8,113
Źródło: Opracowanie własne
Uczniowie z gimnazjum bardzo podobnie oceniają relacje w swoich rodzinach. Niestety poziom
tych relacji oceniają na niskim poziomie. Zarówno w zakresie komunikacji, autonomii jak i tożsamości i
spójności wyniki obu grup znajdują się poziomie 3 stena. Gimnazjaliści oceniają swoją rodzinę jako
bardziej sztywną, zamkniętą na potrzeby poszczególnych członków rodziny i mniej skłonną do
kompromisów. W rodzinie częściej panuje atmosfera napięcia, niezbyt spójnych wymagań.
Rodzice postrzegani przez dzieci jako nadmiernie kontrolujący, ograniczający swobodę
działania. Zarówno matka jak i ojciec odbierani przez gimnazjalistów jako osoby, które w mniejszym
stopniu dbają o kontakt z dzieckiem i nie mają czasu na rozwiązywanie jego problemów i zwierzenia,
nagradzają posłuszeństwo, nie dbając dostatecznie o zaspokojenie potrzeby autonomii dziecka.
Co więcej badane dzieci postrzegają swoich rodziców jako małżeństwo w mało pozytywnym
świetle opisując ich jako parę, która ma trudności we wzajemnej komunikacji i akceptacji. Dostrzegają brak
zaufania i ciepła między małżonkami i niechęć do angażowania się w swoje problemy.
Różnice istotne statystycznie pomiędzy osobami różnej płci pojawiły się w zakresie spójności w
relacji z ojcem. Dziewczęta oceniły zachowania ojca w stosunku do nich jako mniej spójne, co objawia się
między innymi w większej obojętności ojca w stosunku do córki, rzadszym okazywaniem pozytywnych
emocji i wsparciem.
Tab. 3a. Różnice między uczniami szkół średnich różnej płci w zakresie oceny relacji rodzinnych
Szkoła średnia
N
Średnia
Odchylenie
standardowe
t
Istotność
(dwustronna)
MOJA RODZINA_KOMUNIKACJA
KOBIETA
119
22,70
6,489
,002
,999
MĘŻCZYZNA
46
22,70
4,263
MOJA RODZINA_SPOJNOŚĆ
KOBIETA
119
22,36
7,346
-,298
,767
MĘŻCZYZNA
46
22,65
4,804
MOJA_RODZINA_AUTONOMIA
KOBIETA
119
23,09
5,802
,050
,960
MĘŻCZYZNA
46
23,04
5,099
MOJA_RODZINA_TOŻSAMOŚĆ
KOBIETA
119
23,31
5,735
,721
,472
MĘŻCZYZNA
46
22,63
4,548
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
F I D E S E T R A T I O
Strona 157
Tab. 3b. Różnice między uczniami szkół średnich różnej płci w zakresie oceny relacji rodzinnych (cd.)
MAŁŻEŃSTWO_KOMUNIKACJA
KOBIETA
121
22,49
8,860
,013
,989
MĘŻCZYZNA
47
22,47
7,762
MAŁŻEŃSTWO_SPÓJNOŚĆ
KOBIETA
121
22,96
9,366
-,068
,946
MĘŻCZYZNA
47
23,06
7,744
MOJA_MATKA_KOMUNIKACJA
KOBIETA
111
23,26
6,674
1,578
,117
MĘŻCZYZNA
46
21,78
4,685
MOJA_MATKA_SPÓJNOŚĆ
KOBIETA
111
23,86
7,035
1,600
,112
MĘŻCZYZNA
46
22,00
5,449
MOJA_MATKA_AUTONOMIA
KOBIETA
111
11,82
7,285
-1,016
,311
MĘŻCZYZNA
46
13,09
6,676
MOJ_OJCIEC_KOMUNIKACJA
KOBIETA
106
20,54
7,860
,422
,674
MĘŻCZYZNA
45
20,07
5,475
MOJ_OJCIEC_SPOJNOSC
KOBIETA
106
21,30
7,411
,702
,484
MĘŻCZYZNA
45
20,51
5,818
MOJ_OJCIEC_AUTONOMIA
KOBIETA
106
12,00
7,243
-,145
,885
MĘŻCZYZNA
45
12,18
5,906
Źródło: Opracowanie własne
Również uczniowie szkół średnich podobnie, niezbyt pozytywnie postrzegają relacje w swoich
rodzinach. W tej grupie nie pojawiły się różnice istotne statystycznie pomiędzy płciami, co przedstawia
tabela nr 3.
Wyniki w większości badanych wymiarów relacji rodzinnych plasują się na poziomie 3 stena lub
na granicy 3 i 4 stena (autonomia w całym systemie rodzinnym i spójność małżeństwa rodziców, w ocenie
chłopców) i to wyniki niskie. Najniższe wyniki uzyskano w zakresie autonomii w relacjach z matką i
ojcem, zarówno w percepcji dziewcząt, Jak i chłopców to wyniki bardzo niskie, mieszczące się w
granicach 1 stena. Można więc sądzić, że badani spostrzegają swoje rodziny jako systemy o wysokiej
sztywności i małej wrażliwości na ich potrzeby, gdzie nie ma miejsca na konstruktywną dyskusję. Niski
poziom spójności, zarówno w całym systemie, jaki i w poszczególnych relacjach rodzinnych, wiąże się
prawdopodobnie z brakiem umiejętności rozwiązywania konfliktów rodzinnych, co jest dość
symptomatyczne dla rodzin z adolescentami. Efektem tej sytuacji mogą być tworzące się w systemie
rodzinnym koalicje (Plopa, Połomski 2010). Największym problemem dla badanych licealistów wydaje się
być brak autonomii i jednocześnie zbyt wysoki poziom kontroli ze strony rodziców. Może on wiązać się z
ograniczaniem prywatności i swobody nastolatków i nieumiejętnością rodziców do dopasowania granic
wewnątrzsystemowych do zmian rozwojowych zachodzących u ich dzieci. W efekcie może to ograniczać
proces krystalizacji tożsamości tych młodych ludzi.
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
ISSN 2082-7067 1(25)2016 KWARTALNIK NAUKOWY
Tab. 4. Różnice między studentami różnej płci w zakresie oceny relacji rodzinnych
Szkoła wyższa
N
Średnia
Odchylenie
standardowe
t
Istotność
(dwustronna)
MOJA RODZINA_KOMUNIKACJA
KOBIETA
114
21,18
6,239
-,936
,351
MĘŻCZYZNA
57
22,12
6,248
MOJA RODZINA_SPOJNOŚĆ
KOBIETA
114
21,24
6,446
-,297
,767
MĘŻCZYZNA
57
21,54
6,208
MOJA_RODZINA_AUTONOMIA
KOBIETA
114
23,85
5,406
-,425
,671
MĘŻCZYZNA
57
24,21
4,806
MOJA_RODZINA_TOŻSAMOŚĆ
KOBIETA
114
21,55
5,448
-,301
,764
MĘŻCZYZNA
57
21,82
5,810
MAŁŻEŃSTWO_KOMUNIKACJA
KOBIETA
114
21,57
8,402
-,089
,929
MĘŻCZYZNA
58
21,69
8,163
MAŁŻEŃSTWO_SPÓJNOŚĆ
KOBIETA
114
22,07
9,270
-,316
,752
MĘŻCZYZNA
58
22,53
8,766
MOJA_MATKA_KOMUNIKACJA
KOBIETA
112
22,50
6,553
,633
,527
MĘŻCZYZNA
55
21,85
5,369
MOJA_MATKA_SPÓJNOŚĆ
KOBIETA
112
23,06
6,638
1,640
,103
MĘŻCZYZNA
55
21,35
5,745
MOJA_MATKA_AUTONOMIA
KOBIETA
112
11,62
7,564
-2,431
,016
MĘŻCZYZNA
55
14,67
7,787
MOJ_OJCIEC_KOMUNIKACJA
KOBIETA
110
19,72
7,246
-,193
,847
MĘŻCZYZNA
56
19,95
7,108
MOJ_OJCIEC_SPOJNOSC
KOBIETA
110
21,09
7,116
1,174
,242
MĘŻCZYZNA
56
19,73
6,916
MOJ_OJCIEC_AUTONOMIA
KOBIETA
110
10,05
6,655
-3,225
,002
MĘŻCZYZNA
56
13,80
7,856
Źródło: Opracowanie własne
Tabela nr 4 ilustruje wyniki badania relacji rodzinnych w grupie studentów. Właściwie wszystkie
uzyskane wyniki można uznać za wyniki niskie (mieszczą się one bowiem na poziomie 3 lub 2 stena), a
wyniki w zakresie autonomii-kontroli w relacjach z matką i ojcem, nawet za bardzo niskie (plasują się na
poziomie 1 stena). Tu też stwierdzono istotne statystycznie różnice pomiędzy badanymi kobietami i
mężczyznami, które wskazują, że zarówno matka, jak i ojciec bardziej kontrolują swoje wchodzące w
dorosłość córki niż synów. Z niepokojem stwierdzić należy, że wyniki w tej grupie badanych osób
jeszcze niższe niż w poprzednich, szczególnie w odniesieniu do relacji z rodzicami.
Uzyskane dane wskazują, wchodząca w dorosłe życie młodzież negatywnie ocenia
funkcjonowanie systemów rodzinnych, z których pochodzi, we wszystkich badanych wymiarach, jak też
małżeństwo swoich rodziców (jako mało spójne i z niskim poziomem komunikacji małżeńskiej). Jednakże
najbardziej surowo ocenia swoje relacje z matką i ojcem, również we wszystkich badanych wymiarach
(komunikacja, spójność, autonomia-kontrola). Tu oceny młodych kobiet są bardziej druzgocące niż oceny
chłopców. Wyniki te wydają się dość jednoznacznie wskazywać na brak otwartości i elastyczności w
komunikacji rodzinnej, a zwłaszcza w komunikacji rodzic-dziecko, niski poziom więzi emocjonalnych i
udzielanego sobie wsparcia w tych relacjach, brak umiejętności rozwiązywania konfliktów, niski poziom
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
F I D E S E T R A T I O
Strona 159
autonomii doświadczanej przez dorosłe już dzieci, a wysoki poziom kontroli, zwłaszcza w odniesieniu do
córek. Niepokojące są tez niskie wyniki w zakresie tożsamości, które w połączeniu z poprzednimi
wymiarami wskazywać mogą na liberalizm systemu rodzinnego, otwarcie granic, brak jednoznaczności
zachowań w sytuacjach trudnych.
W zakresie ogólnego zadowolenia z życia nie pojawiły s różnice międzypłciowe istotne
statystycznie w żadnej z trzech badanych grup szkolnych (gimnazjum: t= - 1,119, p=265, szkoła średnia:
t= - 1,203, p=230, szkoła wyższa: t= 0,932, p=354).
Różnice pojawiły się w poziomie zadowolenia pomiędzy poszczególnymi grupami wiekowymi
(szkolnymi), co przedstawiają tabele nr 5 i 6.
Tab. 5. Poziom zadowolenia z życia badanych uczniów
Miejsce nauki
N
Średnia
Odchylen
ie
standardowe
GIMNAZJUM
172
22,41
8,033
SZKOŁA ŚREDNIA
199
23,94
7,128
SZKOŁA WYŻSZA
179
24,67
6,235
Ogółem
550
23,70
7,203
Źródło: Opracowanie własne
Wyniki średnie dla poszczególnych grup sugerują przeciętny poziom zadowolenia z życia
(Huebner, 1991), jednakże łatwo zauważyć, że wraz ze wzrostem wieku satysfakcja z życia rośnie. Badani
uczniowie i studenci doceniają to, co mają i cieszą się tym, co ich spotyka.
Tab. 6. Różnice istotne statystyczne między uczniami z różnych szkół w zakresie satysfakcji z życia
Różnica średnich (I-J)
Istotność
GIMNAZJUM
SZKOŁA ŚREDNIA
-1,533
,154
SZKOŁA WYŻSZA
-2,263*
,010
SZKOŁA ŚREDNIA
GIMNAZJUM
1,533
,154
SZKOŁA WYŻSZA
-,731
,639
Anova: F=4,565, p=0,11
Źródło: Opracowanie własne
Zauważalna różnica istotna statystycznie w poziomie zadowolenia życiowego pojawia się
pomiędzy gimnazjalistami a studentami (p=0,01). Okazuje się, że studenci osobami bardziej
zadowolonymi z życia aniżeli ich młodsi koledzy i koleżanki. Być może jest to związane z tym, że starsi
mają więcej swobody i możliwości samostanowienia o sobie aniżeli młodsi uczniowie.
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
ISSN 2082-7067 1(25)2016 KWARTALNIK NAUKOWY
Analiza statystyczna w postaci regresji liniowej pokazuje również, że inne wymiary relacji
rodzinnych decydują o życiowej satysfakcji badanej młodzieży. Tabele nr 6 9 przedstawiają relacje
rodzinne jako predykatory zadowolenia z życia.
Tab. 6. Predyktory poziomu satysfakcji z życia u dziewcząt ze szkół gimnazjalnych
Satysfakcja z życia
Współczynniki
standaryzowane
t Istotność
Beta
(Stała) / (Constant)
6,125
,000
MOJ_OJCIEC_SPOJNOSC
,439
3,790
,000
MAŁŻEŃSTWO_KOMUNIKACJA
,368
3,113
,003
MOJ_OJCIEC_AUTONOMIA
-,193
-2,026
,047
płeć = KOBIETA, miejsce nauki = GIMNAZJUM
R2 skor.= 0,446, F=20,322, p<0,000
Źródło: Opracowanie własne
Model regresji przedstawiony w tabeli nr 6 pozwala w istotnym stopniu (prawie 45 % zmienności)
przewidywać poziom zadowolenia życiowego dziewcząt z gimnazjum. Otóż, dla ich zadowolenia z życia
wydają się być istotne takie elementy relacji rodzinnych jak spójność ze strony ojca. Ważne są więc tu takie
zachowania ojca, które objawiają się w postaci więzi emocjonalnej z dzieckiem, okazywaniu mu zaufania i
wsparcia. Na istotną rolę ojca w rozwoju córek wskazują również inne badania (Jankowska, 2013).
Co ciekawe, udzielanie zbyt wysokiej autonomii dziecku ze strony ojca, spotyka się z reakcją w
postaci niezadowolenia z życia. Ta zależność tylko z pozoru wydaje się być paradoksalna. Młodzież w
wieku dorastania potrzebuje pewnej stałości i stabilności także w zachowaniach rodzicielskich. Natomiast
stosunek permisywny rodzica może intensyfikować poczucie zagubienia nastolatka, pogłębiając stan
wewnętrznej sprzeczności młodej osoby pomiędzy potrzebą bycia dorosłym a pragnieniem zachowania
przywilejów dziecka (Bakiera, 2008).
Jak pokazuje powyższa analiza, dla jakości życia, poczucia zadowolenia z niego istotny dla
dziewcząt jest również wymiar komunikacji rodziców jako małżonków. To, w jakim stopniu matka z
ojcem otwarcie dyskutują ze sobą, wspólnie rozwiązują problemu, daje dziecku poczucie stabilizacji i
bezpieczeństwa, a co za tym idzie, zadowolenie z obecnego życia.
Tab. 7. Predyktory poziomu satysfakcji z życia u dziewcząt ze szkół średnich
Satysfakcja z życia
Współczynniki standaryzowane
t
Istotność
Beta
(Stała) / (Constant)
5,301
,000
MOJA_RODZINA_AUTONOMIA
,387
4,222
,000
płeć = KOBIETA, miejsce nauki = SZKOŁA ŚREDNIA
R2 skor.= 0,142, F=17,823, p<0,000
Źródło: Opracowanie własne
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
F I D E S E T R A T I O
Strona 161
Model regresji przedstawiony w tabeli nr 7 pozwala w istotnym stopniu (niewiele ponad 14%
zmienności) przewidywać poziom zadowolenia życiowego dziewcząt za szkół średnich. Predyktorem tym
jest relacja rodzinna przejawiająca się w autonomii. Okazuje się, że do poczucia zadowolenia dziewczętom
jest potrzebna wzajemna tolerancja w relacjach poszczególnych członków rodziny, racjonalne
poszanowanie prywatności i prawo członków rodziny do indywidualizmu i bycia sobą, a także zachęcanie
do brania odpowiedzialności za swoje czyny.
W grupie kobiet na podstawie analizy regresji nie stwierdzono predyktorów zadowolenia z życia
dla grupy studentek ze szkół wyższych w obszarze relacji rodzinnych. W grupie mężczyzn nie wykazano
predyktorów zadowolenia z życia dla grupy uczniów z gimnazjum.
Natomiast model regresji przedstawiony w tabeli nr 8 pozwala w istotnym aczkolwiek niskim
stopniu (prawie 18 % zmienności) przewidywać poziom zadowolenia życiowego chłopców ze szkół
średnich.
Tab. 8 Predyktory poziomu satysfakcji z życia u chłopców ze szkół średnich
Satysfakcja z życia
Współczynniki standaryzowane
t
Istotność
Beta
(Stała) / (Constant)
3,134
,003
MOJA RODZINA_SPOJNOŚĆ
,418
3,015
,004
płeć = MĘŻCZYZNA, miejsce nauki = SZKOŁA ŚREDNIA
R2 skor.= 0,175, F=9,090, p=0,004
Źródło: Opracowanie własne
Okazuje się, że istotnym wymiarem satysfakcji życiowej dla tej grupy wiekowej jest spójność
rodziny objawiająca się autentyczną życzliwością i ciepłem, a także elastycznością w mówieniu o swoich
problemach i gotowością poszczególnych członków rodziny do wzajemnego zrozumienia. Ten wymiar
jest także istotny w grupie studentów ze szkół wyższych.
Tab. 9. Predyktory poziomu satysfakcji z życia u chłopców ze szkół wyższych
Satysfakcja z życia
Współczynniki standaryzowane
t
Istotność
Beta
(Stała) / (Constant)
3,382
,001
MOJA RODZINA_SPOJNOŚĆ
,539
4,664
,000
płeć = MĘŻCZYZNA, miejsce nauki = SZKOŁA WYŻSZA
R2 skor.= 0,278, F=21,754, p<0,000
Źródło: Opracowanie własne
Model regresji dla grupy mężczyzn ze szkół wyższych w istotnym stopniu tłumaczy prawie 28%
zmienności. Dla młodych dorosłych atmosfera wzajemnego zrozumienia i otwartości, możliwość
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
ISSN 2082-7067 1(25)2016 KWARTALNIK NAUKOWY
zwierzenia się i uzyskania wsparcia bez krytyki w postaci spójności okazują się być niezwykle ważnym
wymiarem.
Podsumowanie
Przedstawione powyżej wyniki badań opisują polską rodzinę w mało pozytywnym świetle.
Okazuje się, że wszystkie opisywane grupy wiekowe odbierają swoje rodziny jako mało spójne,
ograniczające swobodę dzieci i narzucające sztywne zasady. Niepokój budzi fakt, że badana młodzież w
swoich rodzicach nie znajduje wsparcia i zrozumienia swoich rozwojowych potrzeb. Może to okazać się
czynnikiem hamującym proces indywiduacji i krystalizowania się tożsamości u tej młodzieży. Ryzyko
wiąże się również z transmisją negatywnych wzorów rodzinnych z pokolenia na pokolenie, bo przecież w
rodzinie młodzież powinna uczyć się zaufania, otwartej komunikacji, rozwiązywania konfliktów i
przejmować system wartości rodzinnych, z którym się identyfikuje.
Być może ta negatywna ocena swoich rodzin, a szczególnie rodziców wiąże się z
charakterystycznym dla wieku dorastania negatywizmem i krytycyzmem młodzieńczym. Z drugiej strony,
wynikać może z niewłaściwych postaw rodziców wobec adolescentów, które mogą charakteryzować się
nasilonym lękiem o los swoich dorastających pociech i chęcią chronienia ich przed niepowodzeniami,
wynikającymi z ich samodzielnych wyborów.
Jednocześnie gimnazjalistki oceniają swego ojca jako mniej konsekwentnego w swoich
zachowaniach wobec nich w porównaniu z chłopcami i okazującego mniej pozytywnych emocji.
Jednocześnie studentki czują, że rodzice pozwalają im na mniej autonomii i możliwości decydowania o
sobie w porównaniu z chłopcami, co potwierdzają również wcześniejsze badania (Wołpiuk Ochocińska,
w druku). Być może jest to związane z tym, że rodzice z reguły bardziej starają się chronić córki przed
niebezpiecznymi doświadczeniami w relacjach z innymi ludźmi (Witkowska, 2013) czynią to,
ograniczając swobodę swych córek.
Analiza predyktorów zadowolenia z życia młodych ludzi na drodze analizy regresji wykazała, że
relacje rodzinne w istotnym stopniu wpływają na poziom satysfakcji życiowej. Na poszczególnych etapach
edukacyjnych inne wymiary tych relacji mają znaczenie: w przypadku gimnazjalistek na zadowolenie
wpływają autonomiczne i spójne zachowania ojca oraz stopień komunikacji małżeńskiej rodziców, u
uczennic szkół średnich istotne znaczenie ma wymiar poziomu autonomii w rodzinie (co może wiązać się
z rozwojową potrzebą młodzieży, jaką jest dążenie do samodzielności), natomiast w przypadku chłopców
ze szkół średnich i wyższych istotnym wymiarem jest poziom spójności w rodzinie. Również wynikać to
może z prawidłowości charakterystycznych dla późnej adolescencji i wczesnej dorosłości, kiedy młody
człowiek potrzebuje w dorosłym mieć konsultanta i dąży do bliższych z nim relacji (Bardziejowska 2005,
Obuchowska 2001).
Szeroko rozumiane relacje rodzinne okazują się być kolejnym predyktorem dobrostanu
psychicznego rozumianego jako zadowolenie z życia.
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
F I D E S E T R A T I O
Strona 163
Wnioski
1. Relacje rodzinne są wymiarem, który bezpośrednio przekłada się na poziom zadowolenia
z życia dzieci i młodzieży.
2. Na różnych etapach rozwoju młodego człowieka relacje rodzinne o innym charakterze
mają wpływ na zadowolenie z życia badanych.
3. Rodzice pozwalają na mniejszą autonomię swoim córkom aniżeli synom.
4. W przypadku dziewcząt postawa autonomii i spójności ojca odgrywa istotną rolę w ich
rozwoju, decyduje między innymi o poziomie zadowolenia z życia.
5. Relacje rodzice dorastające dzieci wymagają wielkiej uwagi i refleksji, zwłaszcza
rodziców, którzy powinni być źródłem wsparcia dla swoich pociech, a nie potrafią budować pozytywnych
relacji z nimi, często nie rozumiejąc ich rozwojowych potrzeb. Pojawia się też pytanie, na ile źródłem tego
stanu rzeczy mogą być niesatysfakcjonujące relacje małżeńskie, które krytycznie ocenia badana młodzież, a
na ile jest to wynik młodzieńczego idealizmu i skłonności do krytycznej oceny?
Bibliografia:
Allen, J. P., Land, D. (1999). Attachment in Adolescence. W: J. Cassidy, P. Shaver (red.). Handbook of
Attachment. New York: Guilford Press.
Amato, P. R., Booth, A. (1997). A generation at risk: Growing up in an era of family upheaval. Cambridge:
Harvard University Press.
Anderson S., A., Sabatelli R., M. (1990). Differentiating Differentiation and Individuation: Conceptual and
Operational Challenges. American Journal of Family Therapy, 18, 32-50.
Babiarz, M. Z., & Brudniak-Drąg, A. (2013). Dobrostan a dobrobyt ponowoczesnej rodziny. Dobrostan i
Spoiłeczeństwo, 4, 2744.
Bakiera, L. (2008). Rozwojowe współoddziaływanie pokoleń w rodzinie. Rodzice w wieku średnim i
dorastające dzieci. Psychologia Rozwojowa, 13(1), 2537.
Bardziejowska, M. (2005). Okres dorastania. Jak rozpoznać potencjał nastolatków? W: A. Brzezińska
(red.). Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa (s. 345-378).
Gdańsk: GWP.
Braun-Gałkowska, M. (1991). Metody badania systemu rodzinnego. Lublin: Katedra Psychologii
Wychowawczej KUL.
Brzezińska, A. (2005). Jak myślimy o rozwoju człowieka? W: A. Brzezińska (red.). Psychologiczne portrety
człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa (s. 5-20). Gdańsk: GWP.
Gilman, R., & Huebner, E. S. (2000). Review of life satisfaction measures for adolescents’. Behaviour
Change, 17, 178195. http://doi.org/10.1375/bech.17.3.178
Głębocka, A., & Szarzyńska, M. (2005). Wsparcie społeczne a jakość życia ludzi starszych Social support
and well-being among the elderly. Gerontologia Polska, 4(13), 255259.
Huebner, E. S. (1991). Initial Development of the Student’s Life Satisfaction Scale. School Psychology
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
ISSN 2082-7067 1(25)2016 KWARTALNIK NAUKOWY
International, 12(3), 231240. http://doi.org/10.1177/0143034391123010
Huebner, E. S., Suldo, S. M., & Valois, R. F. (2003). Psychometric Properties of Two Brief Measures of
Children’s Life Satisfaction: The Students’ Life Satisfaction Scale (SLSS) and the Brief
Multidimensional Students’ Life Satisfaction Scale (BMSLSS). In Paper prepared for the Indicators of
Positive Development Conference (pp. 133).
Jankowska, M. (2013). Postawy rodzicielskie ojca a styl przywiązaniowy w dorosłych relacjach córki.
Journal of Chemical Information and Modeling, 53(13), 16891699.
http://doi.org/10.1017/CBO9781107415324.004
Krok, D. (2013). Nadzieja jako predyktor wymiarów dobrostanu psychicznego.. Polskie Forum
Psychologiczne, 18(2), 157172.
Margasiński, A. (2013). Skale Oceny Rodziny. Polska adaptacja FACES IV Flexibility and Cohesion
Evaluation Scales Davida H. Olsona. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
Obuchowska, I. (2001). Adolescencja. W: B. Harwas-Napierała, J. Trempała (red.). Psychologia rozwoju
człowieka. Charakterystyka okresów życia człowieka (s. 163-201). Warszawa: PWN.
Pilarska, A. (2012). Ja i tożsamość a dobrostan psychiczny. Poznań: Wyd. Naukowe Wydziału Nauk
Społecznych UAM.
Plopa, M. (2008). Więzi w małżeństwie i rodzinie. Metody badań. Kraków: Oficyna Wydawnicza
„Impuls”.
Plopa M., Połomski P. (2010). Kwestionariusz Relacji Rodzinnych. Wersje dla młodzieży. Podręcznik. Warszawa:
VIZJA PRESS&IT.
Rostowska, T. (2008). Psychologiczne determinanty jakości życia rodzinnego. Pojęcie jakości życia i
kierunki badań. W: M. Bogdanowicz, M. Lipowska (red.). Rodzinne, edukacyjne i psychologiczne
wyznaczniki rozwoju (s. 39-48). Kraków: Impuls.
Ryff, C. D. (1989). Happiness is everything, or is it? Explorations on the meaning of psychological well-
being. Journal of Personality and Social Psychology, 57(6), 10691081. http://doi.org/10.1037/0022-
3514.57.6.1069
Skarżyńska, K. (2003). Cele życiowe, zaufanie interpersonalne i zadowolenie z życia. Psychologia Jakości
Życia, 2(1), 3549.
Trejtowicz, M. (2007). Dynamika dobrostanu psychicznego. Eksploracja danych z badań Diagnoza
społeczna. Psychologia Społeczna, 1(3), 6681.
Witkowska, B. (2013). Percepcja postaw rodzicielskich a poziom samooceny dziewcząt z anoreksją
psychiczną Perception of parental attitudes and the level of female adolescents. Psychiatria Polska,
397409.
Wnuk, M., Zielonka, D., Purandare, B., Kaniewski, A., Klimberg, A., Ulatowska-Szostak, E., Kaminiarz,
E. (2013). Przegląd koncepcji jakości życia w naukach społecznych Review of quality of life
conceptions in social sciences, 48(1), 1016.
Wołpiuk - Ochocińska (w druku). Retrospektywna ocena postaw rodzicielskich a poziom optymizmu i
zadowolenia z życia u młodych dorosłych, (w:) M. Marmola, A. Wańczyk - Welc (red.) Kompetencje
DYLEMATY DOTYCZĄCE WYCHOWANIA
F I D E S E T R A T I O
Strona 165
życiowe młodych dorosłych. Rzeszów: Wyd. UR.
Zalewska, A. (2002). System wartościowania a zadowolenie z życia pracowników w nowym iejscu pracy.
Przegląd Psychologiczny, 45(2).
Zimbardo, Ph., Johnson, R., McCann, V. (2011). Psychologia. Kluczowe koncepcje. T. 1. Warszawa:
PWN.
.
  • Article
    Full-text available
    Although growing since early 1980's, the interest in the quality of life concepts has not so far resulted in a uniform " generally accepted " definition of the quality of life. Everybody wants a good life, every human being strains for self-realization using available means. So what is the quality of life and how to examine it? On the basis of literature analysis the authors verify definitions and conceptualization of the quality of life. In the article they also discuss in detail the evolution of the concept of the quality of life determined by health status. Investigations of the quality of life determined by health status allow for the evaluation of: patient's health status – taking into account psychical and social factors, efficiency of treatment and used drugs, reasonableness of expensive medical procedures and efficiency of health care system. The authors believe that the development of a unified definition of the quality of life with the standardization of the research methods will allow for closer relations between medicine and social sciences and enhance the analyses of the quality of life undertaken in medical and social sciences.
  • Article
    Abstract Traditional assessments of children’s mental health have focused on measuring symptoms,of psychopathology. A growi ng body of empirical evidence supports widening assessment to include measures ofindividual and environmental,protective assets. One personal strength that merits study among,children and adolescents is life satisfaction, which represents peoples’ subjective judgments ofthe quality of their lives as a whole orquality of specific domains,within their lives. This paper reviews the psychometric,properties and research histories of two brief life satisfaction measures available for use with youth. The Students' Life Satisfaction Scale (Huebner, 1991) is a 7- item measure of global life satisfaction; the Brief MultidimensionalStudents’ Life Satisfaction Scale is a 5-item measure of adolescents’ satisfaction with important
  • Skale Oceny Rodziny. Polska adaptacja FACES IV – Flexibility and Cohesion Evaluation Scales Davida H. Olsona
    • A Margasiński
    Margasiński, A. (2013). Skale Oceny Rodziny. Polska adaptacja FACES IV – Flexibility and Cohesion Evaluation Scales Davida H. Olsona. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
  • Psychologiczne determinanty jakości życia rodzinnego Pojęcie jakości życia i kierunki badań Rodzinne, edukacyjne i psychologiczne wyznaczniki rozwoju (s
    • T Rostowska
    Rostowska, T. (2008). Psychologiczne determinanty jakości życia rodzinnego. Pojęcie jakości życia i kierunki badań. W: M. Bogdanowicz, M. Lipowska (red.). Rodzinne, edukacyjne i psychologiczne wyznaczniki rozwoju (s. 39-48). Kraków: Impuls.
  • Postawy rodzicielskie ojca a styl przywiązaniowy w dorosłych relacjach córki
    • M Jankowska
    Jankowska, M. (2013). Postawy rodzicielskie ojca a styl przywiązaniowy w dorosłych relacjach córki. Journal of Chemical Information and Modeling, 53(13), 1689–1699. http://doi.org/10.1017/CBO9781107415324.004
  • Nadzieja jako predyktor wymiarów dobrostanu psychicznego.. Polskie Forum Psychologiczne
    • D Krok
    Krok, D. (2013). Nadzieja jako predyktor wymiarów dobrostanu psychicznego.. Polskie Forum Psychologiczne, 18(2), 157–172.
  • Więzi w małżeństwie i rodzinie. Metody badań. Kraków: Oficyna Wydawnicza " Impuls
    • M Plopa
    Plopa, M. (2008). Więzi w małżeństwie i rodzinie. Metody badań. Kraków: Oficyna Wydawnicza " Impuls ".
  • Retrospektywna ocena postaw rodzicielskich a poziom optymizmu i zadowolenia z życia u młodych dorosłych
    • Wołpiuk-Ochocińska
    Wołpiuk -Ochocińska (w druku). Retrospektywna ocena postaw rodzicielskich a poziom optymizmu i zadowolenia z życia u młodych dorosłych, (w:) M. Marmola, A. Wańczyk -Welc (red.) Kompetencje