ArticlePDF Available

Spór o przyszłość Puszczy Białowieskiej: mity i fakty. Głos w dyskusji (The dispute over the future of the Białowieża Forest: myths and facts. A voice in the discussion)

Authors:

Figures

No caption available
… 
Content may be subject to copyright.
83
AKTUALNOŚCI
Chrońmy Przyr. Ojcz. 72 (2): 83–99, 2016
Spór o przyszłość Puszczy Białowieskiej: mity i fakty.
Głos w dyskusji
The dispute over the future of the Białowieża Forest: myths and
facts. A voice in the discussion
TOMASZ WESOŁOWSKI1, ANNA KUJAWA2, ANDRZEJ BOBIEC3, ADAM BOHDAN4, LECH BUCHHOLZ5,
PRZEMYSŁAW CHYLARECKI6, JACEK ENGEL7, MICHAŁ FALKOWSKI8, JERZY M. GUTOWSKI9,
BOGDAN JAROSZEWICZ10, SABINA NOWAK11, ANNA ORCZEWSKA12, ROBERT W. MYSŁAJEK13,
WIESŁAW WALANKIEWICZ14
1 Pracownia Biologii Lasu
Uniwersytet Wrocławski
50–335 Wrocław, ul. Sienkiewicza 21
e-mail: tomasz.wesolowski@uwr.edu.pl
2 Instytut Środowiska Rolniczego i Leśnego PAN
60–809 Poznań, ul. Bukowska 19
e-mail: anna.kujawa@isrl.poznan.pl
3 Katedra Agroekologii
Wydział Biologiczno-Rolniczy
Uniwersytet Rzeszowski
35–601 Rzeszów, ul. Ćwiklińskiej 1a
e-mail: a_bobiec@ur.edu.pl
4 Fundacja „Dzika Polska”
01–917 Warszawa, ul. Petofiego 7/18
e-mail: adam.bohdan@wp.pl
5 Polskie Towarzystwo Entomologiczne
e-mail: ampedus@poczta.onet.pl
6 Muzeum i Instytut Zoologii PAN
00–679 Warszawa, ul. Wilcza 64
e-mail: pch@miiz.waw.pl
7 Fundacja Greenmind
04–367 Warszawa, ul. Kaleńska 7/33
e-mail: jacek.engel@greenmind.pl
8 Mazowiecko-Świętokrzyskie
Towarzystwo Ornitologiczne
26–760 Pionki, ul. Radomska 7
e-mail: mfzuraw@wp.pl
Artykuł ukazał się 1.03.2016 r. w „Forest Biology” www.forestbiology.org (2016), Ar�cle 1: 1–12,
przedrukowany za zgodą Autorów.
9 Zakład Lasów Naturalnych
Instytut Badawczy Leśnictwa
17–230 Białowieża, ul. Park Dyrekcyjny 6
e-mail: J.Gutowski@ibles.waw.pl
10 Białowieska Stacja Geobotaniczna
Wydział Biologii
Uniwersytet Warszawski
17–230 Białowieża, ul. Sportowa 19
e-mail: b.jaroszewicz@uw.edu.pl
11 Stowarzyszenie dla Natury „WILK”
34–324 Lipowa, Twardorzeczka 229
e-mail: sabina.nowak@polskiwilk.org.pl
12 Katedra Ekologii
Wydział Biologii i Ochrony Środowiska
Uniwersytet Śląski
40–007 Katowice, ul. Bankowa 9
e-mail: anna.orczewska@us.edu.pl
13 Instytut Genetyki i Biotechnologii, Wydział Biologii
Uniwersytet Warszawski
02–106 Warszawa, ul. Pawińskiego 5a
e-mail: robert.myslajek@igib.uw.edu.pl
14 Instytut Biologii
Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny
w Siedlcach
08–110 Siedlce, ul. Prusa 12
e-mail: wieslaw.walankiewicz@uph.edu.pl
84
Chrońmy Przyr. Ojcz. rocznik 72, zeszyt 2, 2016
W ostatnich miesiącach odżyły wieloletnie
spory pomiędzy zwolennikami ingerencji w na-
turalne procesy zachodzące w lasach Puszczy
Białowieskiej oraz prowadzenia w niej gospo-
darki leśnej a rzecznikami traktowania Puszczy
jako lasu unikalnego, bezcennego skarbu natury,
postulującymi zwiększenie zakresu jego ochro-
ny. Domagając się utrzymania obecnie obowią-
zujących ograniczeń w gospodarce leśnej, jeste-
śmy stroną tego sporu. Poniżej przedstawiamy
w skrócie najważniejsze kwestie sporne, a także
obalamy mity i korygujemy półprawdy, regular-
nie pojawiające się w niektórych mediach.
Czym jest las?
Podstawą sporu o kształt ochrony Puszczy
jest różnica w rozumieniu słowa LAS. Dla zwo-
lenników użytkowania Puszczy las to przede
wszystkim obiekt działalności gospodarczej,
w którym prowadzi się różne zabiegi w celu
osiągnięcia jak najlepszego efektu, pozyska-
nia cennego ekonomicznie surowca drzewne-
go. Zatem las jest przede wszystkim zgrupowa-
niem drzew na określonej powierzchni (drze-
wostanem). Ponieważ drewno różnych gatun-
ków drzew ma różną wartość rynkową, prefe-
rowane są gatunki przynoszące największe do-
chody (np. dęby, sosny, świerki), kosztem in-
nych, o małej wartości ekonomicznej, takich
jak osiki, graby czy lipy. Uwaga gospodarzy sku-
pia się na drzewostanach, najbardziej pożąda-
nych (cennych) gatunków, w wieku umożliwia-
jącym ich obecne lub przyszłe gospodarcze wy-
korzystanie. Ochrona tak rozumianego lasu po-
lega na zapobieganiu wszystkim zjawiskom,
które mogą uszczuplić przyszłe plony. A zatem
wszystkie organizmy, które spowalniają wzrost
cennych gatunków drzew lub powodują ich
przedwczesną śmierć stają się „szkodnikami”,
które należy „zwalczać. Osiągnięcie celów eko-
nomicznych wymaga przejęcia przez człowieka
kontroli nad procesami zachodzącymi w lesie
i ciągłej ingerencji w ich przebieg.
Dla rzeczników ochrony przyrody las
jak formułował to w latach 50. XX wieku prof.
nauk leśnych Jan J. Karpiński – to „dynamicz-
ny twór przyrody, w którym układem zależno-
ści, powiązań i wzajemnych wpływów zespolo-
ne w niepodzielną całość: określona roślin-
ność z przeważającym udziałem form drzewia-
stych, związane z nią zwierzęta oraz wykorzy-
stywane przez rośliny i zwierzęta podłoże geo-
logiczne, gleba, woda i klimat”. Wszystkie or-
ganizmy są tam równocenne, nie ma gatunków
mniej i bardziej „wartościowych, nie ma też
pożytecznych i szkodliwych. Nie ma lepszych
i gorszych procesów. Rozwój lasu jest wyni-
kiem zjawisk naturalnych i nie wymaga inter-
wencji człowieka.
Słowo „las” używane w tak diametralnie róż-
nych znaczeniach traci swą wartość komunika-
cyjną, dlatego też w dalszej części tego tekstu
– dla uniknięcia niejasności – używamy dwóch
terminów: las „gospodarczy (uprawiany)” na
określenie lasu znajdującego się pod kontro-
lą człowieka i poddanego jego stałej ingeren-
cji i las „naturalny”, w którym człowiek nie
ingeruje w przebieg procesów naturalnych –
przy czym nie ma tu znaczenia, czy w przeszło-
ści jakieś formy użytkowania miały w takim le-
sie miejsce, bo las „naturalny” nie jest tożsamy
z „pierwotnym. Te dwie formy istnienia lasu
(gospodarczy i naturalny) wzajemnie się wyklu-
czają, w jednym miejscu i czasie może istnieć
tylko jedna z nich. Osiągalne jest jednak ich roz-
dzielenie w przestrzeni; lasy „uprawianei „na-
turalnemogą zajmować różne części tego sa-
mego kompleksu leśnego.
Kim są strony sporu?
Spór o ochronę Puszczy Białowieskiej jest
najczęściej publicznie przedstawiany jako
konflikt między „leśnikami” a „ekologami”.
Część mediów konsekwentnie kreuje obraz
„ekologa, „zielonego”, „ekooszołoma” jako oso-
by nawiedzonej, niezrównoważonej, niekom-
petentnej. Takie zaszufladkowanie osób mają-
cych odmienne zdanie stawia je już na wstępie
na przegranej pozycji. Odbiorca dowiaduje się,
że racjonalnie działającym fachowcom (leśni-
kom), z jakichś nieczystych powodów rzuca-
ją kłody pod nogi irracjonalni dyletanci. Czyli
85
T. Wesołowski i in. Spór o przyszłość Puszczy Białowieskiej
wszystko jasne, nie trzeba dalej czytać/oglądać,
od razu wiadomo kto ma rację.
Kim więc są ci „ekolodzy”? Tym mia-
nem określane są wszystkie osoby/organizacje
domagające się, by Puszcza Białowieska była
chroniona jako las „naturalny”, które sprzeci-
wiają się planom drastycznego zwiększenia wy-
rębów w Puszczy. Są to między innymi:
Państwowa Rada Ochrony Przyrody – or-
gan doradczy przy Ministrze Środowiska, gru-
pujący wybitnych specjalistów od ochrony
przyrody i środowiska (PROP 2015).
Komitet Ochrony Przyrody PANdziałają-
cy do roku 2015 samodzielny organ Polskiej Aka-
demii Nauk, składający się z wybranych przez
społeczność uczonych reprezentantów, grupu-
jący międzynarodowe autorytety w dziedzinie
ochrony przyrody (KOP PAN 2008, 2015).
Naukowcy z kilkunastu uczelni, instytu-
tów i organizacji pozarządowych, autorzy doku-
mentu „Dlaczego martwe świerki są potrzeb-
ne w Puszczy Białowieskiej”, w tym kilka osób
z Zespołu do spraw Puszczy Białowieskiej przy
Prezydencie RP z 2006 roku (Bobiec i in. 2016).
Rada Wydziału Biologii i Ochrony Środo-
wiska Uniwersytetu Śląskiego (Rada UŚ 2016).
Rada Wydziału Nauk Biologicznych Uni-
wersytetu Wrocławskiego (Rada UWr 2016).
Rada Naukowa Białowieskiego Parku
Narodowego (Rada BPN 2015).
Poza tym, już od ponad 20 lat Rady Wy-
działów Biologicznych Uniwersytetów w Ło-
dzi i Poznaniu domagają się wstrzymania wy-
rębów we fragmentach Puszczy pochodzenia
naturalnego i objęcia całej Puszczy ochroną
w parku narodowym.
Pod tymi postulatami podpisuje się wielu
przedstawicieli nauk leśnych, w tym z tytuła-
mi profesorskimi.
Przeciw intensyfikacji wyrębów w Puszczy
i zachowania jej jako lasu naturalnego zgodnie
występują też najważniejsze przyrodnicze or-
ganizacje społeczne, np. Greenmind (Green-
mind 2015, Stanowisko 2016a), Greenpeace
(Greenpeace 2015, Stanowisko 2016a), Klub
Przyrodników (Klub Przyrodników 2015a, b),
Polskie Towarzystwo Etologiczne (Polskie Towa-
rzystwo Etologiczne 2016), Polskie Towarzystwo
Ochrony Przyrody „Salamandra” (PTOP „Sala-
mandra2016), Polskie Towarzystwo Ochrony
Ptaków wraz z 13 innymi towarzystwami orni-
tologicznymi (PTOP 2016), Pracownia na rzecz
Wszystkich Istot (Pracownia 2016, Stanowisko
2016a), Stowarzyszenie dla Natury „Wilk” (Sto-
warzyszenie dla Natury Wilk” 2015), WWF
(Stanowisko 2016a, WWF 2016), jak również
współwłaściciele Puszczy – obywatele Polski,
z których większość domaga się lepszej ochrony
Puszczy, a nie zwiększenia jej eksploatacji. Pod
apelem do pani Premier Beaty Szydło podpisa-
ło się 140 045 osób (stan w dniu 18 IV 2016 r.,
Kocham Puszczę 2016).
Kim są „leśnicy”? Są to osoby/organiza-
cje bezpośrednio lub pośrednio zainteresowa-
ne finansowo utrzymaniem gospodarki leśnej
i zwiększeniem ilości pozyskiwanego z Pusz-
czy drewna. Są to przedstawiciele administra-
cji lasów państwowych, reprezentanci zakła-
dów przeróbki drewna, część urzędników Mi-
nisterstwa Środowiska oraz część przedstawi-
cieli nauk leśnych (przedstawiciele nauk le-
śnych niepodzielający tych poglądów stają się
automatycznie „ekologami). We własnym in-
teresie ekonomicznym grupa ta będzie wynaj-
dować wszystkie „powody” i uzasadnienia dla
zwiększenia intensywności wyrębów.
Należy zauważyć, że w gronie „ekologów”
jest wielu absolwentów wydziałów leśnych, jak
też osób ze stopniami naukowymi w zakre-
sie nauk leśnych. Tak więc spór o Puszczę to-
czy się nie między „leśnikami” i „ekologami,
a między grupowymi interesami osób/organi-
zacji zaangażowanych w eksploatację zasobów
drzewnych Puszczy a organizacjami naukowy-
mi, społecznymi i dużą częścią obywateli RP
domagających się ochrony Puszczy jako lasu
naturalnego.
Ochrona przyrody w Puszczy Białowieskiej
– stan aktualny
Puszcza Białowieska to zwarty kompleks le-
śny na granicy Polski i Białorusi, o światowej
wartości przyrodniczej. Cała część białoru-
86
Chrońmy Przyr. Ojcz. rocznik 72, zeszyt 2, 2016
ska, z przedpolem, objęta jest parkiem narodo-
wym, a część polska (ok. 62 tys. ha) podzielona
jest na park narodowy (10,5 tys. ha), rezerwa-
ty przyrody (ok. 12 tys. ha) oraz pozostałe lasy
(ok. 39,5 tys. ha).
Puszcza Białowieska jest w całości uznana
za jedyny w Polsce obiekt przyrodniczy świa-
towego dziedzictwa UNESCO, powołany ze
względu na spełnianie kryterium IX („wyjątko-
wy reprezentatywny przykład trwających pro-
cesów ekologicznych i biologicznych, istotnych
w ewolucji i rozwoju ekosystemów oraz zespo-
łów zwierzęcych i roślinnych lądowych”) i kry-
terium X (obiekt obejmuje siedliska natural-
ne najbardziej reprezentatywne i najważniejsze
dla ochrony in situ różnorodności biologicz-
nej, włączając te, w których występują zagrożo-
ne gatunki o wyjątkowej uniwersalnej wartości
z punktu widzenia nauki lub ochrony przyro-
dy). Puszcza jest więc dobrem ponadnarodo-
wym. Uzyskanie tego statusu było możliwe do-
piero po zobowiązaniu się przez nasz kraj do
ochrony spontanicznych procesów zachodzą-
cych w lasach, wstrzymaniu się od wyrębów
również we fragmentach pochodzenia natu-
ralnego na terenie lasów gospodarczych.
Część polska Puszczy Białowieskiej uzna-
na jest także za: zintegrowany obszar specjalnej
ochrony ptaków i specjalny obszar ochrony sie-
dlisk Natura 2000 (PLC 200004), międzynaro-
dową ostoję ptaków IBA (Important Bird Area)
(PL046), Obszar Chronionego Krajobrazu (pra-
wie w całości), Rezerwat Biosfery UNESCO,
Leśny Kompleks Promocyjny „Puszcza Biało-
wieska.
Co decyduje o światowej randze przyrodniczej
i kulturowej Puszczy Białowieskiej?
1. Puszcza Białowieska zawiera najlepiej za-
chowane fragmenty nizinnych lasów liściastych
i mieszanych na Niżu Europejskim, jakie nie-
gdyś pokrywały nasz kontynent od wybrzeży
Atlantyku do Uralu (Faliński 1986, Wesołowski
2007, Askins 2014).
2. Na znacznym obszarze Puszczy przebie-
gają niezakłócone bezpośrednią ingerencją czło-
wieka procesy przyrodnicze. Pod ich wpływem
znajdusię wszystkie składniki lasu, od roślin
przez roślinożerców i drapieżców po organizmy
rozkładające martwe szczątki. Przykładami ta-
kich procesów są wieloletnie rytmy produkcji
nasion drzew (np. dębu, grabu i klonu), cyklicz-
ne masowe pojawy owadów (np. piędzika przed-
zimka, kornika drukarza) i gryzoni, regula-
cja liczebności populacji zwierząt przez zmien-
ne zasoby pokarmowe i drapieżnictwo, powol-
ne zamieranie drzew i długotrwały rozkład ich
szczątków (przegląd w Okołów i in. 2009).
3. Puszcza jest jednym z niewielu miejsc
w Europie, gdzie bardzo dobrze zachowały się
zespoły organizmów charakterystyczne dla na-
turalnych lasów i występujących w nich śro-
dowisk i substratów. Występują tu niezubożo-
ne zespoły mchów, grzybów i porostów roz-
wijające się na starych drzewach i rozkładają-
cych się kłodach; zespoły owadów i roślin za-
siedlające wykroty i leżące kłody; naturalne ze-
społy ssaków, w tym pełny (pięć gatunków) ze-
spół ssaków kopytnych; zespoły drapieżników
i ich ofiar; pasożytów i ich gospodarzy i wiele
innych (Gutowski, Jaroszewicz 2001).
4. Puszczę charakteryzuje dobrze zacho-
wana, zwłaszcza w obszarach już chronionych,
struktura gatunkowa, wiekowa (w tym zamiera-
jące fragmenty) i przestrzenna drzewostanów.
Obecność i istotny udział w drzewostanach ga-
tunków drzew niewystępujących (lub występu-
jących sporadycznie) w innych kompleksach
leśnych Polski: lipy, wiązu, klonu. Cechy te czę-
sto warunkują obecność bardzo rzadkich orga-
nizmów oraz kompletność tworzonych przez
nie zespołów.
5. Olbrzymia liczba występujących tu ga-
tunków żywych organizmów czyni z Puszczy
Białowieskiej centrum różnorodności w ska-
li europejskiej – ok. 1070 gat. roślin naczynio-
wych, ok. 260 gat. mszaków (Faliński 1986)
i ok. 4000 gat. grzybów, w tym ponad 400 gat.
porostów (Cieśliński, Czyżewska 2002), ponad
10 000 gat. owadów, 180 gat. ptaków gniazdu-
jących i 58 gat. ssaków, w tym największy lądo-
wy ssak Europy – żubr (Gutowski, Jaroszewicz
2001). Wiele z żyjących tu gatunków (zwłasz-
87
T. Wesołowski i in. Spór o przyszłość Puszczy Białowieskiej
cza bezkręgowców, porostów i grzybów) to ga-
tunki reliktowe, zagrożone wymarciem w ska-
li globalnej, związane z ekosystemem pierwot-
nych lasów (np. zależne od rozległych skupisk
kilkusetletnich drzewostanów, dużych ilości
rozkładających się kłód itp. (przegląd w Gu-
towski i in. 2004).
6. Zachowanie pierwotnego – wynikającego
z ewolucji sposobu życia wielu organizmów
(Tomiałojć i in. 1984; Wesołowski 1983, 2007;
Jędrzejewska, Jędrzejewski 1998).
7. Najliczniejsza na świecie wolno żyjąca
populacja żubra, największego ssaka lądowe-
go naszego kontynentu. Puszcza Białowieska,
dzięki dobrze zachowanym – poprzez kilkuset-
letnią celową ochronę ekosystemom leśnym
stała się matecznikiem żubra i mogła być miej-
scem jego restytucji po wytępieniu go podczas
I wojny światowej (Krasińska, Krasiński 2004).
8. 600-letnia tradycja celowej i skutecznej
ochrony całego ekosystemu leśnego. Puszcza
od XV wieku do końca I Rzeczypospolitej była
chroniona jako dobra królewskie, a w XIX wie-
ku – jako obszar łowiecki carów Rosji. Wy-
pracowany przez kilka stuleci (XV–XVIII wiek)
system ochrony Puszczy przy udziale licznych,
dobrze uposażonych lokalnych służb jest uni-
kalnym w skali Europy i świata przykładem sku-
tecznej ochrony lasów z ich najcenniejszymi ga-
tunkami zwierząt (przegląd w Samojlik 2005).
Wymienione wyżej wartości przyrodnicze
Puszczy Białowieskiej sprawiają, że jest ona bez-
cennym matecznikiem różnorodności gatun-
kowej i genetycznej, żywym laboratorium,
unikalnym wzorcem dla nauk biologicznych
i leśnych, ochrony przyrody i zarządzania za-
sobami naturalnymi, niezastąpionym mode-
lem i punktem odniesienia przy wszelkich po-
równaniach ze środowiskami bardziej prze-
kształconymi przez człowieka (Hunter 1996;
Angelstam 1996; Rebane i in. 1997; Angermeier
2000; Stutchbury, Morton 2001; Wesołowski
1983, 2005).
Ze względu na swe walory Puszcza przycią-
ga tysiące turystów i setki naukowców z całego
świata. Nie dlatego, że są tam ładne świerczyny,
ale dlatego że można zobaczyć tu unikalne ga-
tunki zwierząt, roślin i grzybów oraz różnorod-
ne gatunki drzew w kolejnych fazach wzrostu,
bujnego rozwoju i zamierania. Dlatego, że moż-
na badać reakcje, zależności i związki pomiędzy
organizmami leśnymi w niepowtarzalnych wa-
runkach lasów zbliżonych do naturalnych.
Najważniejsze zagrożenia dla wartości
przyrodniczych i kulturowych Puszczy Biało-
wieskiej:
1. Wyręby lasów naturalnych, rozpoczęte na
skalę przemysłową w 1915 roku, na znacznym
obszarze Puszczy trwają do dziś, a pozyskanie
drewna było utrzymywane na bardzo wysokim
poziomie do roku 2012. Przez ostatnie 100 lat
wycięto w Puszczy wiele milionów metrów sze-
ściennych drewna. Wyręby starych drzewosta-
nów pochodzenia naturalnego i zastępowanie
ich nowymi nasadzeniami drzew powodują za-
sadniczą zmianę przebiegu procesów przyrod-
niczych, gwałtowny spadek rodzimej różnorod-
ności przez ubywanie gatunków, zwłaszcza re-
liktów puszczańskich oraz ograniczanie ilości
substratów (np. rozkładającego się drewna) kry-
tycznych dla rozwoju leśnej różnorodności bio-
logicznej (Kimmins 2004, Wesołowski 2005).
2. Cięcia sanitarne (usuwanie zamierają-
cych drzew) i inne formy zwalczania „szkod-
ników” prowadzące (podobnie jak w przypad-
ku wyrębu starodrzewu) do znacznego zabu-
rzenia naturalnych procesów oraz zubożania
różnorodności biologicznej w lasach.
Co stałoby się, gdyby propozycje Nadleśnictwa
Białowieża zostały zrealizowane?
W październiku 2015 Nadleśnictwo Biało-
wieża wystąpiło z wnioskiem o zatwierdzenie
aneksu do Planu Urządzenia Lasu na lata 2016–
–2021. Co stałoby się, gdyby propozycje te
(Dokumentacja 2015) zostały zrealizowane?
W ciągu zaledwie sześciu lat wycięto by dodat-
kowo 318 tys. m3 drewna, pozyskiwanego z po-
wierzchni 6922 ha. Pozyskanie drewna i in-
ne działania gospodarcze byłyby w tych latach
prowadzone na ok. 60% powierzchni nadle-
śnictwa (poza rezerwatami przyrody), również
na – obecnie wyłączonych z interwencji ob-
88
Chrońmy Przyr. Ojcz. rocznik 72, zeszyt 2, 2016
szarach starodrzewów pochodzenia natural-
nego (w tym wyrąb 200-letnich drzew), a tak-
że w lasach na gruntach podmokłych i bagien-
nych. W efekcie powierzchnia najcenniejszych
przyrodniczo starodrzewów (ponad 100-let-
nich) zmniejszyłaby się aż o 20%! W lutym
2016 roku administracja leśna zmieniła zda-
nie i złożyła w Regionalnej Dyrekcji Ochrony
Środowiska w Białymstoku kolejny wniosek
o zezwolenie na pozyskanie 188 000 m3 w latach
2012–2021 (TVP Białystok 2016), czyli o moż-
liwość wycięcia dodatkowych ok. 120 000 m3
w ciągu sześciu lat. Wyręby miałyby się jednak
nadal koncentrować w najstarszych drzewosta-
nach. Głównym obiektem eksploatacji były-
by – szczególnie ważne dla utrzymania proce-
sów biologicznych charakterystycznych dla la-
sów naturalnych – duże i stare oraz zamierają-
ce i martwe drzewa. Usunięcie w krótkim cza-
sie tysięcy takich drzew w zasadniczy sposób
pogorszyłoby warunki życia wszystkich wyspe-
cjalizowanych gatunków wnętrza starych la-
sów. Obsadzenie powstałych zrębów wybrany-
mi gatunkami drzew tylko powiększyłoby stra-
ty przyrodnicze. Na jedno potężne zaburzenie
– gradację kornika – odpowiedziano by nie-
proporcjonalnie większym zaburzeniem, wiel-
koskalową ingerencją w naturalny rozwój lasu.
„Lekarstwo” byłoby gorsze od „choroby.
Mity i fakty dotyczące ochrony
Puszczy Białowieskiej
Poniżej ustosunkowujemy się do stwier-
dzeń padających w dyskusji na temat ochrony
Puszczy, dostępnych w przestrzeni publicznej.
Nasze komentarze opatrujemy odnośnikami
do źródeł, których spis podajemy na końcu tek-
stu, by każdy czytelnik mógł samodzielnie zwe-
ryfikować podawane przez nas wiadomości.
1. Konflikt o Puszczę to konflikt ideologicz-
ny, a nie merytoryczny (Chałupka 2016).
W niektórych mediach oraz w opiniach pu-
blikowanych na stronach Lasów Państwowych
ignorowane „niewygodne” merytoryczne
opinie (patrz Kim są „leśnicy”, powyżej). Uwy-
pukla się wypowiedzi emocjonalne, a pomija,
skraca, wyrywa z kontekstu wypowiedzi spe-
cjalistów. Zamiast kontrargumentów używa się
epitetu „ekolodzy” (patrz Kim są „ekolodzy” po-
wyżej). Rzeczywiście, dyskusja na temat ochro-
ny Puszczy jest częściowo sporem o wartości
(co należy chronić), jednak większość pozosta-
łych kwestii dotyczy poddających się weryfika-
cji, obserwowalnych zjawisk przyrodniczych.
Jeśli więc na przykład wiadomo, że powstrzy-
manie gradacji kornika drukarza przez wycina-
nie zasiedlonych świerków będzie nieskutecz-
ne (patrz pkt. 2), a mimo to, posługując się kor-
nikiem jako pretekstem, forsuje się olbrzymie
zwiększenie pozyskania drewna, to jest to zde-
cydowanie działanie motywowane ideologicz-
nie (ekonomicznie), a nie merytorycznie.
2. Wycinka drzew to jedyne lekarstwo na
gradację kornika (Kotarski 2015, Fronczak
2015, Hilszczański 2016, RDLP Białystok 2015,
Stanowisko 2016c, Świstak 2016).
Jest to przekonanie nieznajdujące potwier-
dzenia w faktach. Nie stwierdzono, by – w po-
równaniu z obszarami, na których kornika
w ogóle nie zwalczano (rezerwaty ścisłe) in-
terwencje w lasach gospodarczych (wyręby
„sanitarne”) ograniczyły liczbę i szybkość za-
mierania świerków (Schlyter, Lundgren 1993;
Gutowski, Krzysztofiak 2005; Grodzki i in.
2006). Ta metoda mogłaby być skuteczna je-
dynie pod warunkiem, że na obszarze całego
kompleksu leśnego udałoby się wykryć i szybko
(zanim korniki zdążą opuścić drzewa) usunąć
co najmniej 80% zaatakowanych przez owady
świerków (Fahse, Heurich 2011). W Puszczy
Białowieskiej, ze względu na duże obszary re-
zerwatów i park narodowy, takiej możliwości
nie ma, o czym doskonale wiedzą przedstawi-
ciele administracji lasów. Używanie więc hasła
konieczności „walki z kornikiem” jako powo-
du do zwiększenia wyrębów nie ma uzasadnie-
nia merytorycznego. O tym, że jest to tylko wy-
godny pretekst, świadczą również zmiany w żą-
daniach administracji lasów. W październiku
2015 Lasy Państwowe twierdziły, że dla ograni-
czenia liczebności kornika konieczne jest wy-
rąbanie dodatkowych 318 tys. m3 drewna. Po
czterech miesiącach (luty 2016) okazuje się, że
89
T. Wesołowski i in. Spór o przyszłość Puszczy Białowieskiej
by osiągnąć ten sam efekt – wystarczy wy-
ciąć już tylko ok. jednej trzeciej tych drzew, po-
nadto nie ma żadnej konieczności prowadzenia
wyrębów „sanitarnych” w lasach podmokłych
i bagiennych (patrz wyżej „Co stałoby się…”).
Czyżby przez te cztery miesiące liczba korni-
ków tak gwałtownie spadła, a korniki przesta-
ły zasiedlać świerki w łęgach i olsach? Jeśli gra-
dacja rzeczywiście już się samoistnie załamuje,
to jedyny „powód” intensyfikacji wyrębów tra-
ci rację bytu.
3. Jeżeli jako leśnicy i ekolodzy nie zareagu-
jemy i pozwolimy na przenoszenie się korników
na następne powierzchnie zdrowych drzew, do-
prowadzimy do takiej sytuacji, że gatunki dzię-
ciołów, szczególnie dzięcioł trójpalczasty, stra-
cą swoje miejsce występowania, gniazdowania
i pożywienia (Hilszczański 2016, Goździewska
2016a).
Wprost przeciwnie, dzięcioł trójpalczasty
jest czterokrotnie rzadszy w gospodarczo użyt-
kowanej części Puszczy, w której usuwano mar-
twe świerki prowadząc walkę z kornikiem, niż
w rezerwacie ścisłym Białowieskiego Parku
Narodowego, i to mimo niskiego udziału świer-
ka w parkowych drzewostanach (Walankiewicz,
Czeszczewik 2010). Unika on fragmentów lasu
objętych pracami gospodarczymi i pielęgnacyj-
nymi, nawet wówczas, gdy prace te obejmują
niewielkie powierzchnie i niedużą liczbę drzew
(Kajzer, Sobociński 2012).
4. Gwałtowne przerwanie istnienia i roz-
pad drzewostanów [świerkowych] na tak du-
żych powierzchniach trudno nazwać inaczej
niż wielką tragedią/klęską dla puszczy (Mucha,
Liziniewicz 2013; Fronczak 2015; Kotarski
2015; Niedzielski 2015; RDLP Białystok 2015;
Goździewska 2016a). Trwająca obecnie gra-
dacja kornika drukarza jest z pewnością wiel-
koskalowym zaburzeniem. Jest ona wynikiem
splotu różnych czynników, wśród których nie-
bagatelny udział mają popełnione przed kilku-
dziesięcioma laty błędy (obsadzenie świerkami
znacznych powierzchni lasu). W wyniku tego
powstały na dużych obszarach jednowiekowe
drzewostany świerkowe, obecnie atakowane
przez korniki (patrz pkt. 10). Nie jest to jednak
najsilniejsza z zarejestrowanych w Puszczy gra-
dacji (Mokrzecki 1923), przetrwa ją 80–90%
świerków (patrz pkt. 6).
5. Gdy uschną świerki, w Puszczy w krótkim
czasie pojawią się ogromne otwarte powierzch-
nie, pokryte trawami, malinami, paprociami.
Potem z czasem pewnie pojawią się na nich pio-
nierskie gatunki drzew, takie jak wierzba, brzoza
czy osika. Tego rodzaju drzewostany pod wzglę-
dem przyrodniczym i estetycznym nie będą się
jednak wiele żniły od wczesnych stadiów suk-
cesji lasu, jakie obecnie często można obserwo-
wać na porzuconych gruntach porolnych, np.
w bezpośrednim sąsiedztwie Warszawy (Kotarski
2015, RDLP Białystok 2015, Goździewska 2016b,
LOP 2016, Świstak 2016).
Po pierwsze, nie pojawią się ogromne otwar-
te powierzchnie, gdyż łącznie zamieranie świer-
ka obejmie nie więcej niż 2–3% obszaru Puszczy.
Po drugie, najnowsze badania w obszarach gór-
skich przed wielu laty dotkniętych gradacjami
kornika (pogranicze niemiecko-czeskie) wska-
zują, że w lukach po zamarłych świerkach po-
jawiają się w wyniku naturalnej regeneracji
ogromne ilości młodych świerków, które szyb-
ko zastępują te martwe. Wszelkie pionierskie
gatunki drzew (wierzba, brzoza czy osika), któ-
re zdołały wykiełkować i podrosnąć w lukach,
wkrótce ustępują bujnie rozwijającym się świer-
kom (Zeppenfeld i in. 2015). Występowanie
gatunków pionierskich prowadzi do okreso-
wego zwiększenia różnorodności biologicz-
nej Puszczy. To naturalne zjawisko w dynamice
lasu naturalnego (Begon i in. 2006).
6. Świerka w Puszczy ubywa i to jest źle;
Świerk zniknie z Puszczy Białowieskiej, jeśli
nie podejmie się działań ochronnych (= wy-
cięcia drzew zasiedlonych przez korniki) (LOP
2016, Radio Maryja 2016, RDLP Białystok
2015, Świstak 2016). Dopóki nie zmieni się kli-
mat, świerki będą występować w Puszczy, tak
jak występowały przez ostatnie tysiąclecia.
Obecna gradacja spowodowała dotąd śmierć
ok. 10% świerków. Nawet gdyby do końca gra-
dacji zginęło ich drugie tyle, to i tak 80% świer-
ków przeżyje. Mówienie więc o tym, że świerk
z Puszczy zniknie, gdy nie będzie się wycinać
90
Chrońmy Przyr. Ojcz. rocznik 72, zeszyt 2, 2016
drzew zasiedlonych, jest nieprawdą. Ponadto
w pozostawionych bez ingerencji rezerwatach
przyrody i w częściach Białowieskiego Parku
Narodowego, w miejsce zabitych w czasie po-
przedniej gradacji (lata 2001–2003) świerków,
pojawiły się bujnie rosnące młode świerki, osią-
gające już dziś wysokość kilku metrów (ryc. 1).
Obecnie świerk jest w gospodarczej części
Puszczy nadmiernie reprezentowany w wyni-
ku promowania (sadzenia w nadmiarze) tego
gatunku w przeszłości. Więc zamarcie i powol-
ny rozkład części z nich może mieć wręcz efekt
pozytywny, gdyż otworzy drogę do wykształce-
nia się bardziej zróżnicowanych lasów.
7. Bez ingerencji człowieka Puszcza zginie
(Goździewska 2016a, Stanowisko 2016c). Leśni-
cy chcą uratować Puszczę (Sasin 2014, Fronczak
2015, Niedzielski 2015, Chałupka 2016, Goź-
dziewska 2016a, Hilszczański 2016, Stanowisko
2016c, Świstak 2016).
Puszcza, w odróżnieniu od upraw rolnych,
nie jest dziełem człowieka. Drzewa skolonizo-
wały ten obszar samorzutnie, po ustąpieniu lo-
dowca i – mimo wielu zaburzeń – pokrywają ten
teren nieprzerwanie do dzisiaj. W obecnych wa-
runkach klimatycznych Polski nie jest możliwe,
by las gdziekolwiek wyginął. Wręcz odwrotnie,
raczej jest kłopot z utrzymaniem terenów otwar-
tych w stanie bezleśnym. Bez aktywnego prze-
ciwdziałania zarastaniu, obszary takie zosta-
w krótkim czasie skolonizowane przez drze-
wa (Falińska 1996). Obecny model „lasu upra-
wianego, ponoć niezbędny dla istnienia Puszczy
Białowieskiej, wprowadzili do Puszczy dopiero
niemieccy okupanci 100 lat temu (w 1915 r.).
Ponieważ Puszcza nie ginie, nie ma potrze-
by jej ratować. To, czego faktycznie ubywa, to
fragmentów lasu naturalnego, zamienianego na
las uprawny, sadzony zgodnie z wyobrażenia-
mi człowieka o tym, jak las powinien wyglądać.
Obecnie usychają świerki opanowane przez
kornika drukarza. Jeśli pozostawi się je w lesie,
to martwe i rozkładające się drzewa będą pełn
jeszcze przez dziesiątki lat ważną funkcję bio-
logiczną, zapewnią miejsca bytowania licznym
gatunkom organizmów, powoli oddając do śro-
dowiska materię zgromadzoną w swoich tkan-
kach, użyźniać będą glebę, ułatwią wzrost no-
wego pokolenia drzew. Ich wycinanie i wywo-
żenie z lasu jest bardzo szkodliwe przyrodniczo,
prowadzi do znacznego zubożenia całego eko-
systemu leśnego (Gutowski i in. 2004; Bobiec
i in. 2016). Puszcza będzie trwała tak długo, do-
póki pozwoli się puszczańskim drzewom natu-
ralnie umierać i rozkładać się, a młodym drze-
wom naturalnie wzrastać.
8. W przypadku skomplikowanych ekosyste-
mów leśnych tzw. ochrona bierna prowadzi do
ich faktycznego rozpadu i likwidacji walorów
przyrodniczych, które są przedmiotem ochrony
i mają być trwale zachowane (Chałupka 2016).
Las pozostawiony sam sobie (procesom na-
turalnym) miałby się jakoby rozpadać. To po-
gląd zaiste zdumiewający. Absurdalność tego
twierdzenia zobaczymy wyraźnie, gdy uświa-
domimy sobie, że człowiek (Homo sapiens) po-
jawił się na Ziemi ok. 200 tys. lat temu, gospo-
darka leśna w obecnej postaci dopiero w koń-
cu XVIII wieku, a jej metody zaczęto stosować
w Puszczy Białowieskiej zaledwie 100 lat temu.
Tymczasem lasy, te najbardziej skomplikowa-
ne układy biologiczne jakie występują na lą-
dach, wykształciły się setki milionów lat temu
i – nie rozpadając się przetrwały bez udzia-
łu człowieka wszelkie katastrofy geologiczne.
Również tropikalne lasy deszczowe porastające
od kilkudziesięciu milionów lat baseny Konga
i Amazonki dawały sobie doskonale radę bez
„pomocy” człowieka. To człowiek, karczując
i wypalając, stanowi dla nich obecnie najwięk-
sze zagrożenie.
9. Puszcza pozbawiona aktywnych zabie-
gów ochronnych traci swoją bioróżnorodność;
w miejscach, gdzie człowiek zaprzestał swojej
działalności, na terenie Puszczy następują różne
procesy pogorszenia stanu zachowania siedlisk,
które są cenne i priorytetowe. Obiekt ochrony,
dla którego wyłączano z działań ludzkich frag-
menty Puszczy, przestaje istnieć (Fronczak 2015;
Hilszczański 2016; Radio Maryja 2016; RDLP
Białystok 2015; Goździewska 2016a; Świstak
2016; Brzeziecki i in. 2016).
Różnorodność biologiczna (bioróżnorod-
ność) jest pojęciem niejednoznacznym, odno-
91
T. Wesołowski i in. Spór o przyszłość Puszczy Białowieskiej
szącym się do wielu poziomów zróżnicowa-
nia. Aby mówić sensownie o jej utracie, trzeba
wpierw wyjaśnić, o czym dokładnie jest mowa.
Wycięcie fragmentu starodrzewu pochodzenia
naturalnego i posadzenie na jego miejscu mło-
dych drzew wiąże się zawsze z drastyczną re-
dukcją różnorodności gatunków oraz proce-
sów i struktur. Organizmy zależne od obecno-
ści wielkich i zamierających drzew tracą miej-
sca do życia. Zróżnicowany las WWW (wielo-
gatunkowy, wielowarstwowy, wielopokolenio-
wy) zostaje zastąpiony uproszczonym lasem JJJ
(jednowarstwowym, jednowiekowym, często
jednogatunkowym). Tak więc zachowanie zróż-
nicowania typowego dla lasu naturalnego wy-
maga powstrzymania się od interwencji w za-
chodzące w nich procesy.
Gospodarka ludzka zwiększa natomiast róż-
norodność przez tworzenie nowych, nieistnieją-
cych wcześniej w Puszczy typów siedlisk, głów-
nie nieleśnych (pola, łąki, poręby, polany, dro-
gi itd.). Umożliwia to kolonizację organizmom
wymagającym terenów otwartych oraz gatun-
kom obcym. Zwiększa to ogólną liczbę gatun-
ków występujących na obszarze Puszczy, ale
wiele z nich to gatunki niebędące naturalnymi
jej mieszkańcami, a niektóre z nich, z uwagi na
inwazyjność, nawet tym rodzimym zagrażają.
Przetrwanie takich siedlisk wymaga ciągłej ak-
tywności człowieka, zapobiegania ich zarasta-
niu krzewami i drzewami. Takie tereny antro-
pogeniczne zajmują jednak mniej niż 5% obsza-
ru Puszczy (Faliński 1986). Na 95% pozostałe-
go obszaru zaprzestanie działalności gospodar-
A B
C D
Ryc. 1. Co się dzieje, gdy człowiek nie interweniuje; jak procesy naturalne „radzą” sobie z gradacją kornika druka-
rza. A: Świerki zaatakowane przez kornika zamierają i zostają w lesie (fot. G. Hebda); B: Martwe świerki przewraca-
jąc się, tworzą osłonę dla młodych drzewek (fot. G. Hebda); C: Miejsce zabitych dużych świerków zajmują młode
świerczki i drzewa liściaste (fot. A. Bohdan); D: Takie zmiany zachodzą w ciągu mniej niż dziesięciu lat od śmierci du-
żych drzew (fot. A. Bohdan)
92
Chrońmy Przyr. Ojcz. rocznik 72, zeszyt 2, 2016
czej doprowadziłoby do wzrostu zróżnicowania
biologicznego.
10. To źle, że skład drzewostanów Puszczy
się upraszcza, zmiany w drzewostanach pusz-
czańskich są niekorzystne (Sasin 2014; Goź-
dziewska 2016b; Kruczek 2016; Brzeziecki i in.
2016).
Las naturalny to znacznie więcej niż drzewo-
stany. Główną przyczyną upraszczania struktu-
ry drzewostanów jest gospodarka leśna, zastępo-
wanie zróżnicowanych fragmentów pochodze-
nia naturalnego przez uprawy składające się tylko
z jednego lub kilku faworyzowanych gatunków
drzew, wytwarzających pożądany gospodarczo
surowiec (patrz „Czym jest las?”, wyżej i pkt. 17).
11. b nie odnawia się w Puszczy (Vera
2000; Antczak 2009; Program ochrony 2011;
Brzeziecki i in. 2016).
Zgodnie ze swoją strategią życiową, młode
dęby rzadko kiedy pojawiają się pod okapem
starych drzew (w tym dębów), dlatego nie nale-
ży się ich tam spodziewać. Młode dęby wyrasta-
ją w lukach tworzonych przez zamierające drze-
wa, bardzo licznie na odsłoniętych w wyniku
gradacji kornika drukarza, porośniętych trawą
i maliną obszarach (Bobiec i in. 2011; Bobiec,
Bobiec 2012).
12. W Puszczy będzie dominował grab i to
jest źle (Sasin 2014, Goździewska 2016b, Hilsz-
czański 2016, Kruczek 2016, Winiecki 2016).
Grab jest podstawowym gatunkiem grądów,
co oznacza jego naturalny, znaczny udział w roz-
wijających się spontanicznie zbiorowiskach grą-
dowych przeważających w Puszczy. Ponieważ
gatunek ten nie wytwarza wartościowego surow-
ca drzewnego, był on w lasach gospodarczych
eliminowany na rzecz cenniejszych ekonomicz-
nie gatunków. Naturalną reakcją na wcześniej-
sze zniekształcenia jest – po ustąpieniu presji
człowieka wzrost liczebności grabów w lesie.
W grądach w rezerwacie ścisłym BPN, w któ-
rym od prawie 100 lat nie było żadnej ingerencji
w procesy, grab pozostaje jednak tylko jednym
z wielu współwystępujących gatunków drzew.
13. Na terenie zagospodarowanej części pusz-
czy dąb i sosna, gatunki bardzo ważne, m.in. dla
utrzymania tego, co nazywamy „puszczańskim
charakterem” drzewostanów, były celowo odna-
wiane. Dlatego ich aktualny stan i struktura de-
mograficzna wyglądają tam znacznie korzyst-
niej (Goździewska 2016b).
W lasach naturalnych nie można mó-
wić o „korzystnej strukturze” demograficznej.
W zależności od fazy rozwoju lasu, ta struktura
będzie różnie wyglądała i nie powinna być war-
tościowana. Mówienie o „korzystniejszej struk-
turze demograficznej drzewostanów” w lasach
użytkowanych gospodarczo to typowy przy-
kład hodowlanego, a nie przyrodniczego spoj-
rzenia. Drzewa są usuwane z lasu gospodarcze-
go, gdy przestają szybko przyrastać, po osią-
gnięciu przez nie jednej trzeciej, góra poło-
wy wieku biologicznego. Istnienia starszych
osobników przepisy nie przewidują. Czy, gdy-
by w populacji ludzkiej nie było w ogóle osób
starszych niż 30 lat, uznalibyśmy strukturę de-
mograficzną takiej populacji za korzystną?
14. Do takich problemów, a na pewno nie na
taką skalę, by jednak nie doszło, gdyby w pusz-
czy przebił się proponowany przez leśników
kompromisowy, półnaturalny model zarządza-
nia, który pozwala godzić różne funkcje lasu,
a przede wszystkim dbać o trwałość lasu, ciągłość
jego istnienia, stabilność procesów. Odrzucenie
tego modelu przez decydentów doprowadziło
do dzisiejszej katastrofy (Goździewska 2016b,
Polskie Radio Wnet 2016).
Jaka jest rzeczywista skala zaburzeń poka-
zano wyżej (patrz pkt. 6). Trwałości Puszczy,
lasu, który powstał bez udziału człowieka i da-
wał sobie dotąd radę z wszelkimi zaburzenia-
mi, nic nie zagraża. On da sobie radę i teraz,
tylko nie należy mu przeszkadzać (patrz pkt.
7). Twierdzenie, że dokonywanie intensyw-
nych ingerencji w przebieg procesów (wyręby,
uprawy, prace pielęgnacyjne) jest formą dbało-
ści o ich stabilność, jest wewnętrznie sprzeczne.
Ciągłość procesów naturalnych wyklucza z de-
finicji ludzką ingerencję.
15. Obecny katastrofalny stan części gospo-
darczej Puszczy Białowieskiej jest wynikiem
chaotycznych działań poprzedniego Minister-
stwa Środowiska i wpływowego lobby „zielo-
nych” wynikającego z biernego „punktowego
93
T. Wesołowski i in. Spór o przyszłość Puszczy Białowieskiej
lub obiektowego podejścia do jej ochrony (Cha-
łupka 2016, Hilszczański 2016).
Obecny stan części gospodarczej Puszczy
Białowieskiej jest przede wszystkim wynikiem
decyzji podejmowanych w ciągu stuletnich już
działań przemieniających krok po kroku las na-
turalny w las uprawiany, z jednogatunkowymi,
jednowiekowymi płatami drzewostanów. Stan
Puszczy nie jest jednak katastrofalny (patrz
pkt. 7). Jeśli zostaną zahamowane zaburzenia
powodowane gospodarką ludzką, las ma szan-
sę się zregenerować.
16. Leśnicy-naukowcy i praktycy, dyspo-
nując odpowiednią wiedzą, doświadczeniem
i częściowym oglądem ekosystemu leśnego, po-
trafią zatrzymać niekorzystne procesy. Poprzez
formy ochrony czynnej potrafią zarówno za-
chować, jak i dokonać restytucji lasu zdewasto-
wanego przez różnorodne czynniki (Chałupka
2016). W ochronie procesów naturalnych nie
wartościuje się ich na korzystne i niekorzyst-
ne. Gdyby restytucja lasu naturalnego była tak
prosta, to cała Europa zachodnia już dawno
byłaby pokryta takimi lasami. A jednak wciąż
Niemcy, Holendrzy, Francuzi, Brytyjczycy i in-
ni przyjeżdżają do Puszczy Białowieskiej, do
Białowieskiego Parku Narodowego, żeby zoba-
czyć i badać las naturalny.
17. Poprzednie kierownictwo Ministerstwa
Środowiska zmniejszyło leśnikom z nadleśnictw
puszczańskich możliwości aktywnej ochrony
lasu poprzez drastyczne obniżenie możliwości
pozyskiwania biomasy. Decyzja ta poskutkowa-
ła chaotycznym rozwojem populacji owadów
(korników, ogłodków i innych) (Goździewska
2016a, b; Świstak 2016).
Obowiązujące od 2012 roku plany urządze-
nia lasu (dokumenty, według których prowadzi
się gospodarkę leśną) rzeczywiście ogranicza-
możliwość wyrębów, wyłączając z nich naj-
cenniejsze przyrodniczo fragmenty lasu. Nie
ma to jednak żadnego związku z obecną grada-
cją (patrz pkt. 2) kornika drukarza. Duże nasi-
lenie pojawów tego gatunku jest po części wy-
nikiem wcześniejszej działalności gospodar-
czej. Wieloletnie zastępowanie wielogatunko-
wych lasów naturalnych przez uprawy świer-
ków spowodowało powstanie nadreprezenta-
cji świerczyn w Puszczy. O ile seria suchych lat,
osłabiając świerki umożliwiła ich opanowywa-
nie przez korniki, o tyle wielka podaż świerków
w lesie stworzyła idealne warunki do wzrostu
liczebności tych owadów. „Aktywna ochrona
lasu” polegająca na wycince, to odpowiedź na
jedno zaburzenie jeszcze większym zaburze-
niem, o bardzo negatywnych skutkach przy-
rodniczych (patrz wyżej, „Co stałoby się…,
pkt. 2 i ryc. 2).
18. Dzięki temu, że leśnicy mądrze gospo-
darowali, mamy 12 tys. ha rezerwatów i ponad
1500 pomników przyrody na terenie nadle-
śnictw gospodarujących w Puszczy Białowieskiej
(Goździewska 2016a).
Jest to tylko częściowa prawda. Większość
rezerwatów w Puszczy Białowieskiej utworzo-
no dla ochrony lasów naturalnych, by unik-
nąć prowadzenia w nich zabiegów gospodar-
czych i zapobiec ich przekształcaniu w lasy
uprawiane. Tworzenie rezerwatów i ograni-
czanie w nich wyrębów odbywało się częścio-
wo z inicjatywy leśników, niejednokrotnie jed-
nak (niestety) odbywało się wbrew aktywnemu
oporowi tej grupy zawodowej. To, że w Pusz-
czy Białowieskiej istnieje zaledwie 1500 po-
mników przyrody nie jest powodem do chwa-
ły, a wskazuje na skalę ubytku walorów Puszczy
spowodowanych gospodarką leśną. Gdyby nie
prowadzone przez ostatnie 100 lat wyręby, sa-
mych dębów pomnikowych o obwodzie prze-
kraczającym 4 m w Puszczy powinno rosnąć
ponad 15 tysięcy. Tymczasem jest ich tam za-
ledwie ok. trzy tysiące, z czego większość
w rezerwacie ścisłym Białowieskiego Parku
Narodowego, w którym gospodarki leśnej nie
prowadzono. W części zagospodarowanej „lu-
dzie, którzy Puszczę użytkowali” usunęli 85–
–90% pomnikowych dębów (Korbel, Niechoda
2016; TVP Białystok–Wielkie drzewa 2014),
Trudno to uznać za „zasługę”.
19. W Puszczy marnuje się wiele metrów sze-
ściennych martwego drewna; formułowane też
jako: w lesie gnije drewno (Mucha, Liziniewicz
2013; Hilszczański 2016; Polskie Radio 2016;
Radio Maryja 2016).
94
Chrońmy Przyr. Ojcz. rocznik 72, zeszyt 2, 2016
Jeśli wartość drzewa w lesie sprowadzić je-
dynie do wartości rynkowej uzyskanych z niego
desek, to rzeczywiście pozostawianie go w le-
A B
C D
E F
sie byłoby marnotrawstwem. Jednak martwe
drzewo w lesie ma jeszcze inne bardzo ważne
funkcje do spełnienia i pozostawianie „gnijące-
Ryc. 2. „Czynna ochrona lasu”, sposoby radzenia sobie z gradacją kornika drukarza przez gospodarkę le-
śną. A: Świerki zaatakowane przez kornika są wycinane w ramach zabiegów „sanitarnych” (fot. G. Hebda),
B: Zaatakowanie przez korniki jest uzasadnieniem dla wycinania nawet najstarszych i najpotężniejszych
świerków (ponad 250 lat, 40 m wysokości) (fot. autor nieznany); C: Wycięte świerki są wywożone z Puszczy
(fot. A. Korbel); D: Oprócz świerków usuwane są też inne drzewa, przygotowuje się grunt pod uprawę
(fot. A. Bohdan); E: Sadzone są młode drzewka, obszar uprawy otaczany jest płotem z siatki (fot. A. Bohdan);
F: Po kilku latach w zagrodzie wyrasta młodnik (tutaj sosnowy) (fot. W. Walankiewicz)
95
T. Wesołowski i in. Spór o przyszłość Puszczy Białowieskiej
go” drewna w lesie nie jest wcale rozrzutnością,
ale kluczowym warunkiem zapewniającym du-
żej liczbie organizmów możliwości przeżycia
(Gutowski i in. 2004; Bobiec i in. 2016).
20. Przez ograniczenie rozmiaru cięć lokal-
ne społeczności mają problem z dostępem do
drewna opałowego (Mucha, Liziniewicz 2013;
Radio Maryja 2016).
Ilość pozyskiwanego drewna zaplanowana
na lata 2012–2021 powinna z nadwyżką pokryć
lokalne zapotrzebowanie na drewno nie tylko
opałowe, ale również konstrukcyjne i na inne
potrzeby. W 2014 roku trzy puszczańskie nad-
leśnictwa sprzedały na rynek lokalny 31 847 m3
drewna, natomiast pozyskały 67 706 m3 drew-
na (Pismo… 2015). Tak więc jeśli na rynku lo-
kalnym brakuje drewna, to jest to skutek nie-
właściwej jego dystrybucji – sprzedaży poza re-
gion, a nie wysokości pozyskania ustalonego
w planach urządzenia lasu.
21. Objęcie ochroną większych obszarów
Puszczy zamknie ludziom dostęp do lasu („zie-
loni chcą wypędzić ludzi z lasu”) (Kruczek 2016).
Twierdzenie niemające oparcia w faktach. Nikt
nie zamierzał i nie zamierza zamknąć Puszczy
przed mieszkańcami i turystami. Po powięk-
szeniu Białowieskiego Parku Narodowego duża
część nowo przyłączonego obszaru została udo-
stępniona do zwiedzania oraz zbioru jagód
i grzybów. Podobnie wszelkie projekty powięk-
szenia Parku Narodowego na cały obszar Pusz-
czy przewidują udostępnienie większości (ok.
80%) obszaru odwiedzającym, z możliwością
zbierania jagód i grzybów. Już obecnie dyna-
miczny wzrost zapotrzebowania na usługi tury-
styczne, gastronomiczne i edukację ekologicz-
jest bardzo ważnym czynnikiem pobudza-
jącym rozwój puszczańskich gmin. Wystarczy
porównać aktualną liczbę hoteli, pensjonatów,
kwater agroturystycznych i restauracji na tere-
nie Puszczy z ich liczbą sprzed 20 lat, gdy po-
większano Białowieski PN.
Dlaczego to piszemy
W oparciu o dane naukowe, zaczerpnię-
te z literatury dotyczącej powyższych zagad-
nień, staraliśmy się obalić pojawiające się
w niektórych mediach mity i przekłamania.
Pozostawiamy czytelników z tą lekturą, licząc
jednocześnie, że wyposażeni w ową wiedzę,
będą mogli z większą pewnością kształtować
swoje poglądy na to, czy potrzebujemy natural-
nych puszczańskich lasów, czy nie. Trzeba pa-
miętać, że lasy Puszczy Białowieskiej, o które
toczy się dziś ów spór, stanowią zaledwie 0,7%
obszarów leśnych w naszym kraju. Postulujemy
objęcie ich trwałą ochroną, tak by – jak my dziś
kolejne pokolenia mogły być dumne z tego,
że wrażliwość i mądrość ich przodków umożli-
wiła przetrwanie tych unikalnych i niezmiernie
cennych przyrodniczo lasów naturalnych.
PIŚMIENNICTWO
Antczak A. 2009. Puszcza Białowieska i okolice, wyd.
3, poprawione. Agencja Benkowski, Białystok.
Angelstam P. 1996. Ghost of forest past – natural
disturbance regimes as a basis for reconstruc-
tion of biologically diverse forests in Europe. W:
DeGraff R.I., Miller R.I. (red.). Conservation of
faunal diversity in forested landscapes. Chap-
man and Hall, London: 287–336.
Angermeier P.L. 2000. e natural imperative for
biological conservation. Conservation Biology
14: 373–381.
Askins R.A. 2014. Saving the world’s deciduous for-
ests. Yale University Press, New Haven.
Begon M., Townsend C.R., Harper J.L. 2006. Ecolo-
gy. From Individuals to Ecosystems; 4th edition.
Blackwell Publishing.
Bobiec A., Bobiec M. 2012. Wpływ masowego za-
mierania świerka w drzewostanach Białowie-
skiego Parku Narodowego na odnowienie natu-
ralne dębu. Sylwan 156 (4): 243–251.
Bobiec A., Buchholz L., Churski M., Chylarecki P.,
Fałtynowicz W., Gutowski J.M., Jaroszewicz B.,
Kuijper D.P.J., Kujawa A., Mikusek R., Mysła-
jek R.W., Nowak S., Pawlaczyk P., Podgórski T.,
Walankiewicz W., Wesołowski T., Zub K. 2016.
Dlaczego martwe świerki potrzebne w Pusz-
96
Chrońmy Przyr. Ojcz. rocznik 72, zeszyt 2, 2016
czy Białowieskiej [http://www.polskiwilk.org.pl/
download/PuszczaBialowieska_Swierki.pdf ];
dostęp: 15.02.2016 r.
Bobiec A., Jaszcz E., Wojtunik K. 2011. Oak (Quercus
robur L.) regeneration as a response to natural dy-
namics of stands in European hemiboreal zone. Eu-
ropean Journal of Forest Research 130: 785–797.
Brzeziecki B., Pommerening A., Miścicki S., Droz-
dowski S., Żybura H. 2016. A common lack of
demographic equilibrium among tree species in
Białowieża National Park (NE Poland): evidence
from long-termplots. Journal of Vegetation Sci-
ence, Doi: 10.1111/jvs.12369.
Chałupka W. 2016. Puszcza Białowieska – zderzenie
rzeczywistości z ideologią [http://www.bialowie-
za.bialystok.lasy.gov.pl/documents/62676/539
952/Instytut+Dendrologii+PAN+ws+Puszczy-
+Bia%C5%82owieskiej.pdf/7d2279b0-108c-
-46f9-8a5e-586e1bfa77f2]; dostęp: 20.02.2016 r.
Cieśliński S., Czyżewska K. 2002. Porosty Puszczy
Białowieskiej na tle innych kompleksów leśnych
w Polsce północno-wschodniej. Kosmos 51: 443–
–451.
Dokumentacja na potrzeby sporządzenia aneksu
do Planu Urządzenia Lasu Nadleśnictwa Biało-
wieża zawierająca ocenę stanu lasu oraz okre-
ślająca zakres niezbędnych działań gospodar-
czo-ochronnych dla zachowania drzewostanów
świerkowych. 2015. Biuro Urządzania Lasu i Geo-
dezji Leśnej Oddział w Białymstoku [http://bip.
lasy.gov.pl/pl/bip/px_dg~rdlp_bialystok~doku
mentacja_do_aneksu_pul_bialowieza.pdf?pa-
ge_opener=http%3A%2F%2Fbip.lasy.gov.pl
%2Fpl%2Fbip%2Fdg%2Frdlp_bialystok%2F
plan_urzadzenia_lasu]; dostęp: 26.02.2016 r.
Fahse L., Heurich M. 2011. Simulation and analysis
of outbreaks of bark beetle infestations and their
management at the stand level. Ecological Mod-
elling 222: 1833–1846.
Falińska K. 1996. Ekologia roślin. Wydawnictwo Na-
ukowe PWN, Warszawa.
Faliński J.B. 1986. Vegetation dynamics in temperate
lowland primeval forest. Dr. W. Junk Publishers.
Dordrecht–Boston–Lancaster.
Fronczak K. 2015. Świerki umierają w ciszy. Echa le-
śne 3: 51–54 [https://issuu.com/lasypanstwowe/
docs/echa_lesne_2015_03]; dostęp: 20.02.2016 r.
Goździewska K. 2016a. Puszcza bez człowieka zgi-
nie. Z Andrzejem Koniecznym, wiceministrem
środowiska, rozmawia Karolina Goździewska.
Nasz Dziennik [http://www.naszdziennik.pl/pol-
ska-kraj/152091,puszcza-bez-czlowieka-zginie.
html]; dostęp: 20.02.2016 r.
Goździewska K. 2016b. Puszcza nie przetrwa bez
człowieka. Rozmowa z prof. Bogdanem Brzeziec-
kim, kierownikiem Katedry Hodowli Lasu Szko-
ły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warsza-
wie [http://wp.naszdziennik.pl/2016-02-172344
19, puszcza-nie-przetrwa-bez-czlowieka.html];
dostęp: 20.02.2016 r.
Greenmind. 2015. Uwagi Fundacji Greenmind
[http://
greenmind.pl/wp-content/uploads/2015/
12/ UwagiFundacjiGreenmind_AneksPULNadl
Bialowieza.pdf]; dostęp: 15.02.2016 r.
Greenpeace. 2015. Puszcza zagrożona. Czy Minister
Szyszko zmieni Puszczę Białowieską w zwykłą
plantację drzew? Komentarz Greenpeace Polska,
Greenmind, Pracowni na Rzecz Wszystkich Istot
i WWF Polska [http://www.greenpeace.org/po-
land/pl/wydarzenia/polska/Puszcza-zagrozona-
-Czy-Minister-Szyszko-zmieni-Puszcze-Bialo-
wie ska-w-zwykla-plantacje-drzew/]; dostęp:
15.02.2016 r.
Grodzki W., Jakus J., Lajzova E., Sitkova Z., Maczka
T., Škvarenina J. 2006. Effects of intensive versus
no management strategies during an outbreak of
the bark beetle Ips typographus (L.) (Col.: Cur-
culionidae, Scolytinae) in the Tatra Mts. in Po-
land and Slovakia. Annals of Forest Science 63:
55–61.
Gutowski J.M., Bobiec A., Pawlaczyk P., Zub K. 2004.
Drugie życie drzewa. WWF Polska, Warszawa
– Hajnówka.
Gutowski J.M., Jaroszewicz B. 2001. Katalog fauny
Puszczy Białowieskiej. Instytut Badawczy Le-
śnictwa, Warszawa.
Gutowski J.M., Krzysztofiak L. 2005. Directions and
intensity of migration of the spruce bark beetle
and accompanying species at the border between
strict reserves and managed forests in north-
eastern Poland. Ecological Questions 6: 81–92.
Hilszczański J. 2016. Ograniczenie cięć w Puszczy
to strzał w stopę [http://www.bialystok. lasy.gov.
pl/aktualnosci/-/asset_publisher/1M8a/content/
ograniczenie-ciec-w-puszczy-to-strzal-w-sto-
pe#.VtBJjn3hDUJ]; dostęp: 20.02.2016 r.
Hunter M.L. 1996. Benchmarks for managing eco-
systems: are human activities natural? Conser-
vation Biology 10 (3): 695–697.
Jędrzejewska B., Jędrzejewski W. 1998. Predation in
vertebrate communities. e Białowieża Primeval
Forest as a case study. Springer-Verlag, Berlin.
97
T. Wesołowski i in. Spór o przyszłość Puszczy Białowieskiej
Kajzer K., Sobociński W. 2012. Raport końcowy
podsumowujący temat badawczy „Określenie
czynników determinujących populacje dzięcioła
białogrzbietego Dendrocopos leucotos i dzięcioła
trójpalczastego Picoides tridactylus w Puszczy
Białowieskiej”. DGLP, Warszawa.
Kimmins J.P. 2004. Forest Ecology. A foundation for
Sustainable Forest Management and Environ-
mental Ethics in Forestry. Prentice Hall.
Klub Przyrodników. 2015a. Koniec ochrony Puszczy
Białowieskiej przez Lasy Państwowe? [http://
www.kp.org.pl/index.php?option=com_conten-
t&task=view&id=1035&Itemid=594]; dostęp:
15.02.2016 r.
Klub Przyrodników. 2015b. Uwagi do projektu anek-
su do Planu Urządzenia Lasu Nadleśnictwa Bia-
łowieża [http://www.kp.org.pl/pdf/stanowiska/
ktg/2015-11-30_KP%20stanowisko%20wobe-
c%20proj%20aneksu%20PUL%20Bia%C5%82o
wieza.pdf]; dostęp: 15.02.2016 r.
Kocham Puszczę 2016. Powstrzymajmy niszczenie
Puszczy Białowieskiej! [http://kochampuszcze.
pl/]; dostęp: 5.03.2016 r.
KOP PAN. 2008. Stanowisko Komitetu Ochrony Przy-
rody Polskiej Akademii Nauk w sprawie Puszczy
Białowieskiej [http://www.botany.pl/kop-pan/sta-
nowiska/PuszczaBialow.pdf]; dostęp: 15.02.2016 r.
KOP PAN. 2015. Stanowisko Komitetu Ochrony
Przyrody Polskiej Akademii Nauk w sprawie pla-
nów intensyfikacji użytkowania rębnego Puszczy
Białowieskiej [http://www.botany.pl/kop-pan/sta-
nowiska/Puszcza_Bialowieska_2.pdf]; dostęp:
15.02.2016 r.
Korbel J., Niechoda T. 2016. Drzewa Białowieskiego
Parku Narodowego [http://www.drzewa.pusz-
cza-bialowieska.eu/index.php5?dzial=dab]; do-
stęp: 20.02.2016 r.
Kotarski R. 2015. Polimaty: „Po co leśnik w lesie? PLUS”
[http://vod.pl/programy-tv/polimaty-po-co-
lesnik-w-lesie-plus/yqy0lp#]; dostęp: 15.02.2016 r.
Krasińska M., Krasiński Z.A. 2004. ŻUBR – mono-
grafia przyrodnicza, SFP Hajstra, Białowieża.
Kruczek A. 2016. Puszcza w oparach utopii. Nasz
Dziennik [http://www.naszdziennik.pl/polska-
-kraj/151627,puszcza-w-oparach-utopii.html];
dostęp: 26.02.2016 r.
LOP. 2016. Stanowisko Ligi Ochrony Przyrody
w sprawie kornika drukarza w Puszczy Białowie-
skiej [http://www.lop.org.pl/index.php?option=
com_content&view=article&id=525:stanowi-
sko-ligi-ochrony-przyrody-w-sprawie-kornika-
-drukarza-w-puszczy-biaowieskiej&catid=5:
wiadomosci&Itemid=17]; dostęp: 20.02.2016 r.
Mokrzecki Z. 1923. Sprawozdanie z walki z korni-
kiem w Puszczy Białowieskiej w 1922. Las Polski
4 (9–10): 297–307.
Mucha W., Liziniewicz J. 2013. Czy sejm uratuje
puszczę? Gazeta Polska [http://gpcodziennie.pl
/23827-czy-sejm-uratuje-puszcze.html#.VtCn-
tH3hDUI]; dostęp: 26.02.2016 r.
Niedzielski W. 2015. Katastrofalne skutki gradacji kor-
nika. Głos Białowieży 10–11/2015: 20–21 [http://
www.bialowieza.gmina.pl/files/Glos_Bialowie-
zy_10-11.2015.pdf]; dostęp: 26.02.2016 r.
Okołów C., Karaś M., Bołbot A (red.). 2009. Biało-
wieski Park Narodowy. Poznać – Zrozumieć
– Zachować. Białowieski Park Narodowy, Bia-
łowieża.
Pismo RDLP Białystok znak DR.0172.11.2015 z dnia
15.07.2015 r.
Polskie Radio 2016. Sygnały dnia, 1 lutego 2016 – za-
pis rozmowy z Janem Szyszko [http://www.pol-
skieradio.pl/7/129/Artykul/1577416]; dostęp:
15.02.2016 r.
Polskie Radio Wnet. 2016. Poranek 9 lutego 2016
[http://www.radiownet.pl/publikacje/poranek-
-9-lutego-2016]; dostęp: 20.02.2016 r.
Polskie Towarzystwo Etologiczne. 2016. Stanowisko
Polskiego Towarzystwa Etologicznego w sprawie
planów intensyfikacji użytkowania rębnego Pusz-
czy Białowieskiej [http://ptetol.nencki.gov.pl/Sta-
nowiskoPTETOL.pdf]; dostęp: 15.02.2016 r.
Pracownia na rzecz Wszystkich Istot. 2016. Stano-
wisko w kwestii zwiększenia pozyskania drewna
w Puszczy Białowieskiej [http://pracownia.org.
pl/aktualnosci,1220]; dostęp: 15.02.2016 r.
Program ochrony… 2011. Program ochrony przyro-
dy i wartości kulturowych w Leśnym Komplek-
sie Promocyjnym Puszcza Białowieska na okres
1.01.2002-31.12.2011. Regionalna Dyrekcja La-
sów Państwowych, Białystok.
PROP 2015. OPINIA PROP w sprawie projektu anek-
su do Planu urządzenia lasu Nadleśnictwa Biało-
wieża [http://prop.info.pl/wp-content/uploads/
2016/01/PROP-15-13_aneks-PUL-Nadlesnic-
twa-Bialowieza.pdf]; dostęp: 15.02.2016 r.
PTOP 2016. Stanowisko środowiska ornitologiczne-
go w sprawie Puszczy Białowieskiej [http://www.
ptop.org.pl/images/stories/news/Apel_ws_Pu
szczy_Bw.pdf]; dostęp: 15.02.2016 r.
PTOP „Salamandra”. 2016. Leśnicy groźniejsi od
kornika? [http://www.salamandra.org.pl/compo-
98
Chrońmy Przyr. Ojcz. rocznik 72, zeszyt 2, 2016
nent/content/article/35-natura2000/1023-kor-
nik-w-puszczy.html]; dostęp: 26.02.2016 r.
Rada BPN. 2015. Stanowisko Rady Naukowej Biało-
wieskiego Parku Narodowego z dnia 4 grudnia
2015 roku w sprawie Aneksu do planu urządze-
nia lasu Nadleśnictwa Białowieża [http://green-
peace.pl/kochampuszcze/ Rada_BPN_stanowi-
sko.pdf]; dostęp: 15.02.2016 r.
Rada UŚ. 2016. Stanowisko Rady Wydziału Biologii
i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Śląskiego
w Katowicach w sprawie planowanego zwiększe-
nia wycinki drzew w Puszczy Białowieskiej przy-
jęte w dniu 22 stycznia 2016 r. [http://www.wbios.
us.edu.pl/tl_files/dzialalnosc/2016-01_stanowi-
sko-rw-wbios-wsprawie-puszczy.pdf.]; dostęp:
15.02.2016 r.
Rada UWr. 2016… Uchwała Nr 42/2016 Rady Wydzia-
łu Nauk Biologicznych Uniwersytetu Wrocław-
skiego z dnia 25 lutego 2016 r. w sprawie ochrony
Puszczy Białowieskiej [http://www.biol.uni.wroc.
pl/czyz/las/images/pracownicy/tw/doc/uchwaa_
rady_wydziau_nauk_biol_uwr.pdf.]; dostęp:
26.02.2016 r.
Radio Maryja. 2016. Minister Szyszko: sytuacja
w Puszczy Białowieskiej jest poważna [http://
www.radiomaryja.pl/informacje/minister-szysz-
ko-sytuacja-w-puszczy-bialowieskiej-jest-powa-
zna/]; dostęp: 20.02.2016 r.
RDLP Białystok. 2015. Puszcza Białowieska potrze-
buje ratunku [http://www.lasy.gov.pl/informa-
cje/aktualnosci/puszcza-bialowieska-potrzebu-
je-ratunku]; dostęp: 15.02.2016 r.
Rebane M., Waliczky Z., Turner R. 1997. Boreal and
temperate forests. W: Tucker G.M., Evans M.I.
(red.). Habitats for birds in Europe: a conserva-
tion strategy for the wider environment. BirdLi-
fe International, Cambridge, United Kingdom:
203–238.
Samojlik T. (red.). 2005. Conservation and hunting.
Białowieża Forest in the time of kings. Mammal
Research Institute, Białowieża.
Sasin B. 2014. Wizyta w Nadleśnictwie Hajnówka.
Związek Leśników Polskich w Rzeczypospoli-
tej Polskiej [http://zlpwrp.pl/blog/2014/07/18/
wizyta-w-nadlesnictwie-hajnowka/]; dostęp:
15.02.2015 r.
Schlyter F., Lundgren U. 1993 Distribution of a bark
beetle and its predator within and outside old
growth reserves: no increase of hazard near re-
serves. Scandinavian Journal of Forest Research
8: 246–256.
Stanowisko organizacji pozarządowych. 2016a. Sta-
nowisko w kwestii zwiększenia pozyskania drew-
na w Puszczy Białowieskiej [http://pracownia.
org.pl/pliki/2016-puszcza-bialowieska-stanowi-
sko-ngo-ws-zwiekszenia-pozyskania-drewna.
pdf]; dostęp: 20.02.2016 r.
Stanowisko Stowarzyszenia Ruch Obrony Lasów
Polskich. 2106b. Stanowisko Stowarzyszenia
Ruch Obrony Lasów Polskich w sprawie Puszczy
Białowieskiej [http://www.bialystok.lasy.gov.pl/
documents/62605/0/ROLP+Skan+stanowiska.
pdf/8c0045f4-e636-4279-90b9-a87c4b238da7];
dostęp: 20.02.2016 r.
Stanowisko Związku Leśników Polskich w Rzeczy-
pospolitej Polskiej. 2016c. Stanowisko Związku
Leśników Polskich w Rzeczypospolitej Polskiej
w sprawie Puszczy Białowieskiej [http://zlpwrp.pl/
blog/2016/02/08/stanowisko-zwiazku-lesnikow-
-polskich-w-rzeczypospolitej-polskiej-w-spra-
wie-puszczy-bialowieskiej/]; dostęp: 15.02.2016 r.
Stowarzyszenie dla natury „Wilk”. 2015. Plany zwięk-
szenia cięć w Puszczy Białowieskiej w latach
2016–2021 [http://www.polskiwilk.org.pl/pusz-
cza-bialowieska]; dostęp: 15.02.2016 r.
Stutchbury B.J.M., Morton E.S. 2001.Behavioral eco-
logy of tropical birds. Academic Press, London.
Świstak C. 2016. Co się dzieje w Puszczy Białowie-
skiej? [http://www.hajnowka.bialystok.lasy. gov.
pl/aktualnosci/-/asset_publisher/5Tvh/content/
co-sie-dzieje-w-puszczy-bialowieskiej-#.VtA_
nX3hDUI]; dostęp: 20.02.2016 r.
omas P.A., Packham J.R. 2007. Ecology of wood-
lands and forests. Cambridge University Press,
Cambridge.
Tomiałojć L., Wesołowski T., Walankiewicz W. 1984.
Breeding bird community of a primaeval tem-
perate forest (Białowieża National Park, Poland).
Acta Ornithologica 20: 241–310.
TVP Białystok-Wielkie drzewa. 2014. Czytanie
Puszczy – wielkie drzewa [http://bialystok.tvp.pl
/16926801/wielkie-drzewa]; dostęp: 20.02.2016 r.
TVP Białystok 2016. Bez kantów [http://bialystok.tvp.
pl/24129021/22022016]; dostęp: 28.02.2016 r.
Vera F.W.M. 2000. Grazing ecology and forest histo-
ry. CABI, Wallingford.
Walankiewicz W., Czeszczewik D. 2010. Dzięcioł
trójpalczasty Picoides tridactylus na obszarze
Puszczy Białowieskiej: Rozmieszczenie, dyna-
mika, zagrożenia i perspektywy przetrwania po-
pulacji. Niepublikowany raport dla Pracowni na
rzecz Wszystkich Istot. Białystok (maszynopis).
99
T. Wesołowski i in. Spór o przyszłość Puszczy Białowieskiej
Wesołowski T. 1983. e breeding ecology and be-
haviour of Wrens Troglodytes troglodytes living
under primaeval and secondary conditions. Ibis
125: 499–515.
Wesołowski T. 2005. Virtual conservation: how the
European Union is turning a blind eye on its va-
nishing primeval forests. Conservation Biology
19: 1349–1358.
Wesołowski T. 2007. Primeval conditions – what can
we learn from them? Ibis 149, suppl. 2: 64–77.
Winiecki J. 2016. Chrząszcz pustoszy gąszcz. Polity-
ka. 18.01.2016 r.
WWF 2016. Stanowisko organizacji ekologicznych
w sprawie Puszczy Białowieskiej [http://www.
wwf.pl/fakty_ciekawostki/aktualnosci/?18480/
Stanowisko-organizacji-ekologicznych-w-spra-
wie-Puszczy-Bialowieskiej]; dostęp: 15.02.2016 r.
Zeppenfeld T., Svoboda M., Derose R.J., Heurich M.,
Muller J., Cizkova P. Stary M., Bace R., Donato
D.C. 2015. Response of mountain Picea abies
forests to stand-replacing bark beetle outbreaks:
neighbourhood effects lead to self-replacement.
Journal of Applied Ecology, doi: 10.1111/1365
–2664.12504.
Conference Paper
Full-text available
Zebrano metodą ankietową i przedstawiono listę 35 postulatów (lub ich grup) najczęściej wysuwanych w stosunku do aktualnej polskiej gospodarki leśnej przez środowiska przyrodników związanych z praktyczną ochroną walorów przyrodniczych.
Chapter
Full-text available
Przedstawione w tej pracy wyniki badań palinologicznych umożliwiają wgląd w długoterminową dynamikę zbiorowisk leśnych oraz najważniejszych gatunków lasotwórczych w rejonie Rezerwatu Ścisłego BPN – obszaru, na którym dominują siedliska grądowe. W ciągu ostatnich dwóch tysięcy lat lasy Puszczy Białowieskiej rozwijały się w warunkach wielokrotnych zmian klimatu i zróżnicowanej presji antropogenicznej. Najintensywniejsze działania gospodarcze w rejonie Rezerwatu Ścisłego miały miejsce w okresie wpływów rzymskich, kiedy pojawiło się tu osadnictwo kultury wielbarskiej, a następnie w XVII i XVIII wieku, gdy dopuszczono tu szereg przemysłów leśnych. Chociaż materiał do badań pobrano w większości ze stanowisk leżących w sąsiedztwie wielu śladów dawnej działalności człowieka, diagramy pyłkowe wskazują ograniczony wpływ aktywności gospodarczej na lokalne środowisko przyrodnicze. Regeneracja zbiorowisk leśnych zachodziła tu bez znaczącego udziału gatunków pionierskich, prowadząc do stanu sprzed zaburzeń, co świadczy o zachowaniu ciągłości siedlisk leśnych. Na uwagę zasługuje nieznaczny, jak na okres historyczny, udział wskaźników upraw ilustrujący niewielką skalę lokalnego rolnictwa, którego rozwój był przez 400 lat ograniczany przez ustawodawstwo królewskie i carskie. Był to przypuszczalnie główny czynnik, który umożliwił zachowanie ekosystemów Puszczy w kondycji umożliwiającej ich określenie jako „naturalne” według klasyfi kacji przyjętej przez międzynarodowe grono ekspertów zajmujących się terminologią leśną (Buchwald 2005), nie tylko w granicach Rezerwatu Ścisłego.
Chapter
Full-text available
The results of palynological research presented here offer an insight into the longterm dynamics of forest communities and the most important forest-forming species in the area of the Białowieża National Park’s Strict Reserve, over the period of the last 2000 years. During this time, the Forest has developed under conditions in which climate change occurred many times, and with levels of anthropogenic pressure also varying. The most intensive human activity in the area of Strict Reserve took place in the Roman Iron Age, as the Wielbark Culture tribes settled here, and then again in the 17th and 18th centuries, when a series of forest industries were permitted. Though material for the study was mostly sampled at sites in close proximity to many archaeological traces of past human activity, the pollen diagrams indicate only a limited infl uence of that activity on the natural environment. The regeneration of forest communities took place here with no more major involvement of pioneer species, and thus led to a return to the situation prior to disturbances, with this attesting to maintained continuity of forest habitats. What is noteworthy are the relatively small proportions (if we consider the period) of indicators of cultivation. This is again suggesting local farming on just a very limited scale what is in accordance with historical documents reporting on about 400-years restrictions imposed on settlement development in Białowieża Forest. This was presumably the main factor allowing ecosystems in the Forest to remain in a condition allowing them to be identifi ed as “natural” in line with the classifi cation of the international group of experts dealing with forest terminology (Buchwald 2005).
Article
In Poland, the stormy discussion on the future of the Białowieża Forest has been ongoing already for a long time. The disputes are mostly focused on seeking answers to two questions: how to protect these unique forest ecosystems and whether forest management threatens their naturalness. The discussion has grown stronger after the recent, enormous outbreak of The Białowieża Forest has been managed for years with no significant negative effect. However, antagonists of foresters blame forest management for degradation of the Forest’s ecosystems, which is caused by favoring the economic value of timber expected to be harvested in keeping with the management plans of 3 forest districts located in the Białowieża Forest. At any rate, such assumption, has nothing to do with reality. During this discussion the idea to extend the national park for all the Białowieża Forest revived. In this paper, we reviewed the economic, social and ecological dimensions which should be taken into consideration before making a decision on extending the Białowieża National Park. It should be underlined that the Park’s area is already under the strict protection; furthermore, 2/3 of the area of neighboring managed forests are under legal protection (the nature reserves, NATURA 2000, the so-called reference forests, etc.). All things considered, we cannot find any reasonable purpose (ecological, financial or social) for expanding the Park’s area from 10 500 ha (present status) to 62 500 ha (after extension). Also, we are convinced that sustainable forest management conducted in managed parts of the Białowieża Forest, which comprises the fulfillment of all forest functions and services, should not be perceived as a signifcant threat to naturalness of the Forest’s ecosystems.
Article
Full-text available
Despite the fact that only parts of the Białowieża Forest are protected as a national park and nature reserves, the forest is nevertheless as a whole considered a UNESCO Natural Heritage Site, Biosphere Reserve and an integrated Natura 2000 site. In the presently ongoing debate on the conservation priorities regarding the natural value of this forest and the current bark beetle outbreak, two distinct approaches can be recognized: (1) management assumed to involve considerable interference with the forest ecosystems; (2) maintenance of ecological processes and spontaneous restoration of the forest communities. the Białowieża Forest – especially its strictly protected parts – is a “bastion” where species characteristic of ancient forests (including so-called primeval forest relicts) have survived until today. This has been achieved by maintaining the forest’s complexity in areas with considerably reduced human influence, but most of all by maintaining a full spectrum of forest communities, naturally developing forests diverse in age, species composition and spatial structure including stand dieback and breakdown. The following factors need to be taken into account in the protection of the Natural Heritage Site: (1) the internationally recognized value of the Białowieża Forest including its biodiversity, the level of preservation of forest communities and the ongoing natural processes; (2) existing documents and policies concerning nature conservation; (3) research findings from the Białowieża Forest and other natural forest complexes. The key priority is to limit any activities in this forest to an indispensable minimum, mostly concerning security close to roads and tourist tracks as well as collection of fire wood by locals. Without this strict protection, successive and slow anthropogenic transformation will result in the Białowieża Forest sharing the same fate as other forest complexes of the temperate climate zone in Europe or America and lose its globally appreciated value.
Book
Full-text available
Predation, one of the most dramatic interactions in animals' lives, has long fascinated ecologists. This volume presents carnivores, raptors and their prey in the complicated net of interrelationships, and shows them against the background of their biotic and abiotic settings. It is based on long-term research conducted in the best preserved woodland of Europe's temperate zone. The role of predation, whether limiting or regulating prey (ungulate, rodent, shrew, bird, and amphibian) populations, is quantified and compared to parts played by other factors: climate, food resources for prey, and availability of other potential resources for predators.
Article
Full-text available
Overall bird densities ranged from 27.4 pairs/10 ha in coniferous to 105.5 p/10 ha in the forest-edge ash-alder stands, with the most frequent values between 50-70 (chiefly in oak-hornbeam stands). The densities of most species did not exceed 3 p/10 ha. Density of hole-nesters was surprisingly low (4.6 in coniferous, 22.3 in oak-hornbeam, and up to 36.2 p/10 ha in riverside forest-edge stands). The structure of bird assemblages was rather similar among various habitats and stable between years. Analysis suggests only a weak correlation between bird densities and food resources available during the breeding season. Very low breeding densities are tentatively explained as a result of an undersaturation of habitats by several bird species and, for those that saturate habitats, by low densities being an adaptation to heavy predatory pressure. -from Authors
Book
Full-text available
The last fragment of European lowland primeval forests has been preserved only in Białowieża Forest, located in the borderland between Poland and Belarus. This refuge for European bison and many other rare species has survived at the center of the most industrialized continent not by chance, but due to centuries of official and well-measured protection. From the 14th to the end of the 18th century the Forest was a royal property within the Polish-Lithuanian Commonwealth. We refer to this fascinating period as “the time of Kings”. It was then that the Forest’s position and value first became established and measures were taken to protect the Forest against the fate of the neighboring primeval woodlands, whose existence today is known only through historical records. Guide-books, novels and popular literature about Białowieża usually provide information about hunts and royal castles in the Forest. A great deal of this information is, however, based upon legends stemming from the 19th century. Our work is the first attempt to shed light on the unknown aspects of Białowieża Forest history in the time of Kings. The resulting book grounds its evidence in scientific research, and presents significant facts, but is meant to appeal to a general audience. Our intent was to describe real people and events, not legends or hearsay. When we add our own interpretation, we do so explicitly. And when we find a gap in the Forest’s history, we do not attempt to cover it up. Printing a few well-documented pictures of the Forest’s history can be a fascinating product in itself, but in this case is meant to direct the reader’s attention to understanding environmental change, especially that induced by human activity. The relatively new branch of knowledge known as environmental history, which originated in the 1970s in Western Europe and North America, provides the most fertile ground for interpreting these changes. Environmental history combines the research methodologies typical of biology, ecology, and other natural sciences with those of history, archeology, and geography. Its dynamic development is connected with the growing social awareness that the consequences of human activity, and decisions concerning nature, will be visible and fully realized only in the future. We hope that this small book will contribute to an understanding of Białowieża Forest as a unique site of natural and human history. Increased knowledge concerning former modes of protection with limited, well-balanced use of the Forest’s resources may inspire current and future generations to preserve the Forest. This great legacy inherited from our forefathers deserves outstanding care.
Article
Does the size structure characterizing particular tree species in natural forest stands converge towards a steady state? What is the main reason for departures of observed tree size distributions from equilibrium models? What is the consequence of long-term strict protection for the demography of tree species and the conservation of associated biota? Stands of natural forest in Białowieża National Park (NE Poland) that have been under strict protection for about 90 yr. Data on recruitment, growth and mortality of approximately 10 000 trees representing 11 species (aspen, birch, alder, pine, oak, maple, ash, elm, spruce, lime and hornbeam), from seven replicated surveys of five permanent monitoring plots (total size = 15.44 ha), established in 1936, were used to derive theoretical, species-specific equilibrium distributions as a basis for evaluating the demographic changes of the species involved. Over a monitoring period of 76 yr, there were strong downward trends in the population densities of several tree species of different successional status and light requirements. A vast majority of the conspecific equilibrium curves, modelled on the basis of growth and mortality data, revealed a ‘rotated sigmoid’ shape when plotted in semi-log plots. In contrast to these equilibrium curves, the observed tree size distributions of most species were unimodal, at both the beginning and the end of the study period. Departures between theoretical and observed distributions increased over time, particularly for shade-intolerant and intermediate species. The populations of several tree species occurring in the Białowieża National Park are demographically unstable – a fact reflected in large and steadily increasing differences between theoretical and actual tree size distributions. The main reason for this are the insufficient recruitment rates typical of most species. Some tree species may very soon disappear almost entirely, and this will certainly lead to far-reaching changes in the functioning of local forest communities. Among other consequences, the current demographic trends, as observed for Białowieża tree species, are very likely to have a strong effect on the long-term survival of numerous forest organisms (such as insects, fungi, lichens, etc.), which depend, directly or indirectly, on the presence and balanced demography of particular tree species.
Chapter
Europe stretches from the Atlantic Ocean to the Ural mountains, and the forests of Europe range from the Mediterranean evergreen forests to the temperate deciduous forests in central Europe, and the boreal coniferous forest in the north (Mayer, 1984). The greatest single factor in the evolution of European civilization has been the removal and modification of the forests that once covered most of the European continent (Brouwer et al., 1991; Patterson and Backman, 1988; Thirgood, 1989). However, the uses of the forests of Europe have a very complex history, and the duration of impacts varies greatly among different regions. Alteration, fragmentation and loss of natural forest habitats and landscapes started in the Middle East (Hobbs and Hopkins, 1990). In the central parts of Europe, forests have been thoroughly altered for more than 5000 years (Amman, 1988; Anderberg, 1991; Rackham, 1988; Berglund, 1991; Jahn, 1991) and most of the present agricultural areas were colonized not later than during the medieval period (Birks et al., 1988; Dodgshon, 1988; Jahn, 1991). At the other extreme, the clearing of original forest habitats both for agricultural purposes and for timber is only now being carried out in the boreal forests of northern Russia.
Article
Taking a functional rather than an ecosystem or a utilitarian approach, Thomas and Packham provide a concise account of the structure of woodlands and forests. Using examples from around the world - from polar treelines to savannahs to tropical rain forests - the authors explain the structure of the soil and the hidden world of the roots; how the main groups of organisms which live within them interact both positively and negatively. There is particular emphasis on woodland and forest processes, especially those involving the flow and cycling of nutrients, as well as the dynamics of wooded areas, considering how and why they have changed through geological time and continue to do so. This clear, non-technical, text will be of interest to undergraduates, foresters, ecologists and land managers.
Article
Deciduous forests have been remarkably resilient throughout their history, recovering from major shifts in climate and surviving periods of massive deforestation. But today the world's great forests confront more ominous threats than ever before. This visionary book is the first to examine forests consisting of oaks, maples, hickories, beeches, chestnuts, birches and ecologically similar animals and plants on three continents-East Asia, Europe, and North America-to reveal their common origin back in time, the ecological patterns they share, and the approaches to conservation that have been attempted on their behalf. Although these forests face common problems, threats due to human activities vary. Different land use and agricultural practices on the three continents, as well as different attitudes about what is worth preserving, have led to strikingly different approaches to forest conservation. Robert Askins explores the strengths and weaknesses of conservation efforts across the continents and concludes that the ideal strategy for the future will blend the best ideas from each.
Article
Tropical birds offer unique opportunities to test ecological and evolutionary theory because their life history traits are so diverse and different from temperate zone models upon which most empirical studies are based. We review recent studies on the behavioral ecology of tropical birds, studies that explore new advances in this field. Life histories and their evolution remain the focus of research on tropical birds. Clutch size manipulations in two species showed that food limitation does not explain small clutch size. In antbirds, enlarged clutches decreased post-fledging survival whereas in thrushes, enlarged broods were costly due to high nest predation. Small clutches may be favored via different ultimate selective forces and shared underlying tradeoffs between the immune, metabolic, and endocrine systems in the body may account for the commonly observed ‘slow pace of life’ in tropical birds. The physiological tradeoff between testosterone and immunocom- petence may explain the evolution of low testosterone levels in tropical passerines where adult survival is paramount. In contrast to life history theory, few studies have explored temperate-tropical differences in terri- toriality, mating systems, and song function. The idea that low breeding synchrony in tropical birds is associated with low levels of extra-pair fertilizations was supported by several new paternity studies conducted on tropical passerines. Seasonally breeding tropical birds have higher testosterone levels than tropical birds with prolonged breeding seasons, although it is unclear if this pattern is driven by mating systems per se or selection from pathogens. Recent work on relations between pair members in permanently paired tropical passerines focuses on the question of mate defense versus territorial defense and the extent of cooperation versus selfish interests in inter-sexual relations.