ChapterPDF Available

Diversiteit is de norm, er mee leren omgaan is de uitdaging: Een referentiekader voor omgaan met diversiteit in het onderwijs

Authors:
1
DIVERSITEIT IS DE NORM. ER MEE LEREN OMGAAN DE UITDAGING.
EEN REFERENTIEKADER VOOR OMGAAN MET DIVERSITEIT IN ONDERWIJS.
Piet Van Avermaet & Sven Sierens
1 Inleiding
Kunnen omgaan met diversiteit in de alledaagse omgeving wordt vandaag de dag meer en meer gezien
als een algemene competentie voor burgers in een veranderende pluriforme samenleving.
Samenwerking in heterogene groepen in het bijzonder wordt als een sleutelcompetentie beschouwd
voor werkers in een mondiale, open kenniseconomie.
Een van de belangrijkste, en tevens een van de moeilijkste zaken die we over democratie moeten leren,
is hoe je fair en rechtvaardig omgaat met diversiteit en conflicten. In een plurale samenleving moeten
kinderen en jongeren via een democratische opvoeding leren ontdekken dat mensen van verschillende
pluimage toch heel goed samen problemen kunnen oplossen (Bron, 2006). Burgerschap in een
pluralistische samenleving betekent niet alleen je democratische rechten uitoefenen, maar op een
respectvolle en reflectieve manier omgaan met onderling verschillende mensen en met de organisaties
en verbanden waar je bij wilt horen (Leeman & Wardekker, 2004). Omgaan met diversiteit is dus een
belangrijke doelstelling van burgerschapsvorming. Het ligt voor de hand dat het hier een levensbrede
competentie betreft die je kunt leren door deel te nemen aan alledaagse contexten die de deelnemers
als ‘divers’ en ‘complex’ ervaren. In een onderwijscontext komt ‘leren voor diversiteit’ het meest tot
zijn recht in leeromgevingen waar dialoog en betekenisvol leren centraal staan.
Omgaan met diversiteit heeft echter evenzogoed te maken met het scheppen van gelijke leerkansen in
omgevingen waar lerenden vanuit sociale en culturele milieus met een ongelijke status diverse
perspectieven in het leerproces inbrengen. In het onderwijs houden krachtige en heterogene
leeromgevingen die participatie, interactie, betekenisgericht leren, levensechte contexten en zelfsturing
mogelijk maken daartoe de meeste beloftes in. Leraren die informeel, alledaags leren van kinderen en
jongeren met het formeel leren weten te vervlechten, slagen er beter in de voorraad aan kennis en
vaardigheden van leerders uit diverse sociale groepen ook de kwetsbare te ontsluiten. Een veelheid
aan ervaringen, gezichtspunten, leerbronnen en leerstijlen in een groep lerenden is in dit opzicht geen
belemmering maar een te benutten potentieel. Dialogische en krachtige leeromgevingen liggen in
elkaars verlengde, of meer precies: dialoog, reflectie en multiperspectiviteit zijn doelen van diepgaand
leren die in krachtige leeromgevingen sterker kunnen worden ontwikkeld.
Een essentiële voorwaarde voor ‘leren voor/in diversiteit’ ligt in de organisatiecultuur van scholen.
Schoolteams ontwikkelen een basishouding waarin ze ten aanzien van ‘afwijkende’ opvattingen,
overtuigingen, identificaties en levensvormen niet uitgaan van ‘hun grote gelijk’, maar ernaar streven
via dialoog en onderhandeling verschillende, mogelijk tegenstrijdige perspectieven op leren en
opvoeding met elkaar te verenigen en op grond daarvan gezamenlijke afspraken te maken, zodat
kinderen tot meer en beter leren kunnen komen en beter met diversiteit kunnen omgaan.
Van Petegem e.a. (2006) omschrijven beleidsvoerend vermogen als “de mate waarin scholen in staat
zijn om een zelfstandig beleid te voeren, rekening houdend met de door de overheid toegestane
beleidsalternatieven en de eigen doelstellingen van de school, en de mate waarin de activiteiten van de
leraren en de directeur meer op elkaar afgestemd zijn, in functie van het leren van de leerlingen.”.
Deze definitie is in grote mate in overstemming met de laatste zin van de vorige paragraaf, maar dan
toegepast op het thema diversiteit.
Maar waarom zouden scholen een coherent beleid moeten voeren op vlak van diversiteit? Er zijn
zoveel thema’s die terecht roepen om het voeren van een krachtiger beleid. Scholen worden, niet in het
minst in grootstedelijke contexten, geconfronteerd met een toenemende diversiteit (op etnisch, sociaal,
cultureel, lichamelijk, … vlak). Bovendien geeft recent onderzoek aan dat de draagkracht van
sommige scholen hiermee stevig onder druk komt te staan. Zo blijkt uit een bevraging van de Plantijn
Hogeschool (Schraepen, e.a., 2010) bij schooldirecteurs van meer dan 300 basisscholen in de
provincie Antwerpen dat de draaglast van deze diversiteit voor drie op de tien basisscholen te groot is
2
geworden. Pleiten voor etnisch homogene scholen zoals Dronkers (De Standaard, 2010) voorstelt
is om zeer verschillende redenen geen optie. De grote uitdaging zeker in een grootstedelijke context
voor onderwijs in het algemeen en scholen in het bijzonder is het managen van de diversiteit op
school. Uit prognoses voor het schooljaar 2010-2011 weten we dat ongeveer 50% van de leerlingen in
Antwerpse scholen een andere achtergrond hebben (taal, cultuur, …) dan datgene wat als ‘de norm’
wordt gezien. We mogen niet blind zijn voor het feit dat de draaglast van sommige scholen en
leerkrachten zwaar onder druk komt te staan. Lesgeven aan sociaal, etnisch of cultureel homogene
groepen leerlingen is wellicht gemakkelijker. Maar steeds minder scholen zijn de dag van vandaag
homogeen. We mogen de grote uitdaging voor scholen en leerkrachten niet minimaliseren, maar het
helpt ons ook niet veel vooruit als we de toenemende diversiteit enkel in termen van ‘problemen’
blijven zien. Diversiteit op school heeft ook een belangrijke meerwaarde, niet in het minst om
kinderen en jongeren voor te bereiden op het functioneren in een samenleving die steeds diverser
wordt. Diversiteit is de norm. Er mee leren omgaan zal voor de komende jaren de uitdaging zijn. Het
heeft dus meer dan zin het is zelfs noodzakelijk dat scholen een krachtig beleid voeren inzake
omgaan met diversiteit.
Saveyn (2007) onderscheidt een zevental ‘dragers’ die als kenmerken van goed beleidsvoerend
vermogen kunnen worden beschouwd. Een van die dragers is dat de school een coherente en
doelgerichte visie heeft. Deze visie kan fungeren als een referentiekader waartegen elke doelstelling,
elke actie, elke concrete beslissing van de directie en het schoolteam kan worden afgezet. In deze
bijdrage willen we een referentiekader schetsen voor omgaan met diversiteit in onderwijs. In
paragrafen twee en drie wordt respectievelijk stilgestaan bij de begrippen ‘diversiteit’ en ‘leren in
onderwijs’. Paragraaf vier zoomt in op wat diversiteit en onderwijs nu met elkaar te maken hebben. In
de paragrafen vijf en zes wordt wat ‘omgaan met diversiteit in onderwijs’ betekent verder uitgediept.
2 Het begrip diversiteit
2.1 Een containerbegrip
Diversiteit is onderhand een echt hoera-woord geworden. En met dergelijke modebegrippen moet je
altijd opletten. Doordat de term diversiteit vaak een betekenis wordt gegeven die etnisch-culturele
verschillen overstijgt, dreigt hij niet alleen breed maar ook vaag en hol te worden. Diversiteit wordt
dan een containerbegrip dat je met uiteenlopende, soms tegenstrijdige betekenissen kunt opvullen. Als
het begrip alles en niets vertelt, wordt het al vlug betekenisloos.
2.2 Oude wijn in nieuwe zakken
Daarnaast dreigt het gevaar dat bij het gebruik van het begrip diversiteit het bekende verschijnsel van
‘oude wijn in nieuwe zakken’ optreedt. Diversiteit is niet meer dan een nieuwe verpakking voor een
oude lading. Tegenwoordig heeft iedereen de mond vol van diversiteit in de samenleving, op de
werkplek of in de school. Dikwijls heeft men het uitsluitend over etnische of religieuze groepen en het
samenleven tussen allochtonen en autochtonen. Diversiteit roept meteen het beeld op van mensen met
een andere huidskleur, godsdienst of etnische oorsprong. Een onderscheid tussen de begrippen ‘divers’
en ‘multicultureel’ of ‘multi-etnisch’ is er dan eigenlijk niet of nauwelijks.
De aanleiding om diversiteit een plaats te geven in leef-, leer- en werkomgevingen ligt dus nog
steevast in de aanwezigheid van allochtonen en toenemende etnische verschillen. Andere verschillen
in de samenleving worden in dit verband naar de achtergrond geduwd, alsof ze niet belangrijk zijn of
in relaties tussen mensen van verschillende etnische herkomst niet betekenisvol zouden zijn.
De begripsverschuiving van multicultureel/intercultureel naar ‘divers’ dreigt hierdoor een maat voor
niets te worden. Het risico op culturalisering is daarmee niet afgedekt. Culturalisering wil zeggen dat
men het cultuurverschil in het brandpunt van de relaties tussen groepen in de samenleving plaatst.
Spanningen en conflicten worden dan algauw verklaard in termen van cultuurverschillen of verschillen
in waarden en normen. Conflicten tussen etnische, nationale of religieuze groepen zouden het gevolg
zijn van botsende, onverenigbare culturen, beschavingen en waardestelsels. Alsof economische na-
ijver, sociale tegenstellingen en politieke machtsstrijd zowel op mondiaal, nationaal als lokale niveau
geen wezenlijke invloed meer zouden uitoefenen op verhoudingen tussen (groepen van) mensen (zie
3
bv. Esses et al., 1998; Fearon & Laitin, 2000; Green et al. 1998; Wimmer, 2000). Onder andere Carter
& Felton (2010) pleiten voor een de-etnisering van het discours over diversiteit en zeker over
zogezegde ‘problemen’ inzake diversiteit.
2.3 Groepen of individuen?
Een derde moeilijk vraagstuk is de discussie tussen twee concurrerende benaderingen van diversiteit:
de groepsgerichte tegenover de individuele. In de groepsgerichte visie staat diversiteit doorgaans voor
sociale groepen. Door diversiteit nadrukkelijk te verbinden met inclusie komen kansarme groepen in
de focus te staan van het gelijkekansenbeleid. Het verruimen van de notie diversiteit naar
‘kansengroepen’ breekt alvast met de louter etnische benadering van cultuurverschil. Deze zienswijze
wijst op het feit dat verschillende maatschappelijke categorieën sociaaleconomische nadelen
ondervinden en te kampen hebben met uitsluiting, discriminatie en vooroordelen (West &
Fenstermacher 1995).
Dat wil niet zeggen dat alle groepen (en hun leden) precies dezelfde problemen in dezelfde mate
ondervinden. Evenmin zijn de oorzaken van bepaalde achterstanden identiek. Personen met
aangeboren of fysieke kenmerken vrouwen, mensen met een donkere huidskleur, holebi’s,
gehandicapten ondervinden (nog) veel nadeel van stereotypering en achterstelling op grond van wat
ze zijn of hoe ze eruit zien (Michielsens et al. 2003). Vrouwen verdienen gemiddeld minder dan
mannen voor hetzelfde werk (de loonkloof) en stoten op het fameuze ‘glazen plafond’ wanneer ze
willen doordringen tot de top van het bedrijfs- en organisatieleven (Bihagen & Ohls, 2006; Connell,
2006; Maume, 2004; Hulitn, 2003; van Vianen & Fischer, 2002; Cotter et al., 2001). Meisjes doen het
gemiddeld beter dan jongens in het onderwijs maar zijn ondervertegenwoordigd in studierichtingen als
wiskunde, wetenschap, technologie, elektronica of informatica (Duquet et al., 2005; ten Dam et al.,
1997: 417ff.; Hanson et al., 1996; Volman, 1997; Whaley, 2000;. Campbell & Clewel, 1999;
Van Aerschot et al., 2004; Claeys, 2003) en in ‘mannensectoren’ op de arbeidsmarkt (Duquet et
al., 2005; Lamberts & Delmotte, 2004). Holebiseksualiteit is nog lang niet in alle kringen
bespreekbaar, laat staan algemeen aanvaard als ‘normaal’, in het bijzonder ook bij jongeren en in de
scholen (Dewaele, 2003; Sharpe, 2002; Ferfolja, 1998; Plummer, 2001; Swain, 2003). Personen met
een lichamelijke handicap botsen nog op menige ‘drempel’ op de terreinen van wonen, leren, werken,
vrije tijd en mobiliteit (Fripont & Bollens, 2003; Mokos & Van Meerbeeck, 2004). Ouderen krijgen op
de arbeidsmarkt regelmatig af te rekenen met vooroordelen en discriminatie (Schoenmaekers, 2004).
Personen die meerdere van deze kenmerken combineren, kampen gewoonlijk zelfs met een combinatie
van belemmeringen (Harley et al., 2002; Fulton & Sabornie, 1994; Browne & Misra, 2003).
Echter, door uit te gaan van kansbelemmerde groepen, maak je automatisch tegenhangende kansrijke
groepen: ‘vrouwen’ versus ‘mannen’, ‘laaggeschoolden’ versus ‘hooggeschoolden’, ‘allochtonen’
versus ‘autochtonen’, ‘oudere werknemers’ versus ‘jongere werknemers’. Stilzwijgend gelden de
kansrijke groepen als de na te streven norm voor de kansarme groepen. Het zijn de 'dominante
groepen’ die bepalen wat er met de kansarme groepen moet gebeuren opdat ze hun levenskansen
kunnen verbeteren. Vanuit dit normdenken is inschakeling steeds een zaak van gelijkschakeling. Dat
houdt ook in dat kansarme personen alleen worden getaxeerd op hun tekorten en achterstanden, niet op
hun competenties en kwaliteiten (Gent, stad in werking ,2003: 10; Janssens & Steyaert, 2001). Op die
manier staat diversiteit nagenoeg altijd voor ‘niet-groepen’ (Bossaerts et al., 2002: 64) of ‘abnormale
groepen met problemen’ en wordt de stereotype beeldvorming bestendigd (Benjamin, 2002).
Een al te groepsgerichte benadering werkt ook hokjesdenken over ‘anderen’ in de hand. Allochtonen,
kansarmen, mensen met een handicap, holebi’s enzovoort krijgen een zichtbaar homogeen etiket
opgeplakt. Doordat dit etiket per definitie een achterstand, tekort of aangeboren ongelijkheid aanwijst,
gaat het werken als een stigma (Suijs, 2004b: 12). Dat werpt een schaduw op alle doelgroepenbeleid:
alleen al het onderscheiden en benoemen van bevolkingscategorieën volstaat om een wij/zij-
voorstelling te creëren.
Het perspectief van individuele verscheidenheid legt de nadruk op het unieke van iedere persoon: we
zijn allemaal individuen met een eigen persoonlijkheid. Alle mensen zijn ongelijk (Galjaard, 1996),
ook al zijn we herkenbaar als leden van verschillende groepen. Daarmee kan je de valkuil van het
groepsdenken vermijden. In de benadering van het diversiteitsmanagement verschuift de klemtoon van
4
groepsidentiteiten naar individueel verschillende competenties: mensen krijgen meer waardering om
wat ze kunnen, minder om wat ze zijn (Janssens & Steyaert, 2001; Liff, 1997: 19-22). Hierdoor
verschuift de aandacht van groepsverschillen naar individuele verschillen.
Dat lijkt op het eerste gezicht positief maar een individualiserende benadering kan omslaan in
‘blindheid’ voor sociale en culturele invloeden, zowel positieve als negatieve. Individuen zijn immers
altijd sociale wezens, zijn verbonden met groepen en gemeenschappen. Iemand die zijn medemens
enkel als individu benadert, wordt blind voor groepsverschillen (Elchardus, 2006). Daarnaast lijden
bepaalde maatschappelijke groepen wel degelijk onder achterstelling. Het feit dat mensen in hun
individuele ontplooiing worden belemmerd, is geen louter individueel probleem, maar ligt mee aan het
behoren tot benadeelde groepen in de samenleving. Naast sociale wezens zijn mensen per definitie ook
culturele wezens. Aan alledaagse ervaringen geven ze betekenis vanuit culturele modellen die
specifiek zijn voor de groepen waar ze deel van uitmaken en waarmee ze zich identificeren.
Een belangrijke uitdaging voor een visie op diversiteit bestaat in een combinatie of zelfs versmelting
van het individuele met het groepsperspectief (Liff, 1997; Wolsko et al., 2000). Diversiteit tussen
mensen en groepen gaat dus altijd samen met diversiteit in mensen en groepen (Raad voor Cultuur
2005: 18).
2.4 Een dynamisch en interactief verschijnsel
Mensen geven altijd betekenissen aan en construeren gelijkenissen en verschillen in sociale interactie
vanuit bepaalde perspectieven. De perspectieven op de wereld en de handelingen die de uitkomst zijn
van dit constructieproces zijn verschillend voor ieder individu (Wardekker, 2001: 110). Een
perspectief is geen objectieve cognitieve kaart van de wereld of van objectieve
handelingsmogelijkheden. Het is geïntegreerd met andere aspecten van de persoonlijkheid zoals
motivatie, voorkeur, waardering en morele standpunten. In zulk een perspectief is er geen grens tussen
‘objectieve’ en ‘waardegebonden’ inhouden (Wardekker, 2001: 110-111).
Aangezien diversiteit een meervoudig, complex en dynamisch verschijnsel is, geven we er de voorkeur
aan te spreken van een dynamiek, een proces eerder dan te spreken van de producten van dat proces
(geparafraseerd naar Verstraete & Pinxten ,1998: 35). Die producten zijn bepaalde categorieën of
classificatiesystemen om mensen te onderscheiden en in te delen. Deze geconstrueerde categorieën
nemen soms een ‘objectief’ en vanzelfsprekend karakter aan en gaan deel uitmaken van een cultureel
betekenissysteem van een groep dat als model dient voor betekenisgeving in verdere interacties en de
perspectieven van de deelnemers kleurt.
Henk Procee (1991) bedacht de term interactieve verscheidenheid (of diversiteit). Het lijkt ons
geschikt om het dynamische, contextgebonden en betekenisvolle karakter van diversiteit uit te
drukken. Interactieve diversiteit plaats hij binnen het pluralisme, een denkrichting die de extremen van
het universalisme en het relativisme probeert te overstijgen. Binnen deze benadering staat de
heterogene interactie tussen verschillende opvattingen centraal. Deze interactie leidt telkens tot een
nieuw perspectief, dat nooit vooraf kan worden vastgesteld en nooit de definitieve waarheid vormt. Er
is interactie tussen individuen onderling, tussen individuen en de gemeenschap, de cultuur, de traditie
(Desmedt, 2001: 12).
3 Leren in onderwijs
3.1 Leren is een continu en levenslang proces
Interactieve diversiteit dringt door tot in het alledaagse leven: we nemen verschillen en gelijkenissen
tussen mensen, individuen en groepen, waar, ervaren ze en hebben daar bepaalde gevoelens bij, gaan
er op bepaalde wijzen mee om, en geven in dat proces ook specifieke betekenissen aan die verschillen
en gelijkenissen. De vraag is nu hoe we kunnen maken dat individuen de interactie op een positieve
manier invullen, verschillende perspectieven en opvattingen begrijpen en waarderen, medemensen die
anders denken en handelen niet willekeurig uitsluiten.
5
Omgaan met diversiteit omschrijven we als een levensbrede en sociale competentie (we komen hier
later nog op terug). Het is een competentie die niet is aangeboren maar die we echt wel moeten leren
Liefst al van jongs af aan om de ongunstige neveneffecten van sociale categorisatie, die al op jonge
leeftijd postvatten, enigszins te temperen.
Wie leren zegt, denkt bijna automatisch aan het onderwijs, de maatschappelijke instelling bij uitstek
die leren als opdracht van de samenleving krijgt. De school is echter niet de enige plek waar mensen in
onze samenleving leren. De schoolse manier van leren is bovendien evenmin de enige manier om
kennis op te doen, vaardigheden te verwerven en te oefenen, of normen en waarden te verinnerlijken.
Leren is in eerste instantie een continu en levenslang proces. Mensen leren omdat ze kennis en
vaardigheden nodig hebben om zich in de samenleving staande te houden. Kinderen leren daarnaast
ook al vroeg zichzelf te beheersen en te sturen, zich aan de regels te houden (de Swaan, 2006). Mensen
leren altijd en overal. Leren kan plaatsvinden op alle momenten en onder alle omstandigheden waarin
individuen ervaringen opdoen, als die ervaringen tenminste bijdragen aan de mogelijkheden van het
individu om op andere manieren te denken of zich op andere wijzen te gedragen (Simons &
Lodewijks, 1999: 17). Er wordt niet alleen geleerd op school of in de klas, in aanwezigheid van
iemand die van aanleren (instructie) zijn of haar beroep heeft gemaakt, zoals een leraar, onderwijzer,
lector of docent. Het is een cliché maar daarom niet minder waar: een hoop dingen leren we niet op
school. Meer nog: je kunt er niet alles leren. ‘Levensbreed leren’ is dus absoluut geen loze term.
Niettemin heeft het onderwijs als instelling een enorm maatschappelijk prestige en vele mensen stellen
er een groot vertrouwen in. Dat heeft ook een schaduwzijde die samenhangt met de
‘vermaatschappelijking’ van de school. Het onderwijs wordt door de overheid, de ouders en allerlei
niet-commerciële organisaties voor een hoop lastige kwesties meer dan ooit aangesproken
(Turkenburg, 2005). Allerlei problemen in verband met gedrag, opvoeding en kennis waar de
samenleving of het gezin zich geen raad mee weet, worden vandaag de dag iets te gretig naar de
scholen en leraren doorgeschoven, zonder zich af te vragen welke consequenties daaraan verbonden
kunnen zijn.
3.2 Formeel en informeel leren/onderwijzen
Het meeste alledaagse leren is feitelijk praktisch van aard. Het benadrukt directe ervaring in
uiteenlopende concrete levensdomeinen. Het leren in levensechte situaties verloopt doorgaans
impliciet en stilzwijgend, hoewel het zich soms bewust of opzettelijk kan voltrekken. Wat moet
worden geleerd, is veelal ingegeven door de omstandigheden zelf, gebeurt al doende, op grond van al
of niet toevallige ontdekkingen enzovoort. Er is geen stel van expliciete regels dat vooraf aangeeft wat
moeten worden bereikt en hoe dat stap voor stap moet gebeuren. Dat neemt niet weg dat individuen of
groepen ervoor kunnen kiezen iets te leren dat ze nuttig, interessant of noodzakelijk vinden. Als leren
een neveneffect is van andere activiteiten kun je spreken van ervaringsleren, als een veel actiever en
duidelijke rol is weggelegd voor de lerenden en er een duidelijk beeld bestaat van de doelen die
moeten worden bereikt is er sprake van praktijkleren (Simons & Lodewijks, 1999).
Van formeel onderwijs of leren is er sprake wanneer een leraar het gezag heeft om te bepalen dat
lerenden daadwerkelijk een curriculum moeten leren dat uit een vooraf vastgelegd corpus van kennis
is afgeleid. Dit kan de vorm aannemen van formele scholing in een bureaucratisch schoolsysteem of
van ouderen die jongeren inwijden in traditionele kennis (onderricht van ouderen). Dit stemt overeen
met het begrip van (be)geleid leren van Simons, dat wil zeggen: de begeleider neemt alle relevante
beslissingen over het leerproces (doelen, strategieën, toetsing…) en de lerenden volgen (Simons &
Lodewijks, 1999; vgl. De Bruijn, 2003: 25).
De verschillende types van leren zoals we ze in het voorafgaande hebben beschreven, krijgen niet
altijd dezelfde maatschappelijke waardering. De vuistregel is: hoe formeler en institutioneler het leren,
hoe hoger het aanzien dat het in de samenleving geniet. Onze instituties zijn gebaseerd op de aanname
dat leren een individueel proces is, dat leren een begin en een einde heeft, dat leren het best gescheiden
wordt van de rest van onze activiteiten, en dat leren het resultaat is van onderwijzen (Wenger, 1998:
3). Leren op school wordt daarbij gezien als problematisch: sommige mensen leren en anderen niet, en
6
leren is iets dat kinderen slechts willen doen onder dwang. Wat kinderen doen buiten de school leidt af
van het echte leren (Eckert et al., 1997: 2).
Het pedagogische regiem van het onderwijs, zeg maar het klassieke schoolmodel, dringt door in de
wijze waarop wordt geleerd in andere situaties. Het formele, institutionele onderwijsmodel is in de
samenleving zeer dominant en wordt meestal voorgesteld als de meest effectieve en efficiënte wijze
om iets (aan) te leren. Dat geeft aanleiding tot een tendens om ‘schooltje te spelen’ in leersituaties
buiten de school of in het alledaagse leven. Net zoals er een gevaar bestaat voor de
‘vermaatschappelijking’ van de school (zie eerder), moeten we ook opletten voor de ‘verschoolsing’
van de samenleving. De niet schoolse omgeving die zichzelf opwerpt of soms gezien wordt als een
verlengstuk van de school om bij te dragen tot de verwerving van kennis en vaardigheden die tot het
domein van de school worden gerekend.
3.3 Informeel leren in een formele leeromgeving
Dit behelst dat het leren op school in zekere zin ‘levensbreder’ wordt ingevuld. Dat wil zeggen dat we
het leren in de klas situeren in het licht van het participeren van leerlingen in de samenleving nu en
later in plaats van als doel op zichzelf. Doordat leerlingen met elkaar deelnemen aan werkelijke of
gesimuleerde praktijksituaties wordt gelijktijdig hun cognitieve, sociale en morele ontwikkeling
gestimuleerd (ten Dam, 2002: 78).
Deze wens komt voort uit kritiek op de ‘cultuur van formele scholing’. Daarin staan lezen, schrijven
en rekenen (geletterdheid en gecijferdheid) centraal als middelen voor het leren (Cole, 1990: 104-105).
Het formele onderwijsmodel brengt een scherpe scheiding aan tussen onderwijs/opleiding aan de ene
kant en vorming/socialisatie aan de andere kant. Het model scheidt ook het onderwijs van de
samenleving en het echte leven door leraar en lerenden in een aparte, van de buitenwereld
afgeschermde ruimte (school en klas) te stoppen. Typisch voor de sociale structuur van formele
scholing is dat één enkele volwassene het leren organiseert voor een groep leerlingen in een
afgescheiden ruimte (het klaslokaal) (Cole, 1990: 97). Enerzijds brengt dit een vorm van efficiëntie
voort, omdat het de geregelde overdracht van cognitieve en technische vaardigheden die noodzakelijk
zijn voor de continuïteit van de samenleving verzekert. Anderzijds moedigt het de inkapseling aan van
schools leren en maakt het kennis en vaardigheden die in andere settings worden verkregen tot een
minderwaardige, ondergeschikte, niet-efficiënte vorm van leren (Zie Cole, 2005: 214, passim).
De integratie van informeel leren op school kun je omschrijven als vervlechting van elementen uit
buitenschoolse leercontexten in schoolse leeromgevingen (Onderwijsraad, 2003: 62ff). Dat houdt in
schoolse leeromgevingen twee verschuivingen in (zie de Bruijn, 2003: 27ff). Ten eerste is er een
verschuiving nodig van begeleid leren naar (actief) praktijkleren (zie hierboven voor een
omschrijving). Deze verschuiving houdt in dat de lerenden in toenemende mate zelfstandig leren en
ook in die zin meer beslissingen nemen over het eigen leren, dit zowel individueel als in
samenwerking. Een tweede verschuiving gaat in de richting van meer (exploratief) ervaringsleren.
Zoals we verderop zullen zien, houdt een sociaalconstructivistische leertheorie de meeste beloftes in
om de kunstmatige scheiding tussen alledaags (buitenschools) en schools leren of kennis te
doorbreken. We moeten met andere woorden een betere balancering tot stand brengen tussen formeel
en informeel leren (Bredo, 1994: 34; vgl. Hedegaard, 1998). Leeromgevingen in constructivistische
zin opgezet bieden niet alleen een toegevoegde waarde als het gaat om omgaan met diversiteit als
brede sociale competentie. Ze bieden ook een uitweg om sociaal kwetsbare leerlingen krachtiger
onderwijs aan te bieden.
3.4 Een gematigd sociaal constructivistische visie
Lerenden construeren zoveel mogelijk actief hun eigen kennis, inzicht en vaardigheden in plaats van
ze te kopiëren van een autoriteit, zij het boek of leraar, en ze nadien te reproduceren of toe te passen.
Ze bouwen daarbij voort op wat ze al kennen en kunnen, en proberen, vanuit eerdere ervaringen en
persoonlijke waarden en overtuigingen, betekenis te geven aan de eigen werkelijkheid. Leren is dus
steeds interpretatief.
7
Effectief onderwijs begint daarom met wat lerenden zelf naar de klas meebrengen. Dat omvat culturele
praktijken en overtuigingen, alsook sociale competenties (Hutchby & Moran-Ellis, 1998) en
(academische) kennis. In deze gedachte wordt de kennis en ervaring van leerlingen niet in termen van
een tekort gezien, maar als relevante kennis die gebruikt kan worden als een brug naar diepgaand leren
en de meer formele kennis (Terwel, 2002: 206; vgl. Tharp & Gallimore, 1991). Lerenden gebruiken
hun verworven kennis om nieuwe kennis op te bouwen.
Actief leren is echter op zich niet motiverend voor lerenden, er moet ook sprake zijn van authentiek
leren (Volman, 2006: 12). Leren wordt het liefst ingebed in authentieke, levensechte, realistische
omgevingen in plaats van in gedecontextualiseerde, formele situaties zoals gepropageerd in
traditionele onderwijsvisies. Het moet ook aansluiten bij de wensen en behoeften van lerenden
(Volman, 2006: 12). Leerlingen moeten weten waarom het geleerde belangrijk is, wat ze met het
geleerde kunnen en onder welke omstandigheden (Teurlings et al., 2006: 9). Op die manier kunnen ze
betekenis geven aan hetgeen wordt geleerd. De verbinding tussen het schoolse en het buitenschoolse
leren verhoogt de kans op transfer: verworven competenties kunnen in steeds nieuwe situaties op een
hoger plan worden gebracht. Voor de ontwikkelingen daarvan is een brede variatie aan leersituaties en
contexten belangrijk (Onderwijsraad, 2003: B.3-24).
Leren op school verloopt dus ‘gecontextualiseerd’: ‘Hierbij worden abstracte begrippen uit taal,
wiskunde, wetenschappen en technologie actief verbonden met en toegepast in het dagelijks leven van
de leerlingen. De dingen die ze op school leren, horen zo niet bij een ‘andere wereld’, maar komen
voort uit ervaringen en inzichten uit het dagelijks leven van de kinderen en jongeren, en beïnvloeden
op hun beurt dat leven.’ (Joos et al., 2006: 15).
Authentiek leren is een proces van betekenisconstructie dat zowel persoonlijke als culturele relevantie
heeft. Het kan alleen persoonlijk relevant zijn als het aansluit bij het niveau en de belangstelling van
de lerende. Het kan alleen cultureel relevant zijn als het gaat om het leren participeren in een
bestaande sociale of culturele praktijk, die op een of andere manier in de school gerepresenteerd
wordt. Authentiek is dus niet: leren vanuit diepe persoonlijke interesse, of volgens eigen behoeften.
Authentiek leren is gericht op de ontwikkeling van een authentiek en autonoom persoon, die in staat is
op een competente maar kritische manier in culturele praktijken te participeren (van Oers &
Wardekker, 1999: 231; vgl. Volman ,2004b: 5). Actief en authentiek leren zijn nauw verbonden.
Lerenden kunnen actief leren als ze een link kunnen leggen tussen wat ze leren en de activiteiten
waarin die kennis of vaardigheden een functie hebben (Volman, 2006: 14-15).
Een derde sociaalconstructivistisch leerprincipe is dat van sociaal leren. Het is inherent verbonden met
actief en authentiek leren. Alle activiteiten zijn immers sociale fenomenen, en alle authentieke
leersituaties die je kunt bedenken zijn sociale situaties. Dat wil niet zeggen dat er altijd sprake moet
zijn van lerenden die samen dingen doen (samenwerkend leren). Bij sociaal leren gaat het niet alleen
om samenwerken omdat dat lerenden motiveert, maar ook om het besef dat de kennis, begrippen,
instrumenten enzovoort waarmee lerenden werken sociale producten zijn, die een plaats hebben in
door mensen op een bepaalde manier georganiseerde situaties (Volman, 2006: 15; vgl. van Oers, 2006;
Salomon & Perkins, 1998; Levine et al., 1993).
Kennisconstructie is een sociaal gebeuren waarin verschillende perspectieven aan de orde komen.
Deze uitwisseling van ideeën en onderhandeling van betekenissen raakt niet alleen de kennis van het
individu maar ook de ‘verdeelde kennis’ van de groep.
Leren houdt ook nog een ander idee in: lerenden zijn mee verantwoordelijk voor hun eigen leren en
het leren van anderen. Leraren zijn dus niet de enige verantwoordelijken voor het leer- en
instructieproces. Zij hebben vooral een begeleidende rol van coach en mentor van lerenden. Dat het
spelen van een begeleidende rol het aandeel van de leerkracht in de sturing van het leerproces
ondergraaft, is trouwens een misvatting. Integendeel, haar of zijn verantwoordelijkheid neemt juist in
belang toe. De leraar is meer bepaald een meer competente en multifunctionele deelnemer aan de
sociale praktijk. Hij of zij zoekt samen met de lerenden naar oplossingen, treedt op als rolmodel, en
zoekt naar mogelijkheden om activiteiten te verdiepen en te verbreden. Maar hij of zij observeert
tegelijkertijd de ontwikkeling van lerenden, en speelt daarop in, om meer competentie participatie van
lerenden te bevorderen (Volman, 2004: 5).
8
Je kunt het leren van individuen niet scheiden van de sociale omgevingen waarin het plaatsvindt
(Bandura, 2001). Het leerproces is dus niet iets wat komt uit het individu, noch iets wat voortkomt uit
de activiteit, maar is een product dat voortkomt uit de interactie tussen activiteit (en de deelnemers
daaraan) en een persoon (van Oers, 2006: 3). Leren is dus altijd sociaal maar de mate van sociale
bemiddeling kan aanzienlijk variëren van situatie tot situatie, op een glijdende schaal van individueel
leren (bv. de vioolspeler die op zijn eentje oefent) naar sociaal leren (bv. de vioolspeler die samen met
het orkest oefent) (Zie Salomon & Perkins ,1998).
Je kunt niet omheen de vaststelling dat vele toonaangevende wetenschappers gewonnen zijn voor een
gematigd constructivistische aanpak in het onderwijs (Dubs, 2004). Het toepassen van een flexibele,
goed afgewogen, coherente mix van didactische werkwijzen binnen een sociaalconstructivistisch
geïnspireerd ontwerpkader ligt voor de hand. Een veelzijdige aanpak vormt voor leraren echter een
serieuze uitdaging: je moet in staat zijn een waaier aan methoden en werkvormen te gebruiken.
Lesgeven in de lijn van sociaalconstructivistische principes vraagt daarom veel inzicht, inzet en
soepelheid van leraren (Brooks & Grennon Brooks, 1999). Scholen die dit leren van de grond
proberen te krijgen merken algauw dat het veel ingewikkelder is dan men dacht, en heel
arbeidsintensief, zowel in de voorbereiding als de uitvoering en begeleiding (Volman, 2005: 5; zie
ook.Brown & Campione, 1996; Windschitl, 2002). Het vraagt ook een uitbreiding van hun
handelingsrepertoire van op leren gerichte methodieken. De verleiding om terug te vallen op een
expliciete, sterk docentgestuurde instructieaanpak ligt steeds op de loer.
In de praktijk, zo blijkt uit menig onderzoek, overheersen nog altijd klassikale instructie en het
onderwijsleergesprek. Het werk van leraren is pakweg de laatste honderd jaar, in weerwil van
herhaalde pogingen tot schoolhervorming, verrassend stabiel gebleven (Kirtman, 2002). Ook de
alledaagse opvattingen van leraren, leerlingen en ouders over kennis en leren getuigen van een eerder
traditionele zienswijze op onderwijs. Sociaalconstructivistische werkwijzen worden trouwens niet zo
vaak in scholen toegepast als wel wordt beweerd (Zie o.a. Roelofs, 2000; Roelofs & Visser, 2001;
Overmaat & Ledoux, 2001; Hajer et al., 2002; Hargreaves et al., 2003). En als ze wél worden
toegepast, blijkt dat leraren ze niet altijd in de vingers hebben of nog niet goed weten hoe ze ‘het
moeten vormgeven (de Bruijn et al., 2005: 93; vgl. Veenman et al., 2000; Windschitl, 1999; Airasian
& Walsh, 1997; Weinert & Helmke, 1995). Feit is dat leraren meestal lesgeven op de manieren waarop
ze zelf les hebben gekregen. Hun impliciete theorieën over wat goed leren is, zijn daarop gebaseerd
(Korthagen & Kessels, 1999; Windschitl, 1999, 2002; Strauss, 1996). Om dezelfde reden verwachten
vele ouders dat leraren ‘de traditie’ voortzetten. Ouders zijn vaak sceptisch over nieuwe
onderwijsbenaderingen of zien ze als gevaarlijk experimenteel (Windschitl, 2002: 155; zie ook
Brantlinger & Majd-Jabbari, 1998).
Onderwijsleren kan ook de vorm aannemen van betekenisgericht leren. De nadruk ligt hierin op het
leggen van relaties, structureren en verwerken van leerstof op een kritische wijze, zelfsturing van
leerprocessen en inhouden, kennisconstructie als leerbegrip, persoonlijke interesse als leeroriëntatie.
Een leerproces is betekenisgericht wanneer de lerende in staat wordt gesteld informatie te
transformeren tot kennis die door hem/haar gebruikt kan worden voor het vinden van een oplossing
voor oriëntatieproblemen (Geurts & Meijers, 2006: 4). Het is dit leerpatroon dat we vanuit een
sociaalconstructivistische benadering meer willen stimuleren.
4 Onderwijs en diversiteit: geen liefde op het eerste gezicht
Onderwijs en diversiteit laten zich niet altijd goed met elkaar rijmen. In deze paragraaf gaan we
achtereenvolgens dieper in op twee denk- en handelwijzen die in de onderwijswereld als common
sense gelden. De eerste is homogenisering: een sterk geloof in de deugdelijkheid van lesgeven in
homogene (niveau)groepen. De tweede is het deficitdenken: de overtuiging dat de
onderwijsachterstanden van leerlingen uit de lagere sociale klassen nagenoeg exclusief samenhangen
met tekorten in hun sociaal milieu. Wat als implicatie heeft dat hun schoolsucces afhankelijk is van de
9
mate waarin zij en hun ouders erin slagen de schoolcultuur, de heersende taal, waarden en normen
over te nemen.
4.1 heterogeniteit in onderwijs: voordeel of nadeel?
Een in kringen van onderwijspractici wijdverbreide opvatting luidt dat homogene groepen naar
achtergrond of bekwaamheid het lesgeven en leren gemakkelijker en efficiënter maken (zie bv. Hallam
& Ireson, 2003). Leerkrachten zouden dan immers onderwijs kunnen aanbieden op maat van de groep
leerlingen die ze voor zich hebben, aangepast aan de noden van de groep (Delrue et al., 2006: 195).
Leraren handelen niet in een sociale leegte en staan onder invloed van diepgewortelde normatieve
opvattingen over onderwijs in de samenleving. Vooral kansrijke ouders verzetten zich tegen
heterogene klassen, omdat ze vrezen dat de prestaties van hun kinderen te lijden zullen hebben onder
de aanwezigheid van ‘zwakke’, ‘minder intelligente’ leerlingen. Die zouden immers het onderwijspeil
van de gehele klas naar omlaag drukken (Oakes et al., 1997).
Deze neiging tot homogenisering als middel tot efficiëntie hangt samen met de kwalificatiefunctie van
het onderwijs. Het onderwijs bereidt namelijk voor op bepaalde beroepen, leidt leerlingen door selectie
en specialisatie naar bepaalde beroepen toe. Kortom, het onderwijs heeft een functie van differentiatie.
De school brengt onderscheidingen aan tussen verschillende categorieën leerlingen (jongens, meisjes,
arbeiderskinderen, middenklassenleerlingen, kansarmen, GOK-leerlingen…). Dat wil zeggen: de
school sluist en sorteert leerlingen in bepaalde categorieën: goede, slechte, moeilijke, brave, de
typische beroepsleerlinge, de drop-out, de echte collegestudent enzovoort (Wesselingh & Peschar,
1985: 60).
Een boodschap die de instrumentele waarde van diversiteit centraal stelt, valt begrijpelijkerwijs niet
meteen in vruchtbare aarde bij mensen die het onderwijs vooral zien als het vormen van een
excellerende elite en het toewijzen van de juiste positie in de samenleving. We beklemtonen echter dat
divers samengestelde klassen op zich voordelen bieden voor het verloop en de uitkomsten van het
leerproces: zowel de leerprestaties van achterstandsleerlingen als de sociale verhoudingen tussen
groepen leerlingen varen er wel bij.
Wetenschappelijk onderzoek wijst sterk in die richting: een heterogene klasgroep schept een
leeromgeving die de leerprestaties van leerlingen uit sociaalzwakke groepen gunstig beïnvloedt. Er
wordt thans algemeen aangenomen dat homogene groepen geen voordeel bieden, althans niet voor
middelmatige leerlingen en zeker niet voor zwakke leerlingen (Hallinan, 1994a&b). Daar staat
tegenover dat goede leerlingen er wel baat bij ondervinden. Goede leerlingen in homogene groepen
presteren beter dan soortgelijke leerlingen in heterogene groepen (Gamoran, 1992; Oakes, 1989). Dit
betekent echter niet dat heterogene groepen per definitie slecht zijn voor goede leerlingen. Zwakke
leerlingen zijn extra gevoelig voor de kwaliteit van hun leeromgeving en hebben meer te verliezen bij
homogene groepen dan goede leerlingen erbij winnen (Dar & Resh, 1986; Kerckhoff ,1986; Duru-
Bellat & Mingat, 1998; Terwel, 2005). Meer nog, het systematisch plaatsen van leerlingen in
homogene groepen en aparte stromen is een van de oorzaken van de prestatiekloof tussen zwakke en
sterke presteerders in het secundair onderwijs. Dit is het bekende Matthëus-effect, dat ten gunste werkt
van de leerlingen die in de hogere stromen worden geplaatst (Terwel, 2002, 2005; Opdenakker, 2004;
Oakes et al., 2004).
Een tweede, minstens even belangrijke vraag is of gemengde klassen en scholen ook een invloed
hebben op hoe leerlingen met verschillende achtergronden zich voelen en hoe ze met elkaar omgaan.
Gaan ze meer met elkaar om op school, eventueel buiten de school? Of blijven ze ‘onder elkaar’ op de
speelplaats, aan de schoolpoort of in de refter? Zo ziet men bijvoorbeeld in ‘gemengde’ secundaire
scholen dat meisjes en jongens die samen in de klas les krijgen toch nog dikwijls in de refter in
gescheiden groepen gaan zitten (Van Houtte, persoonlijke communicatie; zie ook Shrum et al., 1988;
Martin & Fabes, 2001; Fabes et al., 2004; Lee et al., 2007). Dergelijke ‘zelfsegregatie’ in
extracurriculaire schoolactiviteiten kan ook voorkomen tussen leerlingen uit verschillende etnische of
raciale groepen (zie bv. Clotfelter, 2002). Een andere vraag is of meer omgang tussen leerlingen uit
verschillende groepen tot een grotere openheid leidt tegenover diversiteit. Is er sprake van
10
bijvoorbeeld meer vriendschapsrelaties en hulpvaardigheid over de groepsgrenzen heen of van minder
vooroordelen?
Deze vraag heeft geruime tijd zo weinig onderzoeksaandacht gekregen dat je er tot begin jaren 1990
weinig substantieels over kon terugvinden (Schofield, 1991; vgl. Braddock & McNulty Eitle, 2004).
Amerikaans onderzoek van de laatste tien jaar naar de groeiende etnische diversiteit op universitaire
campussen begint meer licht op de zaak te werpen. Een reeks recente studies toont aan dat etnisch
diverse campusgemeenschappen rijkere, meer gevarieerde onderwijservaringen scheppen, zowel
binnen als buiten het curriculum, die studenten helpen bij het academisch leren en bij het ontwikkelen
van democratische vaardigheden (Hurtado, 2007: 189). Het feit van diversiteit op zich in de
studentenbevolking en laissez-faire interactie tussen studenten volstaan echter niet (Zirkel & Cantor,
2004: 11). Belangrijk is dat er gerichte activiteiten worden georganiseerd die aansturen op
betekenisvolle interactie tussen onderling verschillende studenten. Zodoende kunnen ze de sociale en
onderwijskundige voordelen van diversiteit ervaren (Chang et al., 2006: 431-432; Gurin et al., 2004:
32; vgl. Cook, 1985).
4.2 Sociaal-culturele verschillen in onderwijs: tekort of mismatch?
Een tweede in het onderwijs wijdverbreide overtuiging is dat de onderwijsachterstanden van kinderen
en jongeren uit sociaalzwakke groepen vrijwel exclusief terug te voeren zijn op tekorten in het sociale
milieu waarin ze opgroeien (Farkas, 2003). Dit wordt gewoonlijk omschreven als deficitdenken. Dit
denken hangt vooral samen met de integratiefunctie van het onderwijs. De gedachte is dat kinderen en
jongeren uit kwetsbare sociale milieus het niet goed doen op school, omdat de gezinnen waarin ze
opgroeien hen onvoldoende die normen, waarden houdingen, idealen meegeven die in de samenleving
als gemeenschappelijk gelden voor allen.
De tekorten die de leerlingen uit deze groepen hebben, kunnen liggen op verschillende terreinen:
cognitief, talig en sociaal-emotioneel. Bij allochtone gezinnen en gemeenschappen ziet men nog of
soms uitsluitend belemmeringen van etnisch-culturele en godsdienstige aard. Thuis een andere taal
spreken, in armoede leven, een niet-middenklasse-opvoeding genieten, ouders hebben met weinig
schoolse ervaring en dergelijke meer zien scholen niet als uitingen van verschil maar als afwijkingen
van de gemiddelde norm, als een tekort. Het brede curriculum van de school doet zich sociaal en
cultureel ‘neutraal’ voor, maar draagt in hoge mate het stempel van de dominante meerderheidsgroep
en zijn subcultuur (Bourdieu & Passeron, 1970; zie ook Knapp & Woolverton, 2004).
Het tekort in schools kapitaal grijpt men vaak ook aan om de manieren van opvoeden in niet-
middenklasse-gezinnen te brandmerken (Gutiérrez & Rogoff, 2003). Kennelijk deugt er weinig aan,
ook niet de waarden, vaardigheden en leerstrategieën die kinderen van thuis uit meekrijgen. Vele
denkbeelden die leven over van de schoolnorm afwijkende gezinnen en gemeenschappen zijn vaak
stereotiep: moslimkinderen groeien op in autoritaire gezinnen waar meisjes worden onderdrukt,
allochtone kinderen leven tussen twee culturen en hebben identiteitsproblemen, kansarme autochtone
kinderen missen thuis structuur en organisatie in hun leven, hun omgangstaal is een gebrekkige versie
van de standaardtaal, kinderen in eenoudergezinnen missen een tweede ouder, kinderen in holebi-
gezinnen ontbreekt het aan een vader of moeder,
Wij gaan ervan uit dat de afstand tussen de beide werelden die van de school en die van thuis
berust op een mismatch tussen het alledaagse leren van kinderen/jongeren en het schoolse leren van
scholieren. Doordat de sociale, culturele en communicatieve codes van de school kunnen verschillen
van de codes die kinderen van thuis meekrijgen, kan er een kortsluiting in het leren ontstaan.
In de code van scholen schuilt een aantal verwachtingen en vanzelfsprekendheden, die niet altijd
expliciet worden gecommuniceerd. Onder meer vinden scholen het voor de hand liggend dat ouders
hun kinderen ‘schoolgeschikt’ maken, dat wil zeggen: hen intellectueel stimuleren, hen expliciet
voorbereiden op de schoolgang, hun schoolse voortgang en prestaties op de voet volgen, hen helpen
bij huistaken, professionele hulpverleners inschakelen bij specifieke leerstoornissen, open en
onbevreesd communiceren met leerkrachten en directeuren, goed gehuisvest zijn, thuis een computer
staan hebben enzovoort.
Kinderen uit middenklassengezinnen kunnen zich de codes van de school makkelijker eigen maken
omdat ze voldoende ‘matchen’ met de codes van het gezin waarin ze opgroeien. Bovendien hebben
11
hun ouders hen thuis al vertrouwd gemaakt met de schoolse manier van doen en leren.
Middenklassengezinnen hebben immers een opvoeding ontwikkeld die op het schools leren
voorbereidt (taal, leescultuur, didactische interactiewijze, sociale code e.d.) (Rogoff et al., 2003;
Heath, 1983; Schieffelin & Ochs, 1986; Martini, 1996; Lareau, 2000, 2002; Dickinson & McCabe,
2001; Baker et al., 2001; Duru-Bellat, 2004: 35ff). Ze geldt in feite als norm of referentiepunt voor
schools en maatschappelijk welslagen (Gogolin, 1994; Marjoribanks, 1996; Wesselingh, 1985).
Leerlingen die niet aan die norm beantwoorden, worden qua mogelijkheden en kansen in het
onderwijs doorgaans lager ingeschat. Onderwijs behandelt kinderen uit lagere sociale milieus niet zo
‘objectief’ als vaak wordt voorgespiegeld (Nicaise, 2001: 232-233; vgl. Labath et al., 2002: 15-19;
Knapp & Woolverton, 2004; Deschenes et al., 2001). Achtergronden en rangorde in bekwaamheden
van leerlingen kleuren immers de prestatieverwachtingen van leerkrachten (Solomon & Battistich,
1996). Leerlingen op scholen met veel jongeren uit lagere sociaaleconomisch milieus, voornamelijk
TSO/BSO-scholen in het secundair onderwijs, krijgen te maken met een minder academisch ingestelde
stafledencultuur (zie hiervoor het onderzoek van Van Houtte, 2003, 2006; vgl. Rumberger & Palardy,
2005). Het gevolg is dat leerlingen negatieve houdingen ontwikkelen tegenover school en studie en
minder gaan presteren (Van Houtte, 2004). Dat leidt er op zijn beurt dan weer toe dat leraren hun
vertrouwen in de leerlingen verliezen en minder voldoening in het werk tonen, wat de
instructiekwaliteit verder doet dalen (Van Houtte, 2006). Op die manier geraken scholen in een
neerwaartse spiraal en leveren zij aan het eind van de rit functioneel ongeletterde en onbekwame
leerlingen af.
Wat ‘normaal’, ‘redelijk’, ‘vanzelfsprekend’ is bij hoogopgeleide ouders is dat meestal niet bij mensen
met beperkte onderwijservaring. Er is vaak sprake van een culturele ‘kloof’ tussen school en
thuismilieu. Die kloof is niet alleen een zaak van cultuurverschil maar evenzeer, wellicht nog meer van
sociale afstand en machtsongelijkheid. Je kunt er niet van uitgaan dat alle gezinnen de vereiste
onderwijszorg en schoolgerichte opvoeding vanzelfsprekend kennen en kunnen bieden (Dom &
Verhoeven, 2005). De op school gekoesterde verwachtingen maakt dat wat deze kinderen buiten de
school leren en de manieren waarop ze dat doen tot onvoldoende aansluitend, soms overbodig, soms
zelfs hinderlijk (zie bv. Heath, 1989). Op die manier reken je kinderen en jongeren bij voorbaat al af
op wat ze niet kunnen of kennen, op waar ze minder goed in zijn.
Om de achterstand dicht te rijden, de tekorten aan te vullen of de mismatch te overbruggen kunnen
reguliere scholen verschillende strategieën aanwenden. Een strategie die we hier buiten beschouwing
laten is die van aparte scholen waar allochtone leerlingen een op de cultuur van herkomst toegesneden
opvoeding krijgen. Ook op het onderwijs in eigen taal en cultuur, waar kinderen hun eigen taal en
identiteit kunnen ontwikkelen binnen een vertrouwd kader (dat is althans de bedoeling), gaan we niet
in.
De beschreven strategieën krijgen niet noodzakelijk gestalte in een doelbewust schoolbeleid. Veeleer
maken ze deel uit van een onuitgesproken basishouding die dagelijks in allerlei vanzelfsprekende
kleine, routinematige dingen aan de oppervlakte komt. In die zin mag je spreken van een
schoolcultuur.
Een eerste strategie om de gesignaleerde mismatch te overbruggen bestaat erin hem eenvoudigweg te
negeren. Dat kinderen uit sociaal bevoorrechte gezinnen door hun rijk cultureel en intellectueel
thuiskapitaal op school een ‘voorsprong’ hebben op kinderen uit kansarme gezinnen is iets waar
leraren zich wel bewust van zijn, maar waar in deze strategie niet altijd wordt bij stilgestaan. De
verwachting is dat leerlingen en ouders weten wat hen te doen staat om schoolsucces te behalen. Wie
dat niet weet of de inspanning niet genoegzaam kan leveren, heeft pech. Het is niet de taak van de
school om zich gericht bezig te houden met sociale ongelijkheden en cultuurverschillen die hun
oorsprong hebben buiten de school.
Een tweede strategie is kritiekloze aanpassing eisen van de ouders en de leerlingen aan de heersende
schoolcultuur. Scholen en leraren weten het best wat goed is voor het leren van de kinderen. Het
gevolg is dat assimilatie aan de culturele normen en praktijken van de middenklassen als de meest
zaligmakende oplossing wordt voorgehouden aan ouders, gezinnen en groepen die daar van afwijken.
12
Conformeren of harmoniseren is dus het wachtwoord aan de schoolpoort: als ‘zij’ nu maar eens
zouden denken en doen zoals ‘wij’, lost zich het probleem van onderwijsachterstand (en
cultuurverschil) vanzelf wel op.
Om velerlei redenen is de strategie van aanpassing niet echt praktisch werkbaar. Scholen beseffen
immers ook wel dat je het opvoedingspatroon van gezinnen niet zomaar dwingend in de gewenste
richting kunt stuwen. Men opteert dan ook voor een meer indirecte strategie, waaraan men een
uitgestelde werking toekent. De hoop is namelijk dat de actuele lichtingen van schoolgaande kinderen
uit kansarme milieus voldoende zullen meedragen van hun schoolcarrière om later hun kinderen op de
juiste manier voor de school uit te rusten en te ondersteunen.
Een derde strategie wil werk maken van gelijke onderwijskansen, via remediëring en compensatie
(programma’s). Er moet een stuk schools ‘kapitaal’ worden aangeleerd als aanvulling op of
vervanging van het gebrekkige gezinskapitaal. En compensatie vertaalt zich bijna automatisch in een
aanpak van onderdompeling in de schooltaal en schoolcultuur en remediëring buiten de reguliere klas
als enige of eerste vangnet in het zorgbeleid.
De impliciete aanname van de vorige drie strategieën is dan ook dat de overname van de schoolcode
een vaste, evidente en boven alle discussie verheven culturele norm is. Dat geldt voor alle leerlingen,
met inbegrip van diegenen die in hun thuisomgeving en gemeenschap andere, afwijkende sociale
codes (hebben) leren hanteren. Precies zo een impliciete houding maakt de communicatie tussen
school en ouders uit sociaal benadeelde groepen tot zo een moeizaam eenrichtingsverkeer. Ze brengt
ook met zich dat ouderparticipatie, hoe goed bedoeld ook, het gevoel van ongelijkheid bij kansarme
ouders verder versterkt (zie Weininger & Lareau, 2003). Zij voelen zich onbegrepen, niet
gerespecteerd, afgewezen en haken af. Scholen en leraren worden dan weer bevestigd in hun beeld van
ouders die niet geïnteresseerd zijn, geen inspanningen willen doen, waarden hebben die onverenigbaar
zijn met die van de school.
In onze zienswijze is het niet-schoolse kapitaal van kinderen echter geen louter obstakel maar ook een
leerbron, een potentieel repertoire van kennis. Kinderen en jongeren uit lagere sociale milieus krijgen
van thuis uit kapitaal mee: een taal of taalvariant, bepaalde vormen van kennis, leren en handelen,
sociale en communicatieve vaardigheden. Die leren ze vaak op een informele, impliciete manier. Deze
‘matchen’ niet altijd met de geldende normen op school. De uitdaging voor de school is hoe het die
verschillen als leerbron kan benutten, zodat alle kinderen maximale kansen tot leren hebben.
We diepen dit verder uit inde paragrafen 5.2 en 6.2.
5 Omgaan met diversiteit in onderwijs
5.1 Burger worden in een pluriforme samenleving: leren voor diversiteit
Leren over anderen, anderen leren waarderen: intercultureel onderwijs
Leren voor diversiteit slaat op de competentie omgaan met diversiteit als bestanddeel van
burgerschapsvorming in een democratische pluriforme samenleving. We zien dit als een beter
alternatief voor de benaderingen die totnogtoe in het kader van intercultureel onderwijs zijn
uitgewerkt, en waarin we een kennisgerichte en een waardengerichte strekking onderscheiden.
Sommige praktische uitwerkingen van intercultureel onderwijs of interculturele vorming/opvoeding
beperken zich tot het aanreiken van kennis over andere, vreemde culturen. Een cultuur staat hierbij
voor een etnische, nationale of in mindere mate sociale groep. Overdracht van correcte culturele
kennis over elkaars culturen en levenswijzen zou in die optiek moeten leiden tot betere communicatie,
meer verdraagzaamheid en minder vooroordelen. Deze invulling sluit aan bij de cultuurspecifieke
benadering van interculturele communicatie (vgl. Shadid, 1998: 85). Hoewel niet altijd zo bedoeld,
ontaardt ‘andere culturen leren kennen’ toch vaak in oppervlakkig ‘cultureel toerisme’ (Wills &
Mehan, 2001: 31). We kunnen stellen dat de cultuurspecifieke kennisbenadering de neiging heeft de
statische, classificerende voorstellingen van cultuur te bevestigen. Het aantrekkelijke van
13
kennisgericht intercultureel onderwijs is dat het vanuit didactisch oogpunt betrekkelijk probleemloos
is vorm te geven. Je moet alleen maar de juiste informatie en inhouden opzoeken en aanreiken. Het
betreft ook stukjes kennis die in een overdrachtsmodel van onderwijs tamelijk gemakkelijk aan het
schoolcurriculum zijn toe te voegen. Het curriculum zelf blijft voor het overige zoals het was.
Een andere invulling van intercultureel onderwijs koppelt leren nadrukkelijk aan morele opvoeding.
Hier worden praktisch twee wegen bewandeld. De eerste vat de overdracht van waarden en normen als
een pakket objectieve kennis op. Dit pakket wordt echter uitgebreid met nieuwe waarden en normen
die in een cultureel-pluralistisch model van de samenleving nodig worden geacht. Het gaat dan om
waarden als wederzijds respect, verdraagzaamheid, openheid, menselijkheid, rechtvaardigheid en
dergelijke meer. In vele gevallen gaat het om al bestaande waarden, eigen aan een rechtvaardige,
pluralistische samenleving, die men verruimt naar nieuwe, uitgesloten of onzichtbare groepen. De
klemtoon ligt daarbij op normatieve a priori’s, hoe de dingen moeten worden gedaan, hoe mensen
horen te zijn, zonder rekening te houden met wat er in de (school)praktijk en de dagelijkse leefwereld
van schoolactoren feitelijk leeft (Verlot & Sierens, 1997). Een steeds terugkerende moeilijkheid van
een exclusief waardegerichte benadering is de discrepantie tussen denken en handelen: mensen die
redelijke opvattingen en overtuigingen vertolken, veranderen daarom hun gedrag nog niet in de
gewenste richting (Garratt, 2000: 342).
Een tweede aanpak ziet morele interculturele vorming veeleer als een onderdeel van persoonsvorming.
Dat is een verdedigbare optie, zeker omdat ze meer aandacht heeft voor het verborgen curriculum van
het schoolleven. Problematisch is echter dat het expliciete onderwijscurriculum nog steeds als
gedecontextualiseerde, waardevrije kennis wordt aangeboden. Het ontwikkelen van verschillende
perspectieven op die kennis bij lerenden is feitelijk niet aan de orde. Dat schept een enigszins
ongerijmde situatie in de dagelijkse schoolpraktijk. Leerlingen leren in opvoedingssituaties hun
persoonlijkheid ontwikkelen, dialoog voeren, keuzes maken, kritisch reflecteren, perspectieven van
anderen verkennen. In lessituaties waar de ware kennis wordt aangeleerd, moeten ze echter deze
vaardigheden op zak houden. Ze geven immers aanleiding tot actief leerlinggedrag en discussies die in
de ogen van leraren het normale lesverloop doorkruisen en het behalen van de harde cognitieve
leerdoelen in het gedrang brengen.
Van consensus naar coördinatie: democratische burgerschapsvorming
Een van de belangrijkste, en tevens een van de moeilijkste zaken die we over democratie moeten leren
is hoe je fair en rechtvaardig omgaat met diversiteit en conflicten. In een plurale samenleving moeten
kinderen en jongeren via een democratische opvoeding leren ontdekken dat mensen van verschillende
pluimage toch heel goed samen problemen kunnen oplossen (Bron, 2006: 25).
Het vormen van actieve en kritische burgers voor een pluriforme samenleving brengt met zich dat we
burgerschap moeten verruimen en verdiepen vanuit het oogpunt van interactieve diversiteit zoals we
die in het voorgaande hebben omschreven. Wat betekent het als individuen en groepen in de
samenleving in hun omgang verschillende identiteiten en perspectieven hanteren?
In een consensusvisie wordt verwacht dat de juiste normen en waarden aan kinderen en jongeren
worden doorgegeven. We moeten ervoor zorgen dat de (toekomstige) leden van de samenleving die
waarden omarmen en verinnerlijken.
Het zijn in de eerste plaats de leraren en scholen aan wie deze taak wordt toevertrouwd. De bijdrage
van onderwijs aan de maatschappelijke integratie bestaat er in de eensgezindheid over de
grondwaarden te bevorderen en te versterken (Heyting et al., 2002: 386, 396). Op die manier is het
onderwijs niet meer dan een doorgeefluik van bestaande stelsels van waarden en normen (Procee,
1991: 202).
Burgerschapsvorming heeft vanuit een coördinatiebenadering van diversiteit in de samenleving vooral
te maken met de sociale, culturele en persoonlijke ontwikkeling van alle lerenden. Ze is gericht op
ontwikkeling van identiteit én op ontwikkeling van competentie (Osler & Starkey, 2005: 85-89).
14
Persoonsvorming en competentieontwikkeling, toerusting en zelfontplooiing staan hierbij niet
tegenover elkaar maar gaan samen (van Oers, 1992: 8-9; vgl. Klaassen, 1999).
Burgerschapsvorming moet alleszins meer zijn dan het bijbrengen van correcte waarden als burgerzin
of verdraagzaamheid vanuit een soort deugdenbenadering (zie Desmedt, 2001:30-31). Democratie is in
de eerste plaats een sociale praktijk (Lawy & Biesta, 2006), niet louter een morele houding of een
regeringsvorm. Burgerschapsvorming in zijn formele gedaante is vaak onderwijs over politiek
burgerschap (kennis van democratie, politiek en staatsinrichting) en wordt ontwikkeld vanuit
voorafgegeven leerplannen en top-down lesgeven (Jansen et al., 2006: 203).
Op het gebied van identiteitsvorming moeten burgers in staat zijn te reflecteren op een waaier aan
persoonlijke en groepsidentiteiten en zich daar goed bij te voelen. Dit impliceert een leeromgeving
waarin lerenden gevoelens en keuzes over identiteit verkennen en ontwikkelen. Vanuit een
coördinatiebenadering is het hebben van gemeenschappelijke, inclusieve identiteiten niet noodzakelijk
voor het goede verloop van democratische processen. Wel kunnen er zich nieuwe sociale identiteiten
ontwikkelen, naast degene die lerenden in het leerproces inbrengen (Osler & Starkey, 2005: 86-87).
Het ligt voor de hand dat mensen zichzelf kunnen beschouwen als deelgenoot aan verscheidene, elkaar
doorkruisende gemeenschappen. Als inclusieve identiteiten, die lokale, regionale en nationale
identiteiten overstijgen en een gevoel van ‘eenheid-in-verscheidenheid’ creëren, zich spontaan
ontwikkelen, zijn ze zeker welkom maar je hoeft ze niet geforceerd na te jagen (Gurin et al., 2004; vgl.
Pinxten, 1997).
In een gezonde democratie worden burgers ook uitgerust met die competenties die ze nodig hebben
voor effectieve participatie en actieve betrokkenheid samen met anderen. De ontwikkeling van
verenigbare identiteiten moet dus vergezeld gaan van de ontwikkeling van verschillende competenties
(Osler & Starkey, 2005: 87). De burgerschapscompetentie die wij vanuit een perspectief van
diversiteit beogen duiden we voortaan aan als competentie (in) omgaan met diversiteit.
Omgaan met diversiteit als competentie
Competenties rond diversiteit en interculturaliteit tref je geregeld aan in de literatuur over
interculturele communicatie. Gebruikte begrippen, indelingen en invullingen kunnen weliswaar
verschillen, maar ontlopen elkaar niet danig veel (zie bv. Shadid, 1998). Ook de literatuur rond sociale
competentie levert bruikbare inzichten op (ten Dam et al., 2003).
Aangezien we omgaan met diversiteit als een competentie omschrijven, is het nodig even stil te staan
bij het begrip zelf. Het competentiedenken is niet nieuw maar staat de laatste jaren weer sterk in de
belangstelling op de terreinen van arbeid (strategisch management, personeelsmanagement) en leren
(onderwijs, opleiding). Het begrip competentie wordt door velen verschillend gedefinieerd, afhankelijk
van het toepassingsgebied (Mulder, 2003. 15ff; vgl. Rychen & Salganik, 2003).
De belangstelling voor competentiegericht onderwijs komt voort uit onvrede met het diplomagerichte
onderwijs. Wat op school nog vaak wordt geleerd, is niet altijd goed bruikbaar in concrete
beroepssituaties en in het sociale verkeer. Het algemeen vormend onderwijs is nogal gefocust op
reproductie van theoretische kennis en op intellectuele vaardigheden, en scheidt kennis van praktische
toepassing. Onze scholieren ‘weten’ veel maar wanneer ze na hun studies ergens aan de slag gaan,
kunnen ze bepaalde problemen niet oplossen omdat op school bepaalde (praktijk)vaardigheden niet
worden geoefend of zelfs worden afgeleerd (zie Bastiaens & Martens, 2000). Ook het praktijkgerichte
beroepsonderwijs slaagt er niet altijd goed in de jongeren de juiste gereedschappen mee te geven voor
hun zelfredzaamheid in het functioneren binnen de maatschappij (als burger), het functioneren als
medewerker in het bedrijfsleven (of als ondernemer), en binnen hun loopbaan (Mulder, 2005: 21). De
gedachte is dat met competentiegericht onderwijs een betere link gelegd kan worden tussen de nieuwe
eisen van de samenleving (risicosamenleving), arbeid (kenniswerk), arbeidscontracten (flexibeler) en
het onderwijs (Mulder, 2003: 21).
Een voor ons bruikbare omschrijving van ‘competenties’ vinden we terug bij Martin Valcke:
Competenties verwijzen naar een samenhangend en complex geheel van kennis, vaardigheden en
attitudes die tot uiting komen bij en ontwikkeld worden door concreet handelen in concrete, complexe
en authentieke situaties.’ (Valcke, 2005: 366).
Dit competentiebegrip sluit aan op een meer holistische kijk op de ontwikkeling van mensen en
onderwijs en opleiding. De competentiebenadering vervangt de deficitbenadering. Er wordt niet meer
15
vertrokken vanuit de tekorten maar vanuit competenties die personen al eerder of elders hebben
verworven (vgl. De Rick et al., 2006: 37).
De competentie omgaan met diversiteit omschrijven we algemeen als volgt:
Competentie in omgaan met diversiteit verwijst naar de handelingsbekwaamheid om oordeelkundig
om te gaan met de dynamiek en complexiteit van allerlei vormen van diversiteit in de alledaagse
omgeving en de mondiale samenleving. Het verwijst naar het vermogen om in wisselende situaties de
eigen persoonlijkheid en identiteit op een kritische en bewuste manier te ontwikkelen in interactie met
uiteenlopend gesocialiseerde individuen, zonder iemand op grond van persoonskenmerken uit te
sluiten, te ontwijken of te stereotyperen.(naar Risager, 2000).
Wij vertalen omgaan met diversiteit meer specifiek in de volgende zes doelen.
1. Diversiteit zien als een normaal fenomeen waar iedereen dagelijks in verschillende situaties mee te
maken heeft (normaliteit).
2. Vooroordelen en veralgemeningen waar mogelijk en wenselijk vermijden; zich bewust zijn en zich
onthouden van elke vorm van discriminatie (onbevooroordeeldheid en non-discriminatie).
3. Gebeurtenissen, contexten en personen vanuit verschillende perspectieven bekijken
(multiperspectiviteit).
4. Functioneren in verschillende contexten in steeds wisselende omstandigheden en nieuwe situaties
(aanpassingsvermogen).
5. Kiezen voor dialoog en samenwerking (dialoog en samenwerking).
6. Leren van elkaars visies, ervaringen en competenties (leren-van- elkaar).
5.2 Leren van elkaar in een krachtige leeromgeving: leren in diversiteit
Met leren in diversiteit bedoelen we het benutten van verschillen in kennis, vaardigheden en
perspectieven tussen lerenden door te leren van elkaar met het oog op het verhogen van leerkansen van
lerenden uit groepen met een lage sociale status. Heterogeniteit houden we dus voor een kwaliteit van
krachtige, flexibele leeromgevingen met complexe taken, waarbij leren wordt gezien als een sociaal
proces (Kanselaar & Andriessen, 2000: 101) (zie paragraaf 3).
De vraag of de sociaalconstructivistische leerbenadering in het kader van gelijke onderwijskansen ook
de meest geschikte is om de cognitieve, intellectuele en talige vaardigheden die sociaalzwakke
lerenden op school moeten verwerven naar een hoger peil te tillen, is nog steeds een punt van heftige
discussie in het wetenschappelijk onderzoek.
Het sociaalconstructivisme als ontwerpkader kan bijdragen aan de realisatie van gelijke
onderwijskansen. Het biedt een breed en soepel repertoire van activiteiten, werkvormen en
organisatievormen die de uitbouw van een krachtige leeromgeving mogelijk maken (Tharp & Entz,
2003; Witteman, 2001). Met een krachtige leeromgeving bedoelen we een leeromgeving die
participatie, betekenisgericht leren, levensechte contexten en zelfsturing mogelijk maken. Een
dergelijke leeromgeving is een teken is van ‘goed onderwijs’. Het draagt bij aan de
kwaliteitsverbetering van het onderwijsaanbod en aan de verhoging van het leerrendement bij lerenden
uit sociale achterstandsgroepen. Het principe van actief en constructief leren biedt mogelijkheden om
hun voorraad aan kennis te ontsluiten. Het gezinskapitaal hoef je niet eerst af te leren en te vervangen
door beter kapitaal. Je kunt erop voortbouwen en er nieuw kapitaal aan toevoegen. In plaats van
16
uitsluitend schools leren in het alledaagse leren buiten de school in te brengen, zoekt de school beter
ook aansluiting op het alledaagse leren, zodat bepaalde kinderen bij voorbaat niet de kans wordt
ontnomen deel te nemen aan de interactie op school (Hanson, 2002: 25). Dit betekent niet dat scholen
hun curriculum moeten bouwen rond videospelletjes. Het betekent evenmin dat leerlingen moeten
worden overhaald tot leren of vermaak in de klas. Wel moeten we hen de kans geven hun
verschillende ervaringen, kennis, smaken, manieren van spreken, doen en denken uit te drukken
(Eckert et al., 1997: 3-4).
Elementen uit een meer instructivistische aanpak zoals directe instructie, hoge docentsturing, een sterk
gestructureerd curriculum, groepering naar bekwaamheid, prestaties of achtergrond, en aparte
remediëring zijn daarom niet volstrekt uit den boze. Wel verzetten we ons tegen praktijken die
onderwijs aan achterstandsleerlingen daartoe bijna vanzelfsprekend verengen en feitelijk uitmonden in
een ‘pedagogie van de armoede’ (Haberman, 1991).
6 Omgaan met diversiteit in onderwijs: een dubbele missie
Zoals we in paragraaf 5 hebben proberen duidelijk maken, houdt werken aan diversiteit in het
onderwijs voor ons een dubbele missie in:
Omgaan met diversiteit als een doelstelling van burgerschapsvorming in een plurale
samenleving: leren voor diversiteit;
Diversiteit benutten als middel tot realisatie van gelijke onderwijskansen: leren in diversiteit.
Deze dubbele missie vergt, zoals al gezegd, een omslag in de wijze waarop we het leren op school
moeten vormgeven en organiseren. Vanzelfsprekend is dat allerminst. De realisatie van deze missie
heeft namelijk af te rekenen met taaie denkbeelden en sterk ingeslepen praktijken die de ontwikkeling
van een diversiteitsaanpak aanzienlijk kunnen bemoeilijken.
6.1 Diversiteit en burgerschapsvorming in het onderwijs
Scholen en andere instellingen die met opleiding en vorming bezig zijn, hebben een belangrijke
opdracht op het gebied van burgerschaps- en persoonsvorming. De democratische samenleving
waarop we leerlingen voorbereiden, is een veelvormige, meerstemmige, complexe, mondiale
samenleving. Niet alleen voor toerusting voor de arbeidsmarkt maar ook voor de participatie van
kinderen en jongeren in de samenleving vormen scholen onmiskenbaar een belangrijk kanaal. Op
school moeten leerlingen in beginsel vaardigheden opdoen om hun rol als actieve, kritische burger in
een democratische samenleving te kunnen spelen. Door deze competentie in de schoolgemeenschap te
oefenen, draagt het onderwijs bij tot de vormgeving van een pluralistische, inclusieve democratie.
Onderwijs zou bij dat hele proces ondersteuning moeten bieden.
Leren omgaan met diversiteit betekent niet dat je de pedagogische opdracht van het onderwijs kan
verwijzen naar een apart domein waar het gaat om waarden en normen en sociale vaardigheden, los
van het ‘cognitieve’ leren op school (ten Dam & Volman, 2000). Het resultaat is meestal dat
burgerschaps- en persoonsvorming op school ondergeschikt wordt gemaakt aan opleiding voor de
arbeidsmarkt, het verwerven van basisvaardigheden, toetsscores op ‘harde’ leerdomeinen als
wiskunde, taal en wetenschappen (Kahne & Westheimer, 2003). Burgerschapsvorming doe je dus niet
in een aparte les. Dat is erg kunstmatig, omdat sociale interactie er altijd is en interessante
leermomenten zich onverwacht kunnen voordoen. Theoretische en empirische literatuur over
waardevormend onderwijs en over burgerschapsvorming waarschuwt dat speciale lessen over
waarden, burgerschap en democratie weinig zoden aan de dijk zetten. Een brede aanpak is nodig
(Leeman & Wardekker, 2004: 25). We moeten daarom waken voor een kunstmatige scheiding tussen
cognitief en sociaal leren. Werken aan sociale competentie betekent beslist niet dat leeromgevingen
niet uitdagend en stimulerend kunnen zijn op cognitief vlak (vgl. ten Dam, 2002: 73-74).
Democratisch onderwijs heeft te maken met het scheppen van concrete situaties waarin er interactie,
variatie, dialoog en reflectie is, waarin mensen leren over wat ze moeten doen, en waarin beslissingen
het voorwerp zijn van tegenspraak en worden getoetst aan het criterium van goede argumentatie.
Daarbij worden de anderen erkend als volwaardige mensen die respect verdienen. Dit betekent de
17
eigen standpunten en belangen leren opzijzetten om serieus vanuit een onderzoekende houding over
die van anderen na te denken (Levin, 1998: 72; vgl. Print et al., 2002).
Daarnaast oefenen leerlingen omgaan met elkaar en anderen niet alleen in de klas maar ook op andere
plekken en momenten in het schoolleven. De school is dus zelf een democratische gemeenschap,
eerder dan een loutere voorbereiding op de democratische samenleving buiten de school en in het
latere leven (Boutellier, 1997; Wardekker, 2001). Kortom, een democratische school stimuleert
democratische houdingen (Elchardus et al., 1999: 313).
6.2 Gelijke onderwijskansen, diversiteit en inclusie
Naast burgerschapsvorming heeft het onderwijs de taak gelijke kansen te scheppen voor alle lerenden.
In de eerste plaats gaat het er ons om dat leraren krachtige leeromgevingen scheppen die alle
leerlingen voldoende leerkansen bieden op het veroveren van sleutelcompetenties, rekening houdend
met hun talenten en mogelijkheden. Daarin vatten wij de diversiteit aan ervaringen, gezichtspunten,
ideeën, leerbronnen en leerstijlen van lerenden als een verrijkend gegeven op. Een streefdoel is hierbij
gelijke status te bereiken in de interactie tussen lerenden, dat wil zeggen: alle lerenden zijn actieve en
invloedrijke deelnemers en alle lerenden geven om elkaars meningen (Cohen, 1994, 1997).
Vanuit de gelijkekansengedachte dat alle lerenden hun talenten en mogelijkheden maximaal moeten
kunnen ontplooien, is het voor alle leerlingen essentieel dat ze kunnen kiezen voor datgene waar ze
goed in zijn of waar ze het meest belang in stellen. Hun sociaaleconomische positie, geslacht,
lichamelijke geschiktheid, seksuele geaardheid of etnische herkomst mogen geen grond zijn om hen
kansen en keuzes te ontzeggen (Delrue et al., 2006: 192).
Gelijkekansenonderwijs dat diversiteit benut, is per definitie ook ‘inclusief onderwijs’ maar dan
inclusief in de ruime betekenis van het woord (Topping & Maloney, 2005). Inclusief onderwijs heeft
betrekking op het principe dat zoveel mogelijk kinderen met speciale onderwijsbehoeften die in het
buitengewoon onderwijs schoollopen, in het gewone onderwijs les kunnen volgen (Fransen &
Frederix, 2000). Dat geeft hen meer kansen om hun individuele talenten te ontwikkelen en hun sociale
integratie te bevorderen.
In het kader van gelijke onderwijskansen kun je het principe van inclusie echter opentrekken naar alle
kinderen en jongeren, zelfs naar alle schoolactoren (zie bv. Leeman & Volman, 2001; Renn, 2000;
Mayer-Smith et al., 2000; Rennie, 2003; Skelton, 1999). Onderwijs wordt daarom liefst op zodanige
wijze georganiseerd dat alle lerenden, voor zover mogelijk, samen leren, zelfs als ze verschillend zijn
qua sociale klasse, gender, etnische herkomst, geestelijke en lichamelijke vermogens,... (Leeman &
Volman, 2001: 371). Tenzij de schoolinfrastructuur en de draagkracht van het lerarenteam het niet
toelaten, moeten alle kinderen en jongeren samen les volgen en niet in gescheiden klassen, scholen en
schooltypen worden gedrongen.
‘Inclusiviteit’ kan je verder omschrijven als een belangrijke waarde die het klasklimaat mee bepaalt.
Ze slaat dan op respect voor alle leerlingen en een engagement om alle leerlingen de kansen te geven
hun potentieel te bereiken (Campbell et al., 2004: 458). Ze betekent ook dat een klas zo wordt
vormgegeven dat elk kind in staat is te handelen als een volwaardige deelnemer aan klasactiviteiten en
zichzelf voelt als een gewaardeerd lid van de klasgroep (Pollard, 1997, aangehaald in Campbell et al.,
2004: 458).
De doelgroep van gelijke kansen zien we in een diversiteitsperspectief ook ruimer dan de klassieke
‘risicogroepen’, waar verbeterde academische prestaties en doorstroming vooropstaan. Er zijn ook
leerlingen die in een andere zin ‘kansarm’ zijn. Ten eerste gaat het om kinderen en jongeren die
opgroeien in beschermde, homogene of niet-stedelijke milieus en vaardigheden missen in het omgaan
met stedelijke vormen van diversiteit. Dergelijke leerlingen kunnen evengoed, soms nog eerder uit
‘kansrijke’ gezinnen komen. Ook voor hen heeft het onderwijs een functie van kansenverhoging maar
dan op het gebied van burgerschapsvorming in een pluriforme samenleving. Ten tweede zijn er
kinderen en jongeren uit kansarme sociaal geïsoleerde gezinnen en groepen die niet het sociale en
culturele kapitaal kunnen meegeven dat participatie in de burgersamenleving en reflectie bevordert.
18
7 Ter afsluiting
Het onderwijs hoeft niet noodzakelijk mee te deinen op alle golven en modetrends in de samenleving
of zich inschikkelijk te plooien naar de vaak wispelturige wensen van het bedrijfsleven en het beleid.
Immers, eisen van werkgevers gaan mee met de wind die toevallig op de arbeidsmarkt waait. Als het
onderwijs er dan op ingaat, is er alweer een nieuw verlanglijstje met knelpuntberoepen en ontbrekende
kwalificaties. Ook het volgen van maatschappelijke trends is niet altijd haalbaar. Eigen aan trends is
dat moeilijk te voorspellen valt waar ze op de lange duur op uit zullen draaien. Het maken van
toekomstscenario’s over maatschappelijke ontwikkelingen is een hachelijke zaak en voorspellingen
van wetenschappers blijken er achteraf vaak naast te zitten (zie bv. Köbben, 1999). En een open
samenleving waar invloeden van buitenaf toenemen, is eigenlijk bijna per definitie onvoorspelbaar.
Hoe de wereld er zal uitzien van kinderen die we op school voor het latere leven opleiden en vormen
komt vaak neer op koffiedik kijken. Wie had twintig jaar geleden durven te voorspellen dat mobiel
telefoneren ineens zo een hoge vlucht zou gaan nemen?
In die zin is het niet noodzakelijk een slechte zaak dat de onderwijswereld zich enigszins
behoudsgezind opstelt en niet alle nieuwe bewegingen in de samenleving en economie gaat
achternahollen. Het is vooral deze standvastigheid die maakt dat het onderwijs als maatschappelijke
institutie het grote publiek zo veel vertrouwen inboezemt, zoals al herhaaldelijk is gebleken uit
opinieonderzoeken. Dat de gemiddelde scores van vijftienjarige scholieren uit Vlaanderen in de PISA-
studies zo hoog liggen, zeg maar tot de wereldtop behoren, is voor velen een reden te meer om aan het
huidige systeem van schoolorganisatie en lesgeven niet te tornen.
Echter, het onderwijs kan zich niet zonder meer onttrekken aan de huidige veranderingen en trends in
de samenleving en economie. Daarvoor is de evolutie naar een postindustriële, pluriforme
samenleving te verstrekkend. Voor leren omgaan met diversiteit kun je zowel economische
(kenniseconomie), culturele (mondiale samenleving) als ethische argumenten (democratische
samenleving) aanvoeren. De complexiteit van de samenleving stelt niet alleen maar eisen aan
beroepskennis en kunde, maar evenzeer aan het verantwoord (ethisch) denken en handelen van de
hedendaagse mens (De Corte et al., 1993 aangehaald in Dochy, Segers & De Rijdt, 2002: 16).
In onze zienswijze vergen nieuwe competenties, verscheiden leerlingengroepen en blijvende sociale
ongelijkheden in het onderwijs een omslag in de wijze waarop het leren op school wordt vormgegeven
en georganiseerd. De nieuwe diversiteiten, identiteiten, generaties, leefstijlen maken instructiesituaties
voor leerkrachten complexer en vragen van hen een andere taakinvulling (Esteve, 2000).
De oplossing ligt er echter niet in de onoverzichtelijke complexiteit van de samenleving buiten de
schoolmuren te houden. Je kunt de samenleving immers niet buiten de school houden, omdat de
samenleving hoe dan ook al in de school is.
Bibliografie
Airasian, Peter W. & Mary E. Walsh (1997) Constructivist cautions. Phi Delta Kappan, 78(6): 444-
449.
Baker, Linda, Kirsten Mackler, Susan Sonnenschein & Robert Serpell (2001) Parents’ interactions
with their first-grade children during storybook reading and relations with subsequent home
reading activity and reading achievement. Journal of School Psychology, 39(5): 415-438.
Bandura, Albert (2001) Social cognitive theory: An agentic perspective. Annual Review of
Psychology, 52: 1-26.
Bastiaens, Theo J. & Rob L. Martens (2000) Conditions for web-based learning with real events. In:
Beverly Abbey (ed.), Instructional and cognirive impacts of web-based education. Herschey &
London: Idea Group Publishing, pp. 1-32.
Benjamin, Shereen (2002) ‘Valuing diversity’: A cliché for the 21st century? International Journal of
Inclusive Education, 6(4): 309-323.
Bihagen, Erik & Marita Ohls (2006) The glass ceiling where is it? Women’s and men’s career
prospects in the private vs. the public sector in Sweden 1979-2000. The Sociological Review,
54(1): 20-47.
19
Bossaerts, Bea, Jan Denys & Guy Tegenbos (red.) (2002) Accent op talent. Een geïntegreerde visie op
leren en werken. Antwerpen & Apeldoorn: Garant.
Bourdieu, Pierre & Jean-Claude Passeron (1970) La reproduction. Éléments pour une théorie du
système d’enseignement. Paris: Éditions de Minuit.
Boutellier, Hans (1997) De school als werkplaats voor alledaagse moraliteit. 0/25 Tijdschrift over
Jeugd, februari, (1): 49-50.
Braddock, Jomills Henry II & Tamela McNulty Eitle (2004) The effects of school desegregation. In:
James A. Banks & Cherry A. McGee Banks (eds.), Handbook of research on multicultural
education: Second edition. San Francisco, CA: John Wiley & Sons, pp. 828-843.
Bratlinger, Ellen & Massoumeh Majd-Jabbari (1998) The conflicted pedagogical and curricular
perspectives of middle-class mothers. Journal of Curriculum Studies, 30(4): 431-460.
Bredo, Eric (1994) Reconstructing educational psychology: Situated cognition and Deweyian
pragmatism. Educational Psychologist, 29(1): 23-35.
Bron, Jeroen (2006) Een basis voor burgerschap. Een inhoudelijke verkenning voor het funderend
onderwijs. Enschede: Stichting Leerplanontwikkeling (SLO).
Brooks, Martin G. & Jacqueline Grennon Brooks (1999) The courage to be constructivist. Educational
Leadership, 57(3): 18-24.
Brown, Ann L. & Joseph C. Campione (1996) Psychological theory and the design of innovative
learning environments: On procedures, principles, and systems. In: Leona Schauble & Robert
Glaser (eds.), Innovations in learning: New environments for education. Mahwah, NJ: Lawrence
Erlbaum Associates, pp. 289-325.
Browne, Irene & Joya Misra (2003) The intersection of gender and race in the labor market. Annual
Review of Sociology, 29: 487-513.
Campbell, Patricia B. & Beatriz Chu Clewell (1999) Science, math and girls… Still a long way to go.
Education Week, 19(2): 50-52.
Campbell, Jim, Leonidas Kyriakides, Daniel Muijs & Wendy Robinson (2004) Effective teaching and
values: Some implications for research and teacher appraisal. Oxford Review of Education, 30(4):
451-465.
Carter, B. & Fenton, S. (2010). From re-thinking ethnicity to not thinking ethnicity. Journal
for the Theory of Social Behavior, 40(1), 1-18.
Chang, Mitchell J., Nida Denson, Victor Sáenz & Kimberley Misa (2006) The educational benefits of
sustaining cross-racial interaction among undergraduates. The Journal of Higher Education, 77(3):
430-455.
Claeys, Laurence (2003) Vrouw-zijn in de digitale samenleving. Literatuurstudie “Vrouwen, Gender
en Informatie- en Comunicatietechnologieën. Antwerpen: Steunpunt Gelijkekansenbeleid
(promotor: prof. dr. Magda Michielsens).
Clotfelter, Charles T. (2002) Interracial contact in high school extracurricular activities. The Urban
Review, 34(1): 25-46.
Cohen, Elizabeth G. (1994) Designing groupwork: Strategies for the heterogeneous classroom.
Second edition. New York: Teachers College Press.
Cohen, Elizabeth G. (1997) Understanding status problems: Sources and consequences. In: Elizabeth
G. Cohen & Rachel A. Lotan (eds.), Working for equity in heterogeneous classrooms:
Sociological theory into practice. New York: Teachers College Press, pp. 61-91.
Cole, Michael (1990) Cognitive development and formal schooling: The evidence from cross-cultural
research. In: Luis C. Moll (ed.), Vygotsky and education: Instructional implications and
applications of sociohistorical psychology. Cambridge, UK, New York & Oakleigh, Melbourne:
Cambridge University Press, pp. 89-110.
Cole, Michael (2005) Cross-cultural and historical perspectives on the developmental consequences of
education. Human Development, 48: 195-216.
Connell, Raewyn (2006) Glass ceilings or gendered institutions? Mapping the gender regimes of
public sector worksites. Public Administration Review, 66(6): 837-849.
Cook, Stuart W. (1986) Experimenting on social issues: The case of school desegregation. American
Psychologist, 40(4): 452-460.
Cotter, David A., Joan M. Hermsen, Seth Ovadia & Reeve Vanneman (2001) The glass ceiling effect.
Social Forces, 80(2): 655-682.
20
Dar, Yehezkel & Nura Resh (1986) Classroom composition and pupil achievement: A study of the
effect of ability-based classes. New York: Gordon & Breach Science Publishers.
de Bruijn, Elly m.m.v. José van den Berg, Fleur Dintjens Jan Geurts & Ties Pauwes (2003) De
pedagogisch-didactische benadering in de beroepsonderwijskolom. Bouwstenen voor een
herontwerp. ’s-Hertogenbosch: CINOP.
de Bruijn, Elly, Marianne Overmaat, Marjan Glaudé, Irma Heemskerk, Yvonne Leeman, Jaap
Roeleveld & Louise van de Venne (2005) Krachtige leeromgevingen in het middelbaar
beroepsonderwijs. Pedagogische Studiën, 82(1): 77-95.
Delrue, Kaat, Patrick Loobuyck, Koen Pelleriaux, Sven Sierens & Mieke Van Houtte (2006) Uit het
verdomhoekje van het Vlaamse onderwijs: comprehensief secundair onderwijs,
concentratiescholen en meertalig onderwijs. In: Sven Sierens et al. (red.), Onderwijs onderweg in
de immigratiesamenleving. Gent: Academia Press, pp. 191-214.
De Rick, Katleen, Ingrid Vanhoren, Helena Op den Kamp & Ides Nicaise (2006) Het lerend individu
in de kennismaatschappij. ’s-Hertogenbosch: CINOP.
Deschenes, Sarah, Larry Cuban & David Tyack (2001) Mismatch: Historical perspectives on schools
and students who don’t fit them. Teachers College Record, 103(4): 525-547.
Desmedt, Ella (2001) Onderwijs en waarden. Hedendaagse visies in kaart gebracht. In: Hans van
Crombrugee & Bruno Vanobergen (red.), Opvoedend onderwijs. Verkenningen in de theorie en de
praktijk van de waardecommunicatie op school. Gent: Academia Press, pp. 7-41.
De Standaard (2010). Weg met de multiculturele school. Interview met Jaap Dronkers in De Standaard
26-27 juni 2010.
de Swaan, Abram (2006) De mensenmaatschappij. Een inleiding. Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker.
Dewaele, Alexis (2003) Structurele en culturele belemmeringen en succesfactoren in het leven van
holebi’s: een verkenning. Antwerpen: Steunpunt Gelijkekansenbeleid (promotor: prof. dr. Magda
Michielsens).
Dickinson, David K. & Allyssa McCabe (2001) Bringing it all together: The multiple origins, skills,
and environmental supports of early literacy. Learning Disabilities Research & Practice, 16(4):
186-202.
Dochy, Filip, Mien Segers & Catherine De Rijdt (2002) Nieuwe ontwikkelingen: de
assessmentcultuur. In: Filip Dochy et al. (red.), pp. 11-31.
Dom, Leen & Jef C. Verhoeven (2005) Kansarme ouders en de school. Een wereld van verschil?
Tijdschrift voor Onderwijsrecht & Onderwijsbeleid, 2005-2006(1-2): 97-113.
Dubs, Rolf (2004) Instruktive oder konstruktive Unterrichtsansätze in der ökonomischen Bildung?
sowi-onlinejournal, 2004-2 (Konstruktivismus) (afgehaald op 12-09-2006 van http://www.sowi-
onlinejournal.de/2004-2/unterrichtsansaetze_dubs.htm).
Duquet, Ilse, Ignace Glorieux, Ilse Laurijssen & Yolis Van Dorsselaer (2005) Van voor naar achter.
Waarom wordt de voorsprong van meisjes op school niet verzilverd op de arbeidsmarkt? In:
Jozefien Godemont, Nico Steegmans, Karin Goyvaerts, Steven Lenaers & Sonja Spree (red.), Het
leven zoals het zou kunnen zijn: (on-gelijke kansen in de levensloop. Jaarboek 3 Steunpunt
Gelijkekansenbeleid. Antwerpen: Steunpunt Gelijkekansenbeleid, pp. 79-100.
Duru-Bellat, Marie (2004) Social inequality at school and educational policies. Paris: UNESCO,
International Institute for Educational Planning (Fundamentals of Educational Planning, 78).
Duru-Bellat, Marie & Alain Mingat (1998) Importance of ability grouping in French “collèges” and its
impact upon pupils’ academic achievement. Educational Research and Evaluation, 4(4): 348-368.
Eckert, Penelope, Shelley Goldman & Etienne Wenger (1997) The school as a community of engaged
learners. Report no. 17.101, Institute for Research on Learning, Menlo Park, California (afgehaald
op 09-03-2007 van http://www.stanford.edu/~eckert/PDF/SasCEL.pdf).
Elchardus, Mark (2006) Groepsdenken. Knack, 7 juni, 36(23): 30.
Elchardus, Mark, Dimokritos Kavadias & Jessy Siongers (1999) Kunnen scholen opvoeden? Over de
invloed van de scholen op de waarden van jongeren. Tijdschrift voor Onderwijsrecht &
Onderwijsbeleid, 1998-1999(5-6): 305-316.
Esses, Victoria M., Lynne M. Jackson & Tamara L. Armstrong (1998) Intergroup competition and
attitudes toward immigrants and immigration: An instrumental model of group conflict. Journal of
Social Issues, 54(4): 699-724.
21
Fabes, Richard A., Carol Lynn Martin & Laura D. Hanish (2004) The next 50 years: Considering
gender as a context for understanding young children’s peer relationships. Merrill-Palmer
Quarterly, 50(3): 260-273.
Farkas, George (2003) Cognitive skills and noncognitive traits and behaviors in stratification
processes. Annual Review of Sociology, 29: 541-562.
Fearon, James D. & David D. Laitin (2000) Violence and the social construction of ethnic identity.
International Organization 54(4): 845-877.
Ferfolja, Tania (1998) Australian lesbian teachers A reflection of homophobic harassment of high
school teachers in New South Wales government schools. Gender and Education, 10(4): 401-415.
Fransen, Rudy & Marc Frederix (red.) (2000) Inclusie en onderwijs. De uitdagingen aangaan. Leuven
& Apeldoorn: Garant.
Fripont, Ilse & Joost Bollens (2003) Arbeidsloopbanen van personen met een handicap. Onderzoek in
opdracht van het Vlaams Fonds voor Sociale Integratie van Personen met een Handicap en
Equal-Vlaanderen. Leuven: K.U.Leuven, HIVA.
Fulton, Sally A. & Edward J. Sabornie (1994) Evidence of employment inequality among females
with disabilities. The Journal of Special Education, 28(2): 149-165.
Galjaard, Hans (1996) Alle mensen zijn ongelijk. De verschillen en oveeenkomsten tussen mensen: hun
erfelijke aanleg, gezondheid, gedrag en prestaties. Amsterdam: Uitgeverij Maarten Muntinga
(Rainbow Pocketboek, 294).
Gamoran, Adam (1992) Is ability grouping equitable? Educational Leadership, 50(2): 11-17.
Garratt, Dean (2000) Democratic citizenship in the curriculum: Some problems and possibilities.
Pedagogy, Culture and Society, 8(3): 323-346.
Geurts, Jan & Frans Meijers (2006) Burgerschap en beroepsvorming. Beter balanceren tussen
individuele en sociale vorming (online-artikel afgehaald op 14-03-2007 van
portal.hhs.nl/xmsp/xms_itm_p.download_file?p_itm_id=8216).
Gent, stad in werking (2003) De diversiteit van Diversiteit. Gent: Stad Gent / Gent, stad in werking.
Green, Donald P., Jack Glaser & Andrew Rich (1998) From lynching to gay bashing: The elusive
connection between economic conditions and hate crime. Journal of Personality and Social
Psychology, 75(1): 82-92.
Gogolin, Ingrid (1994) Der monolinguale Habitus der multilingualen Schule. Münster & New York:
Waxmann.
Gurin, Patricia, Biren A. Nagda & Gretchen E. Lopez (2004) The benefits of diversity in education for
democratic citizenship. Journal of Social Issues, 60(1): 17-34.
Gutiérrez, Kris D. & Barbara Rogoff (2003) Cultural ways of learning: Individual traits or repertoires
of practice. Educational Researcher, 32(5): 19-25.
Haberman, Martin (1991) The pedagogy of poverty vs. good teaching. Phi Delta Kappan, 73(4): 290-
294.
Heath, Shirley B. (1983) Ways with words: Language, life, and work in communities and classrooms.
Cambridge etc.: Cambridge University Press.
Heath, Shirley B. (1989) Oral and literate traditions among Black Americans living in poverty.
American Psychologist, 44(2): 367-373.
Heyting, Frieda, Bernard Kruithof & Ernst Mulder (2002) Education and social integration: On basic
consensus and the cohesion of society. Educational Theory, 52(4): 381-396.
Hajer, Maaike, Yvonne Leeman & Carol van Nijnatten (2002) Interactie in de multiculturele klas.
Inleiding op het themadeel. Pedagogiek, 22(2): 125-130.
Hallam, Susan & Judith Ireson (2003) Secondary schools teachers’ attitudes towards and beliefs about
ability grouping. British Journal of Educational Psychology, 73(3): 343-356.
Hallinan, Maureen T. (1994a) Tracking: From theory to practice. Sociology of Education, 67(2): 79-
84.
Hallinan, Maureen T. (1994b) Further thoughts on tracking. Sociology of Education, 67(2): 89-91.
Hanson, Mylène (2002) Klassengesprekken. Een interactieve benadering van onderwijs in
multiculturele klassen. Utrecht: de Graaff.
Hanson, Sandra L., Maryellen Schaub & David P. Baker (1996) Gender stratification in the science
pipeline: A comparative analysis of seven countries. Gender and Society, 10(3): 271-290.
22
Hargreaves, Linda, Janet Moyles, Roger Merry, Fred Paterson, Anthony Pell & Veronica Esarte-
Sarries (2003) How do primary school teachers define and implement ‘interactive teaching’ in the
National Literacy Strategy in England? Research Papers in Education, 18(3): 217-236.
Harley, Debra A., Theresa M. Nowak, Linda J. Gassaway & Todd A. Savage (2002) Lesbian, gay,
bisexual, and transgender college students with disabilities: A look at multiple cultural minorities.
Psychology in the Schools, 39(5): 525-538.
Hedegaard, Mariane (1998) Situated learning and cognition: Theoretical learning and cognition. Mind,
Culture & Activity, 5(2): 114-126.
Hultin, Mia (2003) Some take the glass escalator, some hit the glass ceiling? Career consequences of
occupational sex segregation. Work and Occupation, 30(1): 30-61.
Hurtado, Sylvia (2007) Linking diversity with the educational and civic missions of higher education.
The Review of Higher Education, 30(2): 185-196.
Hutchby, Ian & Jo Moran-Ellis (eds.) (1998) Children and social competence: Arenas of action.
London & Washington, D.C.: The Falmer Press.
Jansen, Theo, Nicoleta Cioncel & Hetty Dekkers (2006) Social cohesion and integration: Learning
active citizenship. British Journal of Sociology of Education, 27(2): 189-205.
Janssens, Maddy & Chris Steyaert (2001) Meerstemmigheid: organiseren met verschil. Leuven:
Universitaire Pers Leuven.
Joos, Annelies, Veerle Ernalsteen, An Lanssens & Marjan Engels (2006) Brede School in Vlaanderen
en Brussel. Visietekst. Brussel: Vlaamse overheid (samenstelling: Steunpunt Gelijke
Onderwijskansen).
Kahne, Joseph & Joel Westheimer (2003) Teaching democracy: What schools need to do. Phi Delta
Kappan, 85(1): 34-40, 57-66.
Kanselaar, Gellof & Jerry Andriessen (2000) Ontwikkelingen in leertheorieën en leeromgevingen. In:
Karel Stokking, Gijsbert Erkens, Bert Versloot & Loes van Wessum (red.), Van onderwijs naar
leren. Tussen het aanbieden van kennis en het faciliteren van leerprocessen. Leuven & Apeldoorn:
Garant, pp. 89-102.
Kerckhoff, Alan C. (1986) Effects of ability grouping in British secondary schools. American
Sociological Review, 51(6): 842-858.
Kirtman, Lisa (2002) Policy and practice: Restructuring teachers’ work. Education Policy Analysis
Archives, 10(25) (afgehaald op 13-07-2007 van http://epaa..asu.edu/epaa/v10n25/).
Klaassen, Cees (1999) Over kennis en waarden. Grenzen en mogelijkheden van morele opvoeding op
school. Vernieuwing. Tijdschrift voor Onderwijs en Opvoeding, 58(5): 4-6.
Knapp, Michael S. & Sara Woolverton (2004) Social class and schooling. In: James A. Banks &
Cherry A. McGee Banks (eds.), Handbook of research on multicultural education: Second edition.
San Francisco, CA: John Wiley & Sons, pp. 656-681.
Köbben, André J.F. (1999) Doe nooit voorspellingen. Migrantenstudies, 15(4): 283-285.
Korthagen, Fred A. & Jos P.A.M. Kessels (1999) Linking theory and practice: Changing the pedagogy
of teacher education. Educational Researcher, 28(4): 4-17.
Labath, Thomas, Stijn Suijs & Marc Verlot (2002) Springen over de kloof een nota over het recht op
participatie in het onderwijs. Brussel: Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, afdeling
Algemeen Welzijnsbeleid.
Lamberts, Miet & Jeroen Delmotte (2004) Knelpunten op de arbeidsmarkt, kansen voor vrouwen?
Leuven: K.U.Leuven, HIVA.
Lareau, Annette (2000) Home advantage: Social class and parental intervention in elementary
education. Lanham etc.: Rowman & Littlefield Publishers (2nd edition).
Lareau, Annette (2002) Invisible inequality: Social class and childrearing in black families and white
families. American Sociological Review, 67(5): 747-767.
Lawy, Robert & Gert Biesta (2006) Citizenship-as-practice: The educational implications of an
inclusive and relational understanding of citizenship. British Journal of Educational Studies,
54(1): 34-50.
Lee, Linda, Carollee Howes & Brandt Chamberlain (2007) Ethnic heterogeneity of social networks
and cross-ethnic friendships of elementary school boys and girls. Merrill-Palmer Quarterly, 53(3):
325-346.
23
Leeman, Yvonne & Monique Volman (2001) Inclusive education: Recipe book or quest. On diversity
in the classroom and educational research. International Journal of Inclusive Education, 5(4):
367-379.
Leeman, Yvonne & Wim Wardekker (2004) Onderwijs met pedagogische kwaliteit. Lectorale rede in
verkorte vorm uitgesproken bij de aanvaarding van het lectoraat Pedagogische opdracht van het
Onderwijs aan de Christelijke Hogeschool Windesheim te Zwolle op woensdag 6 oktober 2004.
Zwolle: Christelijke Hogeschool Windesheim (afgehaald op 27-03-2007 van
http://lectoraten.windesheim.nl/pedagogische-
opdracht/extra/lectorale%20rede%20Pedagogische%20Opdracht.pdf).
Levin, Benjamin (1998) The educational requirement for democracy. Curriculum Inquiry, 28(1): 57-
79.
Levine, John M., Lauren B. Resnick & E. Tory Higgins (1993) Social foundations of cognition.
Annual Review of Psychology, 44: 585-612.
Liff, Sonia (1997) Two routes to managing diversity: Individual differences or social group
characteristics. Employee Relations, 19(1): 11-26.
Marjoribanks, Kevin (1996) Family learning evironments and students’ outcomes: A review. Journal
of Comparative Family Studies, 27(2): 373-394.
Martin, Carol Lynn & Richard A. Fabes (2001) The stability and consequences of young children’s
same-sex peer interactions. Developmental Psychology, 37(3 ): 431-446.
Martini, Mary (1996) ‘What’s new?’ at the dinner table: Family dynamics during mealtimes in two
cultural groups in Hawaii. Early Development and Parenting, 5(1): 23-34.
Maume, David J. Jr. (2004) Is the glass ceiling a unique form of inequality? Evidence from a random-
effects model of managerial attainment. Work and Occupation, 31(3): 250-274.
Mayer-Smith, Jolie, Erminia Pedretti & Janice Woodrow (2000) Closing of the gender gap in
technology enriched science education: A case study. Computers & Education, 35(1): 51-63.
Michielsens, Magda, Jef Breda, Mieke Van Haegendoren & Jan Vranken (red.) (2003) Jaarboek I
Steunpunt Gelijkekansenbeleid. Antwerpen & Apeldoorn: Garant.
Mokos, Yota & Anne Van Meerbeeck (2004) Tijd voor inclusie? Aangepaste vrijetijdsbesteding voor
personen met een handicap. Onderzoek in opdracht van het Vlaams Fonds voor Sociale Integratie
van Personen met een Handicap. Leuven: K.U.Leuven, Lucas.
Mulder, Martin (2003) Ontwikkelingen in het competentiedenken en competentiegericht
beroepsonderwijs. In: Martin Mulder et al. (red.), Competentiegericht beroepsonderwijs.
Gediplomeerd, maar ook bekwaam? Houten: Wolters-Noordhoff, pp. 15-32.
Nicaise, Ides (2001) Onderwijs en armoedebestrijding: op zoek naar een nieuwe adem. In: Jan
Vranken, Dirk Geldof, Gerard Van Menxel & Jeff Van Ouytsel (red.), Armoede en sociale
uitsluiting. Jaarboek 2001. Leuven & Leusden: Acco, pp. 223-242.
Oakes, Jeannie (1989) Tracking in secondary schools: A contextual perspective. In: Robert E. Slavin
(ed.), School and classroom organization. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, pp. 173-
195.
Oakes, Jeannie, Amy Stuart Wells, Makeba Jones & Amanda Datnow (1997) Detracking: The social
construction of ability, cultural politics, and resistance to reform. Teachers College Record, 98(3):
482-510.
Oakes, Jeannie, Rebecca Joseph & Kate Muir (2004) Access and achievement in mathematics and
science: Inequalities that endure and change. In: James A. Banks & Cherry A. McGee Banks
(eds.), Handbook of research on multicultural education: Second edition. San Francisco, CA: John
Wiley & Sons, pp. 69-90.
Onderwijsraad (2003) Leren in een kennissamenleving. Verkenning. Den Haag: Onderwijsraad,
januari.
Opdenakker, Marie-Christine (2004) Leerling in Wonderland? Een onderzoek naar de effecten van
leerling-, lesgroep, leerkracht- en schoolkenmerken op prestaties voor wiskunde in het secundair
onderwijs. Leuven: Acco.
Osler, Audrey & Hugh Starkey (2005) Changing citizenship: Democracy and inclusion in education.
Maidenhead, Berkshire: Open University Press.
Overmaat, Marianne & Guuske Ledoux (2001) Een zoektocht naar succesfactoren op zwarte
basisscholen. Pedagogiek, 21(4): 359-371.
24
Pinxten, Rik (1997) IN and ICE as a means to promote a new personhood’ in Europe. European
Journal of Intercultural Studies, 8(2): 151-159.
Plummer, David C. (2001) The quest for modern manhood: Masculine stereotypes, peer culture and
the social significance of homophobia. Journal of Adolescence, 24(1): 15-23.
Print, Murray, Susanne Ørnstrøm & Henrik Skovgaard Nielsen (2002) Education for democratic
processes in schools and classrooms. European Journal of Education, 37(2): 193-210.
Procee, Henk (1991) Over de grenzen van culturen. Voorbij universalisme en relativisme. Amsterdam
& Meppel: Boom.
Raad voor Cultuur (2005) Het culturele (in) Europa: bewust omgaan met diversiteit. Advies Raad
voor Cultuur C11/05 goedgekeurd op 27 oktober 2005. Brussel: Ministerie van de Vlaamse
Gemeenschap, Directoraat-generaal administratie Cultuur, Cel “Strategische Adviesraden”.
Renn, Kristen A. (2000) Including all voices in the classroom: Teaching lesbian, gay and bisexual
students. College Teaching, 48(4): 129-136.
Rennie, Léonie J. (2003) “Pirates can be male or female”: Investigating gender-inclusivity in a years
2/3 classroom. Research in Science Education, 33(4): 515-528.
Risager, Karen (2000) The teacher’s intercultural competence. Sprogforum, 18(6): 14-20.
Roelofs, Erik (2000) Dimensies van veranderende leeromgevingen. In: Karel Stokking, Gijsbert
Erkens, Bert Versloot & Loes van Wessum (red.), Van onderwijs naar leren. Tussen het
aanbieden van kennis en het faciliteren van leerprocessen. Leuven & Apeldoorn: Garant, pp. 179-
192.
Roelofs, Erik & Jacqueline Visser (2001) Leeromgevingen volgens ouders en leraren: voorkeuren en
realisatie. Pedagogische Studiën, 78(3): 151-168.
Rogoff, Barbara, Ruth Paradise, Rebeca Mejía Arauz, Maricela Correa-Chávez & Cathy Angelillo
(2003) Firsthand learning through intent participation. Annual Review of Psychology, 54: 175-203.
Rumberger, Russell W. & Gregory J. Palardy (2005) Does segregation still matter? The impact of
student composition on academic achievement in high school. Teachers College Record, 107(9):
1999-2045.
Rychen, Dominique S. & Laura H. Salganik (eds.) (2003) Key competencies for a succesful life and a
well-functioning society. Cambridge, MA & Göttingen: Hofrege & Huber.
Salomon, Gavriel & David N. Perkins (1998) Individual and social aspects of learning. Review of
Research in Education, 23: 1-24.
Saveyn, J. (2007). Het beleidsvoerend vermogen van scholen. Een ontwikkelingsperspectief
voor scholen en hun ondersteuners. In: Stafdienst pedagogische begeleiding katholiek onderwijs.
Beleidsvoerend vermogen van scholen ondersteunen. Mechelen: Wolters-Plantyn, pp. 47.
Schieffelin, Bambi B. & Elmor Ochs (1986) Language socialization. Annual Review of Anthropology,
15: 163-191.
Schoenmaekers, David (2004) Senioren onder de loep: in hun hemd gezet of naar waarde geschat?
Het sociaal-wetenschappelijk onderzoek over ouderen in Vlaanderen tussen 1990 en 2003.
Antwerpen: Universiteit Antwerpen, Onderzoeksgroep Welzijn en de Verzorgingsstaat &
Consortium UA en LUC, Steunpunt Gelijkekansenbeleid (onderzoeksleider: prof. dr. Jef Breda).
Schofield, Janet W. (1991) School segregation and intergroup relations: A review of the literature.
Review of Research in Education, 17: 335-409.
Schraepen, B., Lebeer, J., Vanpeperstraete, L. & Hancké, T. (2010). Draagkracht ten aanzien van
diversiteit en inclusief onderwijs voor lagere scholen in de provincie Antwerpen. Antwerpen:
Plantijn Hogeschool.
Shadid, Wasif A. (1998) Grondslagen van interculturele communicatie. Studieveld en werkterrein.
Houten & Diegem: Bohn Stafleu Van Loghum.
Sharpe, Sue (2002) ‘It’s just really hard to come to terms with it’: Young people’s views on
homosexuality. Sex Education, 2(3): 263-277.
Shrum; Wesley, Neil H. Cheek & Saundra MacD. Hunter (1988) Friendship in school: Gender and
racial homophily. Sociology of Education, 61(4): 227-239.
Simons, P. Robert-Jan & Hans G.L.C. Lodewijks (1999) Het nieuwe leren: over wegen die naar beter
leren leiden. In: J.G.L.C. Lodewijks & J.M.M. van der Sanden (red.), Op de student gericht. Een
bundel opstellen over leren en studeren, opgedragen aan prof. dr. Len F.W. de Klerk. Tilburg:
Tilburg Univ Press, pp. 17-36.
25
Skelton, Alan (1999) An inclusive higher education? Gay and bisexual male teachers and the cultural
politics of sexuality. International Journal of Inclusive Education, 3(3): 239-255.
Solomon, Daniel & Victor Battistich (1996) Teacher beliefs and practices in schools serving
communities that differ in socioeconomic level. Journal of Experimental Education, 64(4): 327-
348.
Strauss, Sidney (1996) Confessions of a born-again constructivist. Educational Psychologist, 31(1):
15-21.
Suijs, Stijn (2004b) Diversity beyond context? Struggling with ethnography in 4 qualitative studies on
intercultural education in Flemish primary schools (1993-2004). Unpublished paper presented at
the Oxford Ethnography and Education Conference, 13th and 14th September, 2004, St Hilda’s
College, University of Oxford.
Swain, Jon (2003) Needing to be ‘in the know’: Strategies of subordination used by 10-11-year-old
schoolboys. International Journal of Inclusive Education, 7(4): 305-324.
ten Dam, Geert (2002) Sociale competentie in de multiculturele samenleving. Een beschouwing.
Pedagogiek, 22(1): 70-81.
ten Dam, Geert, Edith van Eck & Monique Volman (1997) Research programmes on gender and
education: Results and conceptualisations. European Journal of Education, 32(4): 411-425.
ten Dam, Geert & Monique Volman (2000) Sociale competentie: reddingsvest en levenskunst. Over de
pedagogische opdracht in de praktijk. Pedagogiek, 20(2): 112-127.
ten Dam, Geert, Monique Volman, Karin Westerbeek, Peter Wolfgram & Guuske Ledoux (2003)
Sociale competentie langs de meetlat. Het bestrijden en voorkomen van onderwijsachterstand. Het
evalueren en meten van sociale competentie. Den Haag: Transferpunt Onderwijsachterstanden.
Terwel, Jan (2002) Curriculumdifferentiatie en leren denken: een onderwijspedagogisch perspectief.
Pedagogische Studiën, 79(3): 192-211.
Terwel, Jan (2005) Curriculum differentation: Multiple perspectives and developments in education.
Journal of Curriculum Studies, 37(6): 653-670.
Tharp, Roland G. & Ronald Gallimore 1991 [1988] Rousing minds to life: Teaching, learning, and
schooling in social context. Cambridge: Cambridge University Press.
Tharp, Roland & Susan Entz (2003) From high chair to high school: Research-based principles for
teaching complex thinking. Journal of the National Association for the Education of Young
Children, September: 38-43 (afgehaald op 03-04-2006 van http://www-
gse.berkeley.edu/research/crede/pdf/naeyc.pdf).
Topping, Keith & Sheelagh Maloney (eds.) (2005) The RoutledgeFalmer reader in inclusive
education. London & New York: RoutledgeFalmer.
Turkenburg, Monique (2005) Grenzen aan de maatschappelijke opdracht van de school. Een
verkenning. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Valcke, Martin (2005) Onderwijskunde als ontwerpwetenschap. Gent: Academia Press.
Van Aerschot, Marjan, Dirk J. Hermans & Jef C. Verhoeven (2004) Gezocht: ingenieur (m/v). Een
onderzoek naar studiekeuze vanuit genderperspectief. Leuven & Antwerpen: K.U.Leuven,
Centrum voor Onderwijssociologie & Consortium UA en LUC, Steunpunt Gelijkekansenbeleid.
Van Houtte, Mieke (2003) Reproductietheorieën getoetst. De link tussen SES-compositie van de
school en onderwijscultuur van leerkrachten en directie. Mens en Maatschappij, 78(2): 119-143.
Van Houtte, Mieke (2004) Tracking effects on school achievement: A quantitative explanation in
terms of the academic culture of school staff. American Journal of Education, 110(4): 354-388.
Van Houtte, Mieke (2006) School type and academic culture: Evidence for the differentiation-
polarization theory. Journal of Curriculum Studies, 38(3): 273-292.
van Oers, Bert (1992) Onderwijsvisies en de vernieuwing van het onderwijs aan jonge kinderen: een
aanzet tot een discussiekader. In: Bert van Oers & Frea Janssen-Vos (red.), Visies op onderwijs
aan jonge kinderen. Assen: Van Gorcum, pp. 1-14.
van Oers, Bert & Willem Wardekker (1999) On becoming an authentic learner: Semiotic activity in
the early grades. Journal of Curriculum Studies, 31(2): 229-249.
van Oers, Bert (2006) De betekenis van de sociale context voor het leerproces. Lezing ter gelegenheid
van Symposium prof. Nathan Deen (Amersfoort, 24 mei 2006) (afgehaald op 26-03-2007 van
http://home.planet.nl/~oers0054/De%20betekenis%20van%20de%20sociale%20context%20voor
%20het%20leerproces.pdf).
26
Van Petegem, P., Devos, G., Mahieu, P., Thu Dang, K., Warmoes, V. (2006). Het
beleidsvoerend vermogen in basis- en secundaire scholen. Vlerick Leuven Gent Management
School/Edubron, Gent/Antwerpen, OBPWO-project 03.07, 2006.
van Vianen, Annelies E.M. & Agneta H. Fischer (2002) Illuminating the glass ceiling: The role of
organization culture preferences. Journal of Occupational and Organizational Psychology, 75(3):
315-337.
Veenman, Simon, Brenda Kenter & Kiki Post (2000) Cooperative learning in Dutch primary
classrooms. Educational Studies, 26(3): 281-302.
Verlot, Marc & Sven Sierens (1997) Intercultureel onderwijs vanuit een pragmatisch perspectief. In:
Sven Sierens & Marc Verlot (red.), Cultuurstudie 3. Gent: Universiteit Gent, pp. 130-178.
Verstraete, Ghislain & Rik Pinxten (1998) Identiteit en conflict. Een model en een perspectief. In: Rik
Pinxten & Ghislain Verstraete (red.), Cultuur en macht. Over identiteit en conflict in een
multiculturele wereld. Antwerpen & Baarn: Houtekiet, pp. 13-77.
Volman, Monique (1997) Gender-related effects of computer and information literacy education.
Journal of Curriculum Studies, 29(3): 315-328.
Volman Monique (2004b) Authentiek leren. Lezing t.b.v. Studiedag van de Academie voor Beeldende
Vorming, 30 maart 2004 (online-document afgehaald op 15-03-2007 van
http://www.han.nl/restyle/centraal/content/identiteitsontwikkeling_in_de_school_6.xml_dir/7.pdf).
Volman, Monique (2005) Ruim baan voor het ‘nieuwe leren’? Inleiding bij het HAN-debat ‘Ruim
Baan voor het Nieuwe Leren’ op 20 juni 2005 in LUX te Nijmegen (online-document afgehaald
op 15-03-2007 van
http://www.han.nl/restyle/centraal/content/identiteitsontwikkeling_in_de_school_6_dir.xml_dir/2.
doc).
Volman, Monique L.L. (2006) Jongleren tussen traditie en toekomst. De rol van docenten in
leergemeenschappen. Rede in verkorte vorm uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van
bijzonder hoogleraar Onderwijskunde, in het bijzonder in het voortgezet en hoger onderwijs aan
de Vrije Universiteit op 30 juni 2006. Amsterdam: Vrije Universiteit Amsterdam,
Onderwijscentrum VU (afgehaald op 22-03-2007 van http://www.stichtingdebeauvoir.nl/PDF-
artikelen/Oratie%20M.%20Volman.pdf).
Wardekker, Willem L. (2001) Schools and moral education: Conformism or autonomy? Journal of
Philosophy of Education, 33(1): 101-114.
Wenger, Etienne (1998) Communities of practice: Learning, meaning, and identity. Cambridge etc.:
Cambridge University Press.
Weinert, Franz E. & Andreas Helmke (1995) Learning from Mother Nature or Big Brother Instructor:
The wrong choice as seen from an educational perspective. Educational Psychologist, 30(3): 135-
142.
Weininger, Elliot B. & Annette Lareau (2003) Translating Bourdieu into the American context: The
question of social class and family-school relations. Poetics, 31: 375-402.
Wesselingh, Anton (1985) Onderwijs tussen reproduktie en emancipatie. In: Jules L. Peschar & Anton
A. Wesselingh (red.), Onderwijssociologie, een inleiding. Groningen: Wolters-Noordhoff, pp.
343-371.
Wesselingh Anton & Jules Peschar (1985) Sociologie en onderwijs. In: Jules L. Peschar & Anton A.
Wesselingh (red.), Onderwijssociologie, een inleiding. Groningen: Wolters-Noordhoff, pp. 49-86.
West, Candace & Sarah Fenstermacher (1995) Doing difference. Gender and Society, 9(1): 8-37.
Whaley, Patricia (2000) Women and higher education: The good news and the bad news. Adults
Learning, 11(7): 13-16.
Wills, John S. & Hugh Mehan (2001) Recognizing diversity within a common historical narrative:
Culture, history, and the study of social life. In: Phyllis Kahaney & Judith Liu (eds.), Contested
terrain: Diversity, writing, and knowledge. Ann Arbor: The University of Michigan Press, pp. 21-
50.
Wimmer, Andreas (2000) Racism in nationalised states: A framework for comparative research. In:
Jessika ter Wal & Maykel Verkuyten (eds.), Comparative perspectives on racism. Aldershot etc.,
VT: Ashgate, pp. 47-72.
Windschitl, Mark (1999) The challenges of sustaining a constructivist classroom culture. Phi Delta
Kappan, 80(10): 751-756.
27
Windschitl, Mark (2002) Framing constructivism in practice as the negotiation of dilemmas: An
analysis of the conceptual, pedagogical, cultural, and political challenges facing teachers. Review
of Educational Research, 72(2): 131-175.
Witteman, Henk P.J. (2001) Oude didactiek past niet in nieuwe onderwijsvisies. Thema: tijdschrift
voor Hoger Onderwijs en Management, 8(1): 17-25.
Wolsko, Christopher, Bernadette Park, Charles M. Judd & Bernd Wittenbrink (2000) Framing
interethnic ideology: Effects of multicultural and color-blind perspectives on judgments of groups
and individuals. Journal of Personality and Social Psychology, 78(4): 635-654.
Zirkel, Sabrina & Nancy Cantor (2004) 50 years after Brown v. Board of Education: The promise and
challenge of multicultural education. Journal of Social Issues, 60(1): 1-15.
... Omgaan met diversiteit mag geen vrijgeleide zijn voor een te verregaande flexibilisering en individualisering van onderwijs. Ten eerste is dit in tegenspraak met wat we weten uit wetenschappelijk onderzoek over de kracht van samenwerkend leren (Van Avermaet & Sierens, 2010). Er is veel empirische evidentie voor de kracht van samenwerkend, interactief leren; voor leren in heterogene groepen; voor de kracht van formele en informele leergemeenschappen en sociale netwerken tussen leerlingen. ...
... De meeste beloftes voor evaluatie van omgaan met diversiteit liggen in een brede, competentiegerichte evaluatiebenadering (zie Van Avermaet & Sierens, 2010). De kans om ontwikkeling en groei in competentie vast te stellen, zal ook groter zijn naarmate je leerlingen kunt volgen en observeren in verschillende realistische situaties. ...
... We moeten hierbij ook rekening houden met het perspectief dat mensen zelf hebben op hun competentie en hun competentieontwikkeling (Simons, 2000). De sleutelcompetenties 'omgaan met diversiteit' waar een school bij leerlingen op een in het curriculum geïntegreerde wijze zou moeten aan werken, zijn beschreven in Van Avermaet & Sierens (2010). Die sleutelcompetenties zijn verder opgesplitst in subcompetenties. ...
... This policy stems from two noticeable phenomena in Flemish K12 education. First, following global trends of aging and migration, diversity in the classroom is also the norm in Flanders [33,34]. This creates huge challenges for individual teachers and schools to create the best possible educational environments in which each student can grow to achieve key competences, taking into account their individual talents and needs. ...
Article
Full-text available
Digital personalised learning is on the agenda in national educational policy programmes across the world. In Flanders, (Belgium), it is the central goal of the i-Learn programme. One of the educational challenges of this form of learning is to develop pupils with a sense of ownership over their learning. As part of the i-Learn programme, a user-friendly portal is being developed to give pupils and teachers in primary and secondary schools in Flanders access to tools supporting personalized learning. Using educational design research [1], this article presents the first iterative loop in the design of the i-Learn portal. This study gives insight into teacher perceptions on the design of a portal supporting personalised learning, the design conjectures of the i-Learn portal and an evaluation framework for the pilot phase on teacher and learner control, motivation and psychological ownership.
... Differentiation concerns the various ways learning activities can be adapted to meet various learner strengths and needs such as differentiation of content, product and process, grouping techniques, assessment strategies and tiered lessons (Kyriakides, Creemers, & Antoniou, 2009;Levy, 2008;Tomlinson et al., 2003). As the main goal of DI is to maximise each student's learning potential (Tomlinson et al., 2003), it is a highly promising approach to address learner diversity in inclusive settings (Broderick, Mehta-Parekh, & Reid, 2005;Coubergs et al., 2017;Lawrence-Brown, 2004;Subban, 2006;Van Avermaet & Sierens, 2010). A growing number of studies underpin the importance of DI for teaching and learning, particularly for students at risk of academic failure (Kyriakides et al., 2009;Reis, McCoach, Little, Muller, & Kaniskan, 2011;Valiande, Kyriakides, & Koutselini, 2011). ...
Article
Insight in the way teachers' beliefs filter their interpretation of inclusive classrooms is vital to support teachers’ competences to teach diverse learners. This study explores how three types of teacher beliefs about teaching diverse learners (i.e., professional beliefs about diversity, beliefs about differentiating the curriculum, and growth mindset) are associated with their noticing of two key aspects of effective inclusive classrooms (i.e. positive teacher-student interactions (PTSI) and differentiated instruction (DI)). Data was collected in a sample of secondary education teachers (N = 462) in Flemish schools (N = 23). Teacher beliefs were measured by survey scales, while teachers’ noticing of PTSI and DI was assessed by a standardised video-based comparative judgement instrument. Survey and video data were combined in a multivariate multilevel framework. Findings indicate that teachers’ professional beliefs about diversity and beliefs about differentiating the curriculum serve as filters for noticing PTSI and DI in videoclips. For teachers’ growth mindset no significant relationship was found. These associations did not change when taking into account teachers’ sex, age, educational background or experience. Furthermore, a small part of the differences in teachers’ noticing DI is explained by the school level, suggesting that teachers within a school can share a vision. Results are discussed in the light of teacher thinking for inclusive classrooms and implications for teacher professional development.
... DI is broadly defined 'as an approach to teaching in which teachers proactively modify curricula, teaching methods, resources, learning activities, and student products to address the diverse needs of individual students and small groups of students to maximise the learning opportunity for each student in the classroom' (Tomlinson et al., 2003, p. 121). As the main goal of DI is to maximise each student's learning potential (Tomlinson et al., 2003), it is a highly promising approach to create inclusive classrooms and address student diversity in learning (Broderick, Mehta-Parekh, & Reid, 2005;Coubergs, Struyven, Vanthournout, & Engels, 2017;Lawrence-Brown, 2004;Subban, 2006;Van Avermaet & Sierens, 2010). A growing number of studies show and support the enhancement of teaching and learning through differentiation, especially for at-risk students (Reis, McCoach, Little, Muller, & Kaniskan, 2011;Valiande, Kyriakides, & Koutselini, 2011). ...
Article
This article reports on the development and validation of a standardised video-based assessment instrument to measure professional vision of inclusive classrooms in general secondary education through comparative judgement. An expert study (n=30) was set up to (1) investigate whether the selected videoclips elicit experts’ professional vision of two dimensions of effective inclusive classrooms, i.e., positive teacher-student interactions (PTSI) and differentiated instruction (DI); (2) to analyse whether experts come to a reliable consensus rank order of videoclips for PTSI and DI; (3) to explore whether the video-based assessment instrument is able to discriminate between the two dimensions of experts’ professional vision of inclusive classrooms under investigation; (4) to investigate which reasoning arguments on PTSI and DI are related to videoclips’ position in the rank order. Results of quantitative and qualitative analyses reveal that experts produced a valid and reliable rank order of videoclips.
... Het indelen van leerlingen in niveaugroepen kent voor-en tegenstanders (DEUNK et al., 2015). Voorstanders stellen dat kleine, homogene groepen toelaten om instructie, leertempo en leermaterialen beter af te stemmen op de behoeften van leerlingen, wat het leren ten goede komt (HALLAM en IRESON, 2003; VAN AVERMAET en SIERENS, 2010). Zo benadrukken de bevraagde scholen in dit onderzoek dat de werking op maat en tempo van de leerlingen meer kansen biedt voor leerlingen om het getuigschrift te halen. ...
... Een voorwaarde is wel dat de etnische, talige en religieuze diversiteit werkelijk gewaardeerd wordt binnen de schoolmuren. Deze waardering van diversiteit mag echter niet blijven bij een abstracte 'schoolvisie': scholen moeten ook werken aan het versterken van de competenties van leerlingen om met diversiteit om te gaan (zie ook Agirdag, 2010; Van Avermaet & Sierens, 2010). Dit neemt niet weg dat er wellicht altijd concentratiescholen zullen blijven bestaan. ...
Article
Full-text available
Samenvatting Terwijl schoolsegregatie een veelbesproken thema is in de Nederlanden, is er in Vlaanderen weinig bekend over de gevolgen van schoolsegregatie op de cognitieve of non-cognitieve kenmerken van de leerlingen. Hoewel in andere landen de gevolgen van schoolsegregatie vaak zijn onderzocht, is deze literatuur gekenmerkt door de afwezigheid van empirische verklaringen voor de gevonden effecten van schoolsegregatie. De doelstelling van het voorliggend onderzoek is dan ook het openen van deze black-box van schoolsegregatie. Onze analyses zijn uitgevoerd op basis van gegevens van 2845 leerlingen en 706 leerkrachten uit 68 basisscholen in Vlaanderen. Wat de non-cognitieve uitkomsten betreft, wijzen onze resultaten uit dat de etnische samenstelling van de school geen eenduidig gunstig of ongunstig effect uitoefent. Wat de cognitieve uitkomsten betreft, wijzen de resultaten uit dat de sociaaleconomische schoolsamenstelling gerelateerd is aan de onderwijsprestaties van de leerlingen: hoe groter de proportie kansarme leerlingen op een school, hoe lager de wiskundeprestaties. De etnische samenstelling van een school heeft echter geen impact op de wiskundeprestaties van de leerlingen. De negatieve invloed van de sociaaleconomische schoolsamenstelling op de onderwijsprestaties bleek vooral tot stand te komen doordat leerkrachten lagere onderwijsbaarheidsverwachtingen hebben in scholen met een hogere concentratie van arbeidersklasse-leerlingen. De implicaties van onze resultaten voor het onderwijsbeleid worden besproken.
Research
Full-text available
ABSTRACT: This research explores to what extent Dutch high school teachers experience cultural diversity of their students as a possibility to develop intercultural competences amongst students. Seventeen semi-structured interviews were conducted with teachers from four Dutch high schools. The results of this study showed that teachers value the development of intercultural competences amongst their students and see opportunities in using cultural diversity for developing these competences. Obstacles for utilizing cultural diversity were: 1) the goal of transferring objective information in class and 2) the conviction that cultural diversity leads to intercultural competences in informal settings. Other important factors that either limit or enable utilizing diversity for developing intercultural competences were teacher’s autonomy as well as time and (lack of) resources.
Article
Full-text available
Resumo This article examines how people learn by actively observing and “listening-in” on ongoing activities as they participate in shared endeavors. Keen observationand listening-in are especially valued and used in some cultural communities in which children are part of mature community activities. This intent participation also occurs in some settings (such as early language learning in the family) in communities that routinely segregate children from the full range of adult activities. However, in the past century some industrial societies have relied on a specialized form of instruction that seems to accompany segregation of children from adult settings, in which adults “transmit” information to children. We contrast these two traditions of organizing learning in terms of their participation structure, the roles of more-and less-experienced people, distinctions in motivation and purpose, sources of learning (observation in ongoing activity versus lessons), forms of communication, and the role of assessment.
Book
Published in 1986, this book addresses the controversial classroom dilemma of ability segregation versus integration. It presents an extensive review of the current literature and formulates a conceptual framework for analysing the social processes that affect classroom composition and their effects on academic achievement. Applying an innovative framework to two empirical studies of Israeli high schools, the authors highlight the profound implications for classroom organisation, and include an explanation of teachers' attitudes to pedagogical issues and social influences. Sociologists, teachers and educational psychologists will find this a stimulating but practical study of ability grouping and streaming in schools.
Article
This study shows systematic differences in how parents structure mealtime discourse in two cultural groups in Hawaii. Fifty-nine families were videotaped during week-day evening meals at home. Thirty of the families were middle-class Japanese-American (JA) families; 29 were middle-class Caucasian-American (CA) families. Evening meals in the Caucasian-American homes in this sample are clear-cut events. Families sit at tables and talk throughout the meal. Children are encouraged to describe their experiences, wishes, plans and perceptions. Parents cue children to focus on distinctive aspects of their realities, to talk about ‘what's new’, or unfamiliar to the audience. Evening meals in the Japanese-American homes are less focused on formal discussion. Half the families watch television while eating; others play games, cook, listen to music, talk on the phone or play with babies or pets during dinner. JA family members talk to each other less and structure their discourse differently. Rather than report on distinct, individual experiences, JA family members co-narrate and comment on what they are collectively doing. The observed differences are related to cultural differences in construals of self and other. The cultural importance of being able to clearly communicate individual realities across separate beings is seen in the CA mealtimes. Appreciation of smooth, group process and coordinated belonging is seen in the JA evening meals.
Article
Mr. Windschitl sees articulating these challenges as a significant step in helping educators create and sustain a classroom culture that values diversity in learning and offers a new vision of the roles of teachers and learners - the culture of constructivism.
Article
Research is reviewed that has examined relationships between family learning environments and students' school-related outcomes. Studies are organized into three general categories which have been labeled as socio-ariihmetic environmental research, family structural characteristics, and environmental press of families. The review suggests that students' learning outcomes should be considered as being embedded in status structures defined by gender, ethnicity, and social class and that within those encompassing structures, student outcomes are influenced by the allocation and socialization characteristics of families.
Article
Despite repeated attempts to reform schools, teachers' work has remained surprisingly stable. The purpose of this study was to investigate implementation of a state-funded restructuring initiative that intended broad changes in teachers' professional roles. Sponsors of the founding legislation reasoned that changes in teachers' roles would contribute to higher student achievement. This study examined the question of whether and how this program of comprehensive whole-school change promoted changes in teachers' roles in school governance, collegial relations, and the classroom. Further, the study traced the relationship of these changes to one another, and weighed the likelihood that they had the capacity to affect core educational practices. Theoretically, this study is situated in the available literature on teachers' collegial relations; participation in shared decision making; and classroom roles, relationships and practice. Three elementary schools served as the sites for intensive qualitative data collection completed over a two-year period. The schools differed in geographic location (two urban, one rural), but all enrolled a racially, ethnically and linguistically diverse population of students, and more than half of the students in each school qualified for free or reduced price lunch. The study resulted in multiple types and sources of data on teachers' professional roles, including: observations in classrooms, collegial interactions, and governance situations; interviews with teachers (including teacher leaders), parents, administrators, and students; and documents pertaining to the restructuring plans and process. Findings show that changes in the three areas were achieved unevenly in the three schools. All three schools introduced changes in classroom practice and roles, ranging from the adoption of multi-age classrooms to more modest innovations in curriculum or instruction. In only one case were changes in professional roles outside the classroom organized to support and sustain classroom changes. Two of the three schools introduced changes in staff organization (teacher teams) and leadership (governance committees), but under-estimated the professional development and other supports that would in turn support changes in classroom practice. Altogether, it appears unlikely that the observed changes in professional roles were sufficiently well established and connected to affect core educational practice in the long run.