ArticlePDF Available

10 lekcija o porezima

10 lekcija o porezima
Da bi država postojala i vršila svoje funkcije neophodno je da posjeduje sredstva. Većina
modernih država sredstva dominantno ostvaruju putem poreza. Zato se u prilog oporezivanju
može ustvrditi da građani ne bi bili slobodni, a ekonomije ne bi bile produktivne, kao što
jesu, da nema zaštite ličnih i imovinskih prava, fizičke infrastrukture (puteva i mostova), i
sličnih akcija, koje gradi i sprovodi država. Zato, dobro uređen poreski sistem može
pojedincu i društu da donese koristi. Ipak, ako su porezi previsoki, a sistem nepravilno
postavljen, to nije samo dodatni teret za pojedince i ekonomiju već i pravi zločin. Zločin i
prema pojedincu koji je oporezovan ali i prema ukupnoj zajednici koja zbog lošeg sistema
neće napredovati. To je suština lekcija o porezu, koje su prikazane u nastavku.
Prva lekcija: Porezi su jako važni za život svakog pojedinca i društva (države)
"Kako su ljudi oporezivani, ko je oporezovan i što je bilo oporezovano govori više o društvu
od bilo čega drugog. Odnos prema porezu mogao bi za civilizaciju biti ono što je ponašanje
prema seksu za osobnost. To su temelji za spoznavanje načina ponašanja društva."1
Adams upozorava da se pri oporezivanju igramo vatrom i da bez odgovarajućeg nadzora i
brige možemo lako spaliti sve što smo izgradili, a naše nade za bolji svijet mogu otići u dim.
Istovremeno, on svjedoči da se, počev od Egipta, starog Rima i Grčke pad najznačajnijih
civilizacija i carstava može pripisati (i) lošem poreskom uređenju. Većina sukoba papa i
kraljeva u srednjem vijeku vodila se zbog želje Crkve da ne bude podložna kraljevim
poreznicima, a porezi su uzroci brojnih i masovnih seoba. Na drugoj strani, "efikasni"
(konkurentni) poreski sistemi vodili su procvatu država (poput Britanije u XVIII vijeku i
azijskih tigrova u XX vijeku), koje su ih implementirale.
Istorijsku građu, o slabljenju i propasti mnogih carstava usljed pretjeranog oporezivanja
zabilježio je i Pol Kenedi koji u svom djelu "Uspon i pad velikih sila" navodi da je zapadna
strana Habzburskog carstva u drugoj polovini XVI vijeka bila ugrožena otvorenim pobunama
usljed povećanog oporezivanja. On je takođe zabilježio da su porezi bili najveći uzrok
španskog i austrijskog neuspeha, u XVI i XVII vijeku.
Druga lekcija: Porezi su cijena
U klasičnoj literaturi porezi se definišu kao instrument za prikupljanje državnih prihoda ili
instrument kojim se od poreskih obveznika uzima novac za finansiranje državnih funkcija.
Nad ulazom u zgradu Poreske uprave u Vašingtonu ispisana je poznata rečenica Olivera
Wendella Holmesa "Porezi su cijena civilizacijskog napretka". Istovremeno, porezi su i cijena
koja se plaća za "privilegiju" da se radi i zaradi, cijena koja se plaća kao ulaznica za
"regularno" tržište. Neolokijanskim rječnikom prevedeno, porez je prisilan rad, a poreske
stope mjera slobode da se raspolaže svojim novcem.
Treća lekcija: Porezi su distorzivni – štete ekonomskoj aktivnosti
U filozofskoj i teorijskoj ravni za poreze možemo tvrditi da su distorzivni, da remete i štete
slobodnu tržišnu utakmicu. Nerijetke su ocjene da moderni poreski sistem destimuliše
1 Adams C. (2006) Za dobro i zlo - Utjecaj poreza na kretanje civilizacije, Institut za javne financije, Zagreb
specijalizaciju i da je baziran na oporezivanju znanja. On motiviše na samoproizvodnju, jer u
tom slučaju najčešće ne plaćate nikakve poreze, a u slučaju trgovine porezi se plaćaju od
strane kupaca (porezi na potrošnju, PDV i sl) i od strane proizvođača (porez na dohodak).
Četvrta lekcija: Veće poreske stope - više sive ekonomije
Siva ekonomija je produkt komplikovane regulacije i visokih poreza. Regulacija koja
postavlja ograničenja i poskupljuje zakonito poslovanje privatnih kompanija motiviše na
kršenje pravila. Porezi kao cijena koja se plaća da bi se biznis označio kao legalni direktno
utiču na visinu neregularnog poslovanja i poreske evazije. Zemlje sa konkurentnijim
poreskim sistemom imaju niže stope sive ekonomije dok države sa većim poreskim
opterećenjem bilježe veće stope sive ekonomije.
Makroekonomske i mikroekonomske studije bazirane na podacima za više država sugerišu da
je glavni pokretač visine i rasta sive ekonomije povećanje poreskog opterećenja i drugih
socijalnih opterećenja na zarade. Veća razlika između ukupnog troška rada i onoga što ostane
zaposlenom kao "zarada u džepu" znači veće podsticaje za zaposlene i poslodavce da
izbjegnu ovu razliku i učestvuju u sivoj ekonomiji. Slični zaključci se mogu naći i u
studijama Svjetske banke i OECD-a.
Peta lekcija: Niži porezi – brži ekonomski rast, više investicija i bolji životni standard
Studija Svjetske banke2, iz 1983. godine, koja je obuhvatila analizu 20 zemalja dolazi do
zaključaka da države sa nižim porezima bilježe značajnije stope ekonomskog rasta, generišu
više investicija i uživaju u bržem rastu produktivnosti i životnom standardu, u odnosu na
države sa visokim porezom. Slični zaključci se mogu naći u studiji iste institucije iz 2007.
godine, a koja se odnosi na države Istočne Evrope i Centralne Azije3.
Mnoga druga istraživanja su došla do sličnih zaključaka. Martin Feldstein sa Harvarda (1997)
u svojoj analizi zaključuje: “opterećenje izazvano povećanim oporezivanjem može nadmašiti
jedan dolar za dolar prikupljenog državnog prihoda, stvarajući troškove povećanja vladinih
trošenja više od dva dolara za svaki dolar vladinog trošenja”. U studiji u veoma cijenjenom
Journal of Monetary Economics, ekonomisti iz Federalnih Rezervi i Univerziteta iz Floride
su zaključili da: “smanjivanje poreza značajno povećava ekonomski rast i da promjene u
rasporedu poreske stope takođe imaju značajne uticaje na ekonomski rast” (Hakkio, Rush i
Schmidt, 1996).
Šesta lekcija: Porezi na dohodak (rad) imaju najveći negativan efekat na rast i razvoj
Na osnovu empirijskog pregleda država Istočne Evrope i Centralne Azije, studija Svjetske
banke iz 2007. ukazuje da "oporezivanje koje slabi podsticaje za produktivne investicije i
zapošljavnje može ometati rast", dok porezi koji "manje remete ekonomske podsticaje, kao
što je porez na potrošnju, imaju slabiji negativan efekat na rast". Jedan od zaključaka studije
je i da indirektni porezi mogu manje da škode rastu jer su relativno neutralni za štednju i
investicije i ne umanjuju podsticaje za rad4.
2 Keith Marsden, “Links Between Taxes and Economic Growth: Some Empirical Evidence,” World Bank Staff
Working Paper No. 605, 1983.
3 The World Bank, Fiscal Policy and Economic Growth: Lessons for Eastern Europe and Central Asia, 2007.
Italijanski ekonomisti Tabellini i Daveri (1997) su dokazivali da su “povećanje u evropskoj
nezaposlenosti i usporenje u ekonomskom rastu povezani jer je u njihovoj osnovi zajednički
uzrok prekomjerno visoki trošak rada. U Evropi su troškovi rada porasli iz mnogih razloga,
ali je jedan posebno lako identifikovati: visoki porezi na rad. ” Koristeći složeni model opšte
ravnoteže, Njemački ekonomista Bernhard Heitger (1993) je zaključio da je za “najvažnije
zemlje OECD, oporezivanje postalo usporavač rasta”. Roubini, Milesi i Gian (1998) su
zaključili da je “generalno, oporezivanje faktora dohodka usporavajuće za dohodak”.
Sedma lekcija: Visoke stope poreza na dohodak obeshrabruju rad
U zemljama gdje je poreski sistem koncipiran na način da je teško izbjeći plaćanje visokih
stopa na više nivoe dohotka od ovakve politike na gubitku su najčešće upravo te države i
njihove ekonomije. Visoko kvalifikovani, kreativni i produktivni kadar neće ove zemlje
prepoznati kao pogodno tle za naporan rad i sticanje dohotka. Ljudi će ili biti demotivisani da
rade naporno i da preuzimaju rizike ili će "glasati nogama".
Analiza sprovedena na uzorku od 239 rezultata iz sistematizovanih 32 empirijske studije, a
koja se odnosi na čitav svijet sugeriše da povećanje zarade za 10% nakon poreza ohrabruje od
1 do 2% povećanje u časovima rada muškarca i 5% povećava časove rada za udatu ženu
(Evers, Mooij & van Vuuren 2005).
Osma lekcija: Progresivno oporezivanje dohotka ne smanjuje nejednakosti
Kao osnovni argument za model progresivnog oporezivanja najčešće se navodi potreba za
ostvarenjem socijalnih ciljeva. U ovom smislu socijalni ciljevi prevode se u "socijalnu
pravednost", tj. potrebu da se porez plaća shodno ekonomskoj snazi. Operezivanje većih
nivoa dohotka sa većim stopama izjednačava se sa namjerom da se bogatiji slojevi zajednice
više oporezuju. Ipak, ovakva analogija najčešće ide upravo na štetu mobilnosti među
socijalnim grupama. Progresivnim porezom na dohodak ne oporezuju se stanja, već tokovi.
Zamislite bogate pojedince koji usljed svog imetka, do kojeg su mogli doći bilo napornim
radom, bilo nasljeđem, kockom ili slično, mogu sebi priuštiti "nerad". Progresivno
oporezivanje njihovo bogatstvo - stanje ne dotiče. Istovremeno, pojedinci koji uz to pripadaju
siromašnijim slojevima društva, koji akumuliranim znanjem i/ili napornim radom, trenutno
zarađuju veće nivoe dohotka visokim poreskim stopama sputani su da preskoče granicu
siromaštva.
Nizak proporcionalni porez nije povećanje prihoda bogatima. To je šansa za sve. Šansa koja
omogućava mobilnost među socijalnim grupama. Visoke progresivne stope poreza na
dohodak znače dodatni trošak (kaznu) za vrjednije, kreativnije, inovativnije i uspješnije.
Deveta lekcija: Visoki porezi ne preraspodjeljuju bogastvo već (bogate) ljude
Sa povećanjem bezbjednosti i slobode putovanja seljenje u jeftinije poreske juridikscije danas
je rasprostranjeno više nego ikada. Statistika zemalja EU, a posebno SAD ovo potvrđuje.
Ljudi radije biraju sisteme sa nižim porezima, a obično najobrazovaniji i najtalentovaniji
stanovnici migriraju ka državama koje nemaju poreze na dohodak, a najveće migracije su
upravo iz zemalja koje imaju najveće poresko opterećenje.
4 Pogledati detaljnije: The World Bank, Fiscal Policy and Economic Growth: Lessons for Eastern Europe and
Central Asia, 2007.
Engleski Independent konstatovao je da se u 2006. godini dogodio najveći egzodus Njemaca
u posljednjih 60 godina. Podaci njemačkog Federalnog Zavoda za statistiku pokazuju da je
emigriralo 155.290 Njemaca, uglavnom visokoobrazovanih, doktora, pravnika, menadžera,
naučnika. Kao finalna odredišta na prvom mjestu su: Švajcarska, SAD i Austrija. Njemački
analitičari kao glavne razloge, pored visoke stope nezaposlenosti, koja u pojedinim oblastima
iznosi 17%, vide u visokim porezima i pretjeranoj birokratiji.
Deseta lekcija: Poreska konkurencija je dio ukupne konkurentnosti države
U današnjem globalnom svijetu kapital ne (pre)poznaje granice nacionalnih država. Kapital
se može transferovati jednim telefonskim pozivom ili pritiskom kompijuterskog dugmeta.
Tako, sa uspostavljanjem političke stabilnosti i vladavine prava, poreska konkurencija postaje
sve važniji faktor ukupne konkurentnosti. Vlasnici kapitala motivisani željom za njegovom
oplodnjom biraju (kupuju) sisteme koji ih najmanje kažnjavaju, koji imaju najmanju cijenu.
Kao što pojedinci pri jednakom kvalitetu usluge i asortimana biraju jeftinije supermarkete
tako i vlasnici kapitala biraju (kupuju) poreske sisteme koji su jeftiniji. Ono što je Adam Smit
prije par vjekova uočio kao mogućnost u punoj mjeri je zaživjelo kao pravilo, u današnjem
modernom svijetu. Države koje su prepoznale poreze kao važan instrument ekonomskog
razvoja, i implementirale konkurentne sisteme, u kratkom roku su iskusile benefite takve
politike.
Države sa visokim poreskim sistemima, osim što ostaju bez najsposobnijeg dijela
stanovništva, postaju sve siromašnije i od visokih poreskih stopa imaju sve manje poreske
prihode. U situaciji visokih poreza, manje sposobni građani, ili oni čiji su transakcioni
troškovi seljenja veći od eventualnih koristi seljenja, prestaju da rade, zapošljavaju se u
državnoj administraciji ili vrše utaju poreza. Time, najmanje sposobni, najmanje obrazovani i
najsiromašniji postaju još siromašniji, odnosno postaju dodatno breme za poreske obveznike.
Umjesto zaključka
I dok je u prošlosti svijet osvajan veličinom i snagom vojske, danas se "osvaja" veličinom i
konkurentnošću poreskog sistema. Zato i male države danas mogu biti "moćne" i bogate.
Mogu biti utočište za najbogatije, najeefikasnije i najvrijednije. Mogu biti utočište za veliki
kapital i odatle crpiti svoju i ekonomsku i političku moć. Primjeri Švajcarske, Linhenštajna,
Luksemburga, Hong Konga, Singapura i drugih (malih) država koje su na platformi
konkurentnog poreskog sistema trasirali put ka bogatstvu ovo potvrđuju.
Konkurentni - manje kažnjavajući i obeshrabrujući poreski sistemi motivišu pojedince da
rizikuju i investiraju rad i kapital, tako što im omogućavaju ubiranje najvećeg dijela benefita.
Ovakvi poreski sistemi doprinose pojedinačnom i opštem povećanju blagostanja, povećanju
šansi da siromašni nađu zaposlenje i da zahvaljujući svom radu i trudu postanu bogati. Zato je
sistem sa niskim i jednostavnim poreskim opterećenjem u funkciji bogatijeg društva i
liječenja nezaposlenosti i siromaštva.
Dr Milorad Katnić
-10 lekcija o porezima, Preduzetnik, Ekonomski fakultet, Univerzitet Crne Gore, Podgorica,
broj 7 ( jun 2012), ISSN 1800-8429
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
ResearchGate has not been able to resolve any references for this publication.