ArticlePDF Available

Adaptogeny korygujące reakcję organizmu na stres i zaburzenia homeostazy - pomocą w prewencji chorób cywilizacyjnych Adaptogens correcting body's response to stress and the disruption of homeostasis - helpful in the prevention of lifestyle diseases

Authors:
1
Adaptogeny korygujące reakcję organizmu na stres i
zaburzenia homeostazy - pomocą w prewencji
chorób cywilizacyjnych
Adaptogens correcting body's response to stress and the disruption of
homeostasis - helpful in the prevention of lifestyle diseases
Dr n.med. Barbara Dąbrowska-Bernstein
Lek. med. Marlena Moskalik *
Dr n. ekon. lek. med. Dorota Wydro **
*Podyplomowa Szkoła Medycyny Estetycznej PTL
**Wyższa Szkoła Zawodowa Kosmetyki I Pielęgnacji Zdrowia
Streszczenie
Streszczenie
Homeostaza ustroju opisywana jest często jako stan dynamicznej równowagi wewnętrznej
organizmu. O jej utrzymaniu decyduje wewnętrzny system kontroli wielu procesów życiowych,
umożliwiający utrzymanie np. temperatury ciała, ciśnienia krwi, objętości i równowagi elektrolitowej
płynów ustrojowych, ciśnienia parcjalnego tlenu i ilość tlenu dostarczanego do mózgu.
Współdziałanie układu nerwowego, hormonalnego i immunologicznego jest podstawą prawidłowej
homeostazy i dobrego stanu zdrowia. Przewlekły stres powoduje zmiany w układzie
neurohormonalnym i immunologicznym jak również w funkcji układu sercowo-naczyniowego i
pokarmowego. W konsekwencji szkodliwego działania stresu na organizm , mogą rozwijać się ostre i
przewlekłe choroby, niektóre z nich określane jako choroby cywilizacyjne” ( np. choroby układu
krążenia, cukrzyca, osteoporoza).Roślinne adaptogeny wzmacniają zdolność organizmu do dawania
sobie rady ze stresem poprzez wspomaganie prawidłowych funkcji organizmu z biologicznego i
fizjologicznego punktu widzenia. Właściwości adaptogenów takie jak : przeciw-stresowe,
antyoksydacyjne, przeciw-zapalne, immunomodulujące , anaboliczne, hepatoprotekcyjne, podnoszące
energie, wspomagające pracę mózgu i jasność umysłu oraz utrzymujące poziom cukru we krwi,
przynoszą istotne korzyści dla organizmu utrzymując prawidłową homeostazę. Stwarza to możliwość,
zastosowania preparatów o właściwościach adaptogennych w profilaktyce chorób cywilizacyjnych.
Słowa kluczowe
Homeostaza, choroby cywilizacyjne i profilaktyka, adaptogeny, rosliny adaptogenne.
Summary
Homeostasis is often described as the body’s need to maintain as steady internal state or
balance. The bodily components that operate in state of homeostasis include temperature, blood
pressure, fluid and electrolyte balance and the amount of oxygen that reaches the brain. The neuro-
endocrine- immune network is the basis for normal homeostasis and good health condition. Prolonged
stress causes changes in neuroendocrine immune system as well as in cardiac, and gastrointestinal
function. In consequence of harmful effect of stress, acute and chronic diseases can developed, some
of them named as “civilizations diseases “( for example: cardio-vascular diseases, diabetes,
osteoporosis ). Plant adaptogens enhanced the body’s ability to handle all types of stressors. They
help the body adapt to stress and support normal function from the biological and physiological
perspective. Following activities of adaptogens : antistress, antioxidant, anti-inflammatory, immune
2
stimulant, anabolic activities, hepatoprotective, increasing of energy, supporting brain function and
mental clarity and regulation blood sugar, help to provide health benefits and keep normal
homeostasis. This create the possibility to use of the specific adaptogens in prophylactic program of
“civilizations diseases “.
Key words
Homeostasis, “civilizations diseases and prophylactic, adaptogens, adaptogenic plants.
Homeostaza organizmu i jej istotne znaczenie dla zachowania zdrowia
W organizmie nieustannie zachodzi ogromna ilość procesów biologicznych
wymagających względnie stałych warunków. Oznacza to, że parametry określające stan
środowiska wewnętrznego mo wahać się tylko w określonych granicach tolerancji.
Jednocześnie zmienność warunków środowiska zewnętrznego otaczającego organizm waha
się znacznie. Wpływ zmieniających się warunków zewnętrznych mogłoby dość szybko
doprowadzić do zaburzeń w funkcjonowaniu organizmu, gdyby nie jego zdolność do
zachowania względnie stałego środowiska wewnętrznego. Taki stan dynamicznej równowagi
wewnętrznej nazywa się homeostazą. O jej utrzymaniu decyduje wewnętrzny system
automatycznej kontroli wielu procesów życiowych, umożliwiający utrzymanie między
innymi: odpowiedniej temperatury ciała, objętości płynów ustrojowych, PH krwi, ciśnienia
krwi, ciśnienia parcjalnego tlenu i stężenia związków chemicznych w płynach ustrojowych i
krwi (np. hormonów i glukozy).
Wprowadzenie do nauki w latach dwudziestych XX wieku obowiązującego terminu
homeostazy, przypadło w udziale Cannonowi. Amerykański fizjolog określił homeostazę
jako stały stan równowagi środowiska wewnętrznego organizmu, utrzymywany poprzez
odpowiednią koordynację i regulację procesów życiowych. W szczególności zwrócił on
uwagę na bardzo duże możliwości przystosowawcze ludzkiego organizmu. Możliwości te
funkcją złożonych procesów fizjologicznych, które koordynowane przez współdziałanie
układu nerwowego, hormonalnego i immunologicznego. Całość współzależności
zachodzących pomiędzy tymi trzema układami określa się mianem sieci neuro-immuno-
hormonalnej której fundamentalne znaczenie w utrzymaniu homeostazy organizmu jest
obecnie powszechnie uznane. Zdolność regulacyjna tego układu, pozwala organizmowi
dostosować się do niekorzystnych warunków środowiska zewnętrznego ale także pozwala
przeciwdziałać niekorzystnym procesom zachodzą w środowisku wewnętrznym. Prawidłowe
funkcjonowanie organizmu jako całości , a więc prawidłowa homeostaza, jest oczywiście
efektem pracy i współpracy wszystkich elementów składowych organizmu. Ważne są złożone
mechanizmy dostosowawcze działające na zasadzie sprzężenia zwrotnego. Podobnie jak
istotna jest rola układu krążenia, oddechowego, pokarmowego, mięśniowo szkieletowego i
moczowego. Podsumowując, dobry stan zdrowia wymaga idealnego stanu równowagi
organizmu (homeostazy) oraz sprawnych mechanizmów adaptacyjnych do zmieniających
się warunków życia. [3, 12]. I w tym aspekcie upatruje się szansę na działania profilaktyczne
przy zastosowaniu roślinnych adaptogenów, posiadających właściwości wspomagania
zarówno homeostazy jak i mechanizmów adaptacyjnych organizmu. Te możliwości tym
bardziej istotne, poniewistnieje wiele sytuacji w których organizm narażony jest na
3
działanie czynników które zakłócają jego czynności, a w sytuacji gdy ich działanie się
przedłuża, są zagrożeniem dla homeostazy organizmu. Czynniki te nazywane są stresorami, a
odpowiedź organizmu na ich działanie – stresem. Stresorem mogą być : złe zewnętrzne
warunki fizyczne, (np. skażenie środowiska, głód, brak tlenu) oraz wewnętrzne (np. stany
zapalne, wzrost temperatury ciała), negatywne czynniki wywierające wpływ na psychikę.
Można zatem przyjąć, że stresorem może być każdy bodziec który zagraża prawidłowej
homeostazie organizmu.
Choroby cywilizacyjne wynikiem stresu i zaburzenia homeostazy organizmu.
Jednym z najgroźniejszych czynników odpowiedzialnych za występowanie chorób
cywilizacyjnych jest stres związany z negatywnymi skutkami życia w warunkach wysoko
rozwiniętej cywilizacji. Często określa się je jako „choroby XXI wieku”. Mają charakter
przewlekły, rozwijają się wolno i skrycie. Zaliczamy do nich nadciśnienie tętnicze, chorobę
niedokrwienna serca, udar mózgu, nowotwory, cukrzycę, osteoporozę, choroby alergiczne.
Czynniki sprzyjające rozwojowi chorób cywilizacyjnych związane ze stylem życia , który
narzucają wysoko rozwinięte społeczeństwa [1, 2, 5]. Jest ich wiele, lecz bez względu na
rodzaj i charakter, wszystkie jako wspólny mianownik mają stres i doprowadzają
do zaburzeń homeostazy ustroju. I to do zaburzeń głębokich i nieodwracalnych, które w
konsekwencji doprowadzają do zmian trwałych i rozwoju choroby takiego lub innego układu.
Zrozumienie tego mechanizmu rozwoju chorób cywilizacyjnych, w oczywisty sposób
uwypukla istotną rolę profilaktyki [11, 32, 33].
Choroby układu krążenia.
Największym zagrożeniem dla naszego życia i zdrowia są choroby układu krążenia. W
Polsce na choroby układu sercowo naczyniowego umiera prawie dwa razy więcej osób niż w
pozostałych krajach Unii Europejskiej. Co roku na zawał serca zapada ponad 100 tysięcy
osób, a nadciśnienie tętnicze stało się najczęstszą chorobą dorosłej populacji- cierpi na nią
30% dorosłych Polaków. Za wspólny mianownik patogenetyczny dla wszystkich chorób
naczyniowych uważa się miażdżycę, w której obecność zaburzeń układu immunologicznego,
procesu zapalnego i „stresu oksydacyjnego” jest dobrze udokumentowane. W profilaktyce,
działanie immunoregulacyjne, przeciwzapalne i antyoksydacyjne, może w sposób istotny
zapobiegać miażdżycy i zmniejszać tempo rozwoju patologii naczyniowej.
Cukrzyca.
Choroba, na którą cierpi blisko 2 miliony Polaków jest modelowym przykładem
wpływu stylu życia rozwiniętej cywilizacji na zaburzenia homeostazy ustroju. Jest chorobą
metaboliczną w której dochodzi do: defektu produkcji i/lub działania insuliny wydzielanej
przez komórki beta trzustki, hiperglikemii, a w konsekwencji, do otyłości, cukrzycy typu 2,
miażdżycowej choroby serca i naczyń. Badania dowodzą, że zmieniając swój tryb życia,
można zmniejszyć ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 o ponad połowę.
Osteoporoza.
4
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zalicza osteoporozę do głównych chorób
cywilizacyjnych. Częstość występowania osteoporozy wzrasta z wiekiem szczególnie wśród
kobiet. W związku z wydłużaniem się długości życia i wzrostem odsetka ludzi starszych w
populacji, problem osteoporozy będzie ciągle narastał. W Polsce, z danych
epidemiologicznych wynika, że ponad 25% populacji po 50 roku życia, zagrożona jest
złamaniami z powodu osteoporozy.
Przewlekła Obturacyjna Choroba Płuc (POChP).
Zagrożeni głównie palacze, bierni palacze oraz osoby pracujące w dużym
zadymieniu i zapyleniu. Statystyki podają, że około półtora miliona ludzi ze względu na
początkowe stadium choroby ignoruje fakt, że jest chora i nie poddaje się systematycznym
badaniom, szczególnie spirometrycznym. Najważniejszym działaniem profilaktycznym jest
oczywiście zaprzestanie palenia. Ponad to wiadomo, że w patomechanizmie POChP istotną
rolę odgrywa występowanie nadmiaru wolnych rodników tlenowych, zatem działanie
antyoksydacyjne jest bardzo ważnym elementem w profilaktyce tej choroby.
Trudna adaptacja współczesnego człowieka do nowych warunków życia sprawia , że
wzrasta liczba chorób cywilizacyjnych które stają się również chorobami społecznymi.
Przykładem mogą tu być takie jednostki chorobowe jak: gruźlica, choroby weneryczne i
nowotworowe, choroby reumatyczne i psychiczne. Przedstawione powyżej przykłady chorób
cywilizacyjnych to tylko część występujących w naszym społeczeństwie, tych które zagrażają
trwale naszemu zdrowiu, a czasem nawet życiu.
Profilaktyka chorób cywilizacyjnych.
Jak już wspomniano, największe możliwości unikania chorób cywilizacyjnych stwarza
profilaktyka. Obejmuje od działań promujących zdrowy styl życia, do szeroko pojętej
profilaktyki różnej, w zależności od charakterystyki jednostki chorobowej. Zakres tych
działań jest obecnie szeroko promowany, szczegółowo omawiany i opisywany w
powszechnie dostępnych mediach. Podstawą prewencji i tej ogólnej i tej szczegółowej jest
postępowanie ograniczające, lub eliminujące szkodliwe działanie na organizm stresu,
szczególnie stresu przewlekłego. Najczęściej proponowane zmiany w stylu życia to:
zwiększenie aktywności fizycznej, stosowanie odpowiedniej diety, zapobieganie nadwadze i
otyłości, zaprzestanie palenia papierosów i picia alkoholu, unikanie stresu. Regularna kontrola
lekarska, pomiar ciśnienia tętniczego krwi i stężenia glukozy we krwi, badanie gęstości kości
po 45 roku życia, poddawanie się badaniu spirometrycznemu osób z grupy ryzyka, może
zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia choroby z kręgu chorób cywilizacyjnych.
Równie ważnym elementem jest stosowanie suplementacji preparatami których
właściwości pozwalają utrzymywać prawidłową równowagę biologiczną ustroju, a w
sytuacji stresowej, umiejętnie wspierać odpowiedź adaptacyjną organizmu w celu
przywrócenia prawidłowej homeostazy. Takie właściwości wykazują roślinne
adaptogeny.
Adaptogeny -promocja zdrowia i profilaktyka chorób cywilizacyjnych.
Adaptogeny - definicja i odpowiedź na stres.
5
Zgodnie z nazwą adaptogen to substancja ułatwiająca przystosowanie się organizmu
do niekorzystnych warunków środowiskowych. Po raz pierwszy tego terminu użył rosyjski
uczony Lazarev w 1947 r, a w latach 50.ubiegłego wieku, rosyjski farmakolog i doktor
medycyny holistycznej Breckhman rozwinął definicję adaptogenu. Według niego adaptogen
to substancja głównie pochodzenia naturalnego, która musi być nieszkodliwa, działa
niespecyficznie i wykazuje właściwości normalizujące. Obecnie uważa się, że rośliny
adaptogenne - to takie, które mają normalizujący wpływ na ludzki ustrój. [3, 12].
Wszystkie znane adaptogeny wzmacniają zdolność organizmu do dawania sobie rady
ze stresem poprzez wspomaganie prawidłowych funkcji organizmu z biologicznego i
fizjologicznego punktu widzenia [39, 30, 33]. Jest to zadanie niezwykle trudne i
skomplikowane ponieważ stres powoduje zmiany w centralnym układzie nerwowym,
poziomie hormonów jak również w systemie immunologicznym, naczyniowo-sercowym i
żołądkowo-jelitowym. Dodatkową komplikacją jest fakt, że stres ma dwa oblicza, mały jest
dobry i konieczny do życia, nadmierny i przewlekły może być szkodliwy lub wręcz
śmiertelny dla organizmu. Źródło stresu może być wielorakie: biologiczne, chemiczne,
środowiskowe, żywieniowe, fizyczne, psychologiczne, duchowe. Wiadomo również, że
czynniki stresogenne nie wywierają jednolitego, identycznego efektu zarówno na układ
neurohormonalny jak i funkcje immunologiczne. Dlatego bardzo trudno jest przewidzieć jaki
efekt będzie miało działanie stresu w danym przypadku. Tym bardziej, że końcowy efekt
zależeć będzie od takich czynników jak typ osobniczy, osobowość, uwarunkowania
genetyczne, intensywność, czas trwania czynnika stresogennego. [3, 12, 17, 18, 19, 20, 21].
Regulacja odpowiedzi organizmu na stres zależna jest od trzech podstawowych
układów: centralnego układu nerwowego, układu hormonalnego i układu immunologicznego.
W każdym stresie po zadziałaniu stresora, w organizmie wyzwala się reakcja alarmowa,
która z kolei wyzwala reakcję mobilizacji. Reakcję alarmową inicjuje układ nerwowy, a
konkretnie podwzgórze, które uruchamia całą kaskadę hormonów angażujących zarówno
przysadkę mózgową jak i rdzeń nadnerczy do wydzielania hormonów stresowych:
adrenaliny i noradrenaliny. Wzrost poziomu adrenaliny uruchamia poprzez działanie
zwrotne podwzgórze które z kolei korę nadnerczy, do wydzielania kortyzolu mobilizującego
rezerwy energetyczne organizmu. Całość tej reakcji organizmu na stres określamy
jako hormonalną odpowiedź stresową, celem której jest adaptacja organizmu do
krótkotrwałego stresu, przetrwanie i przywrócenie prawidłowej homeostazy. I ten „proces
naprawczy” określany jest jako odpowiedź adaptacyjną organizmu na stres. Natomiast
długotrwały stres, a co zatem idzie permanentnie utrzymujący się poziom we krwi hormonów
stresowych, prowadzi miedzy innymi, do zużycie więcej niż normalnie energii i kreuje
wyższą niż normalnie koncentrację wolnych rodników, co z kolei powoduje uszkodzenie
komórek i tkanek, szczególnie mitochondriów-potężnych ośrodków energetycznych ustroju.
Prowadzi to do tak zwanej reakcji wyczerpania. Pojawiają się wtedy niekorzystne dla
organizmu objawy, tj. mniejsza odporność, zaburzenia funkcjonowania takie jak na przykład:
wystąpienie nadciśnienia, wrzodów żołądka, cukrzycy czy astmy.
Znajomość mechanizmów odpowiedzi organizmu na stres, pozwala lepiej zrozumieć
wielokierunkową aktywność biologiczną adaptogenów, która wzmacnia zdolność organizmu
do odparcia wielu form stresu i zachowania naturalnej równowagi-homeostazy. Uważa się, że
6
we wspomaganiu pozytywnej odpowiedzi adaptacyjnej organizmu na stres, kluczową rolę
odgrywa ich regulacyjny wpływ na współdziałanie układu neuroendokrynnego i układu
immunologicznego, szczególnie poprzez działanie na podwzgórze i regulacje poziomu
hormonów stresu, głównie kortyzolu.
Właściwości i aktywność adaptogenów.
Mechanizm działania adaptogenów jest jeszcze niezbyt dokładnie poznany. Wiadomo
jednak, że u podstaw wpływu na organizm leżą zmiany morfologiczne, biochemiczne i
fizjologiczne na poziomie komórkowym poprzez układy enzymatyczne i na poziomie
narządowym poprzez hormony [7, 18, 19, 20, 21].
Różnorodność substancji adaptogennych jest bardzo duża, można tu wymienić na
przykład flawonoidy, saponozydy, fitoekdyzyny, radiolozyny. Nastręcza to wiele trudności
przy określaniu siły działania biologicznego roślin o właściwościach adaptogennych.
Niektóre z już poznanych właściwości adaptogenów to właściwości: przeciwutleniające,
immunostymulujące, przeciwzapalne, anaboliczne, antyhepatotoksyczne, obniżające
poziom cholesterolu i cukru we krwi.
W bardziej ogólnym ujęciu, adaptogeny mają możliwość działania poprzez:
wykazywanie działania nieswoistego, zwiększającego odporność organizmu na szkodliwe
bodźce fizyczne i biologiczne;
wywieranie normalizacyjnego wpływu na procesy fizjologiczne organizmu, głównie
poprzez oddziaływanie na system neuro-endokrynny i immunologiczny.
wywieranie tylko takiego wpływu na procesy fizjologiczne organizmu, jaki jest pożądany,
bez wpływu na prawidłowe funkcjonowanie organizmu, a więc działanie „modulujące”.
Podsumowując, obecnie przyjmuje się, że:
wszystkie adaptogeny posiadają właściwości antystresowe które wywierają stabilizujący
efekt na system neuro-endokrynny;
wszystkie adaptogeny pomagają modulować i/lub wzmacniać system immunologiczny;
prawie wszystkie, jeżeli nie wszystkie adaptogeny wykazują właściwości
antyoksydacyjne;
pomagają w eliminacji negatywnych skutków immunosupresji wywołanej przez stres;
pomagają w odnowieniu osłabionych funkcji układu immunologicznego u ludzi w
podeszłym wieku;
pomagają w redukowaniu wystąpienia chorób układu sercowo-naczyniowego.
Biorąc zatem pod uwagę zarówno właściwości substancji adaptogennych, jak i ich
wielokierunkowy wpływ na organizm i jego funkcje, stosując suplementacyjnie czynniki o
właściwościach adaptogennych można się spodziewać :
łatwiejszego przystosowanie się organizmowi się do stresu ( działanie adaptacyjne) i
bardziej stabilnego utrzymania równowagi procesów zachodzących w organizmie
(homeostazy);
wzrostu odporności organizmu;
7
poprawy napięcia mięśniowego, zwiększenie siły fizycznej i wydajności organizmu
podczas wysiłku fizycznego, intensywnego uprawiania sportu;
zwiększenia energii, wytrzymałości, witalności organizmu i sprawności seksualnej;
redukcji poziomu lęku, poprawę snu która czynią bardziej regenerującym;
przyspieszenia i poprawienia procesu rekonwalescencje po przebytych chorobach;
poprawienia ogólnego samopoczucia, uwagi i koncentracji.
Uważa się również, że adaptogeny wspomagają trawienie oraz pracę układu oddechowego
i moczowego, poprawiają funkcję wątroby, poprawiają wzrok, pomagają oczyścić organizm z
toksyn. Mają wpływ na długość życia, przyczyniając się do utrzymania zdrowia i opóźnienia
starzenie.
Obecnie właściwości adaptogenne wyróżniono w unikalnych roślinach, takich jak
między innymi:
Traganek (Astragalus membranaceus).
Traganek pochodzi z Chin, a uprawiany jest w prowincjach Shaanxi, Gansu, Heilong
i Jiang. Potrzebuje dużo słońca i piaszczystych gleb z niskim poziomem azotu, by
produkować dobre korzenie. Chińska nazwa rośliny oznacza “żółtego lidera” (nazwa
nawiązuje do koloru korzeni, które są żółte). Traganek charakteryzuje się pierzastymi liśćmi i
barwnymi kwiatami.
Zdjęcie 1. Traganek (Astragalus membranaceus). Źródło: Winston D., Maimes S. (2007).
Adaptogens Herbs for Strength, Stamina and Stress Relief. Vermont: Healing Arts Press
Rochester.
Traganek jako adaptogen jest łagodny. Posiada właściwości: antybakteryjne,
przeciwrodnikowe, antyperspiracyjne, wzmacniające serce, wątrobę i system
odpornościowy. Może być używany w zwalczaniu braku apetytu, niewydolności organów,
zmęczeniu, syndromu (Wolframa) zaniku nerwu wzrokowego i wzmożonego pragnienia
(zwykle powodowany przez cukrzycę lub gruźlicę). Traganek wzmacnia również płuca. Jest
8
ochronną energią, która zapobiega chorobom spowodowanym przez szkodliwe czynniki
zewnętrzne. Właściwości antyperspiracyjne wykorzystywane natomiast w leczeniu
nadmiernej potliwości uogólnionej, potliwości okołomenopauzalnej i nocnych potów.
Przydatny jest tekże w leczeniu owrzodzeń i czyraków mnogich skóry.
Traganek usprawnia funkcjonowanie systemu odpornościowego i pomaga
zapobiegać przeziębieniom, grypie, zapaleniu oskrzeli, mononukleozie, zapaleniu płuc.
Pomaga również zapobiegać immunosupresji powodowanej chemioterapią i radioterapią,
jednocześnie zwiększając jej efektywność i redukując jej objawy uboczne oraz ma
właściwości spowalniające rozwój raka.
Regularne stosowanie korzenia traganka udowodniło znaczną poprawę wydolności
nerek i wątroby. Zwykle łączony jest z innymi ziołami, tj. ostropestem plamistym, cytryńcem,
pokrzywą oraz szałwią czerwoną [30].
W ostatnich latach traganek występuję również jako suplement diety odpowiedzialny
za spowolnienie skracania telomerów, odpowiedzialnych za starzenie wewnątrzpochodne
(fizjologiczne).
W tradycyjnej medycynie chińskiej, wyciągi z traganka nie są rekomendowane
osobom podatnym na ostre anginy, grypy, zapalenia oskrzeli, ponieważ może to
powodować stagnację organizmu i komplikacje zdrowotne.
Ashwagandha (Withania somnifera).
Ashwagandha wywodzi się z suchego klimatu subtropikalnego Indii, Pakistanu i Sri Lanki.
Jest łatwo hodowana w klimacie umiarkowanym (roślina całoroczna). Korzenie tej rośliny
zbierane jesienią, czyszczone i suszone.
Zdjęcie 2. Ashwagandha (Withania somnifera). Źródło: Winston D., Maimes S. (2007). Adaptogens Herbs
for Strength, Stamina and Stress Relief. Vermont: Healing Arts Press Rochester.
Ashwagandha, zwana witanią ospałą, jako adaptogen posiada różnorodne właściwości.
Działa ona:
przeciwzapalnie,
jako antyoksydant,
uodparniająco,
9
antyrakowo,
uspokajająco,
przeciwskurczowo,
jako środek ściągający,
moczopędnie.
Ashwagandha należy do grupy adaptogenów uspokajających. Reguluje funkcje
dokrewne, w szczególności pomaga zregenerować i stymulować tarczycę, jądra i nadnercza,
będąc przydatną w leczeniu niedoczynności tarczycy.
Dzięki właściwościom uspokajającym i adaptogennym, ashwagandha jest bardzo
skuteczna w zwalczaniu lęków, myśli depresyjnych, zmęczenia, bezsenności
spowodowanej stresem oraz neurastenii. Wpływa również znacząco na system
odpornościowy. W Indiach była wykorzystywana w badaniach klinicznych w onkologii.
Ashwagandha bogata jest w żelazo. Może być stosowana w leczeniu anemii,
w postaci proszku zmieszanego z mlekiem i melasą. Roślina hamuje objawy
okołomenopauzalne (bóle mięśni i zły nastrój), pomaga w zespołach bólowych szyi
i pleców, a także w zespole niespokojnych nóg (w połączeniu z magnezem) i zapaleniu
stawów. Jest regularnie używana w Indiach jako napój tonizujący (z mlekiem) podczas ciąży.
Ashwagandha może nasilić efekt działania leków nasennych [30].
Maczużnik chiński (Cordyceps sinensis).
Maczużnik chiński jest zbierany na alpejskich łąkach, na pogórzach Himalajów w
Tybecie i Bhutanie. Ze względu na rzadkość występowania, maczużnik chiński został
zastrzeżony do użytku cesarza i rodziny królewskiej w starożytnych Chinach. Przyrządzany
jako dodatek do wieprzowiny, miał zapobiegać uzależnieniu od opium, anemii oraz
impotencji. Pomagał również w leczeniu gruźlicy, zapalenia płuc i innych chorób zakaźnych.
Zdjęcie 3. Maczużnik chiński (Cordyceps sinensis). Źródło: Winston D., Maimes S. (2007). Adaptogens
Herbs for Strength, Stamina and Stress Relief. Vermont: Healing Arts Press Rochester.
Maczużnik chiński, jako substancja adaptogenna posiada różnorodne właściwości.
Działa on:
przeciwastmatycznie,
przeciw białaczce,
jako antyoksydant,
wspomagająco na wątrobę,
10
obniżająco na poziom cholesterolu,
wzmacniająco na system odpornościowy,
uspokajająco.
Grzyb ten używany jest w zapobieganiu chorobom nerek, impotencji, gruźlicy i
zapalenia płuc. Maczużnik chiński rewitalizuje organizm całościowo, poprawia gospodarkę
hormonalną, działa przeciwgorączkowo i przeciwnowotworowo.
Nadmierne ilości maczużnika mogą spowolnić układ odpornościowy, spowodować
obrzęki, niepokój i bóle głowy [30].
Eleuterokok kolczasty (Eleutherococcus senticosus).
Eleuterokok kolczasty to niewielki krzew należący do rodziny araliowatych. W
sprzyjających warunkach krzew dorasta do wysokości 2-2,5 metrów. Jest to roślina
długowieczna.
Zdjęcie 4. Eleuterokok kolczasty (Eleutherococcus senticosus). Źródło: Lutomski J., Kędzia B. (2000).
Ocena aktywności biologicznej roślin o działaniu adaptogennym. Post: Fitoter.
Pędy eleuterokoka szaro-brązowe i pokryte charakterystycznymi kolcami
tworzącymi coś w rodzaju szczeciny. Pięciopalczaste i siedmiopalczaste eliptyczne liście
pokrywają gałęzie. W okresie letnim, zwieńczenia pędów pokrywają się kulistymi
kwiatostanami o średnicy 4-8 cm z drobnymi kwiatuszkami. Barwa kwiatów jest uzależniona
od ich płci. Kwiatuszki jednopłciowe posiadają baldachimy koloru blado-żółtego, natomiast
baldachimy blado-liliowe mają kwiatuszki dwupłciowe. Miła woń tych kwiatów przyciąga
liczne owady. Eleuterokok kolczasty jest to rośliną miododajną. Charakterystyczne czarne
kuliste owoce z zapylonych kwiatów pojawiają s natomiast jesienią. Eleuterokok kolczasty
posiada rozłożysty i bardzo silny system korzeniowy, którego promień dochodzić może nawet
do kilkunastu metrów [34].
Cała roślina eleuterokoka kolczastego jest surowcem zielarskim, szczególnie jej
korzenie i kłącza, jednak tylko surowce pochodzące z roślin kilkuletnich nadają się do
wykorzystania.
Eleuterokok jest zasobny w fitosterole. Stanowi czynnik lipotropowy, który reguluje
przemianę tłuszczów oraz zapobiega stłuszczeniu serca, wątroby i nerek. Posiada również
właściwości: immunostymulujące, przeciwzapalne, przeciwrodnikowe i odtruwające.
Ponadto:
wspomaga procesy zapamiętywania i uczenia się,
działa pobudzająco na centralny ośrodek nerwowy,
11
minimalizuje zmęczenie,
usuwa stres wywołany leczeniem sterydami,
zmniejsza senność,
zwalcza lęki i depresję,
obniża poziom cukru we krwi i podwyższone ciśnienie krwi,
chroni serce i wątrobę przed czynnikami toksycznymi oraz stresowymi,
zwiększa wydolność fizyczną i psychiczną,
poprawia ogólny stan zdrowia pacjentów z nowotworami poddawanych radioterapii bądź
chemioterapii,
charakteryzuje się aktywnością estrogenną i gonadotropową,
wzmacnia układ naczyniowo-sercowy,
zwiększa odporność organizmu na niekorzystne czynniki środowiskowe, zwiększając jego
tolerancję.
Pomocniczo może być używany w leczeniu nowotworów, hamując ich rozwój. Poza
tym, wpływa korzystnie na skracanie okresu rekonwalescencji u pacjentów po ciężkich
zabiegach chirurgicznych i długotrwałych chorobach, a także łagodzi określone typy
psychonerwic, dolegliwości związanych z okresem klimakterium i neuroz [30].
Wyciągi z eleuterokoka kolczastego dodawane do kosmetyków, ponieważ
zwiększają odporność skóry na infekcje, aktywują i nasila zdolności antystresowe i
adaptogenne skóry, poprawia jej wygląd i kondycję, blokują szkodliwy wpływ androgenów na
włosy i skórę, zwiększa elastyczność, wilgotność oraz gładkość skóry, zmniejsza objawy
stresu oraz trądziku androgennego i wreszcie, wywierając efekt antyandrogenny na skórę,
zapobiegają wypadaniu włosów [34].
Lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra).
Lukrecja gładka jest jedną z najstarszych roślin stosowanych
w lecznictwie. J w starożytnym Egipcie, Rzymie i Grecji uchodziła
za bardzo skuteczny lek w nieżytach górnych dróg oddechowych [35]. Stosowano
powszechnie także w chińskiej medycynie, gdzie była bardzo ceniona.
System korzeniowy lukrecji gładkiej jest bardzo silnie rozwinięty. Od korzenia
głównego odchodzą długie korzenie boczne sięgające kilku metrów w głąb ziemi. Na szyjce
korzeniowej z pąków wyrasta system rozgałęzionych rozłogów rozrastających się poziomo na
odległość 3 4 metrów. Do wysokości około 1,5 metra dorastają łodygi lukrecji gładkiej.
Liście lśniące, nieparzysto pierzaste, skórzaste. Kwiaty zebrane w długie grona,
posiadają kolor fioletowy lub biały. Lukrecja gładka kwitnie w lipcu i sierpniu. Owocami
lukrecji są brązowe strąki [35].
12
Zdjęcie 5. Lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra). Źródło: Senderski M. E. (2009). Zioła. Praktyczny
poradnik o ziołach i ziołolecznictwie. Warszawa: Wydawnictwo K. E. Liber.
Roślina lukrecji gładkiej ma właściwości lecznicze, w jej składzie znajdziemy:
węglowodany, aminokwasy, saponiny, flawonoidy, związki żywicowe, sole mineralne i
kwasy. Jako adaptogen, działa na drogi oddechowe, pomaga w leczeniu wątroby i żołądka, w
lekkim stopniu obniża ciśnienie krwi. Posiada silną zdolność wiązania wody w skórze,
dlatego bardzo dobrze działa na cerę, gdy jest suche powietrze [35].
Surowcem zielarskim lukrecji gładkiej jest korzeń wraz z odłogami. Jako adaptogen,
ma działanie: immunostymulujące, moczopędne, antyalergiczne, antyoksydacyjne,
przeciwwirusowe, łagodzące, przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, redukujące
zaczerwienienia, wykrztuśne, przeciwobrzękowe i przeciwłojotokowe. Ma szerokie
zastosowanie w kosmetyce - stanowi jeden ze składników żelów, toników, kremów,
szamponów. Jest też środkiem wspomagającym leczenie łuszczycy oraz zmian atopowych
skóry [36].
W kuchni wykorzystuje się wysuszone i zmielone korzenie lub wyciąg wodny
z korzeni lukrecji gładkiej. Ma ona charakterystyczny zapach oraz słodkawo-ostry smak,
trochę przypominający anyżek. Stosuje się do nalewek, napojów i koktajli oraz dodaje do
cukierków i wyrobów cukierniczych. [35].
Żeń-szeń (Panax ginseng).
Ż-szeń (Panax ginseng) to roślina adaptogenna, ciesząca się w ostatnich latach
największym zainteresowaniem naukowców. W ciągu pierwszych lat życia roślina ta
wytwarza tylko jeden trójpalczasty liść na długim ogonku. W trzecim roku pojawiają się
kolejne liście złożone z 5-7 listków, natomiast w okresie od czwartego do szóstego roku
powstają pędy kwiatowe. Białe kwiaty rozwijają się na nich w czerwcu, później powstają
czerwone jagody [35].
13
Rysunek 6. Ż-szeń (Panax ginseng). Źródło: Senderski M. E. (2009). Zioła. Praktyczny poradnik o
ziołach i ziołolecznictwie. Warszawa: Wydawnictwo K. E. Liber.
Korzeń żeń-szenia przypomina sylwetkę człowieka. Zawiera ginsenozydy, panaksany
oraz specyficzny olejek eteryczny. Uzyskiwane z niego preparaty:
likwidują zmęczenie,
wzmacniają system odpornościowy,
pobudzają ośrodkowy układ nerwowy, zwiększając wydolność fizyczną i umysłową,
opóźniają procesy starzenia,
poprawiają zdolność koncentracji i pamięć,
chronią wątrobę,
obniżają poziom cholesterolu i cukru we krwi,
wzmagają również popęd płciowy,
wykazują aktywność przeciwnowotworową.
Jednak efekty wynikające z właściwości korzenia żeń- szenia uzyskać można dopiero
po pewnym czasie przyjmowania niewielkich dawek preparatów [35].
Rysunek 7. Korzeń żeń-szenia. Źródło: Senderski M. E. (2009). Zioła. Praktyczny poradnik o ziołach i
ziołolecznictwie. Warszawa: Wydawnictwo K. E. Liber.
Żeń-szeń jest rośliną leczniczą medycyny dalekowschodniej. Tradycyjnie stosowany
jako środek dostarczający dodatkowej energii oraz pomagający przezwyciężyć ogólne
14
zmęczenie.
Jest szczególnie przydatny jako środek chroniący organizm w warunkach silnego
oddziaływania szkodliwych czynników środowiskowych: promieniowania, wolnych
rodników, związków cytotoksycznych i kancerogennych.
Żeń-szeń wykorzystywany może być jako środek radioochronny wspomagający
w radioterapii nowotworów ze względu na to, że ginsenozydy posiadają właściwości
przeciwnowotworowe. Polegają one zwłaszcza na hamowaniu wzrostu guza nowotworowego
oraz na zmniejszaniu inwazyjności komórek nowotworowych. Ż-szeń wykazuje również
działanie immunostymulujące pobudzając aktywność komórek NK, które biorą udział
w walce z komórkami nowotworu.
Bardzo istotne są właściwości przeciwmiażdżycowe wyciągów z żeń-szenia. Po ich
zastosowaniu znacznie spada frakcja cholesterolu LDL w surowicy krwi przy jednoczesnym
podwyższeniu stężenia cholesterolu HDL, spada poziom lipidów oraz cholesterolu
całkowitego. Żeń-szeń wpływa hamująco na procesy początkowego stadium miażdżycy
poprzez regulację metabolizmu lipidowego i zapobieganie odkładaniu się cholesterolu
w ścianach naczyń krwionośnych.
Żeń-szeń jako adaptogen wspomaga optymalną witalność i energię. Poprawia
kondycję umysłową i fizyczną, przeciwdziała uczuciu zmęczenia, a także wspomaga zdrowie
seksualne i wspiera potencję [36].
Szczodrak krokoszowy (Rhaponticum carthamiodes).
Szczodrak krokoszowy to stosunkowo mało znana roślina adaptogenna. Jest byliną o
zdrewniałym kłączu, które wraz z korzeniem stanowi surowiec. Potocznie bywa nazywana
„rośliną życia” [30]. Jest rośliną długowieczną należącą do rodziny astrowatych.
Rysunek 8. Szczodrak krokoszowy (Rhaponticum carthamiodes). Źródło: Adaptogeny, 29.06.2015,
http://adaptogeny.elektroda.eu.
Kłącze szczodraka krokoszowego stanowi ciemnobrązowy, dość solidnie
rozbudowany twór wielkości sporego buraka cukrowego. Nie stanowi jednak jak burak
jednolitego korzenia, a gęsty splot cieńszych i grubszych korzonków o specyficznym
orzeźwiającym żywicznym zapachu. Korzeń szczodraka krokoszowego i jego właściwości
15
doprowadziły do znacznego przetrzebienia naturalnych zasobów tej rośliny. Popyt na rynku
spowodował natomiast, że roslina ta jest uprawiana jest przemysłową skalę. Owoc szczodraka
krokoszowego to szaro-brązowa kanciasta niełupka o długości 5-7 mm, z pierzastym
pióropuszem.
Jako adaptogen, posiada niezwykle wysoką aktywność biologiczną, która pozwala
zaadoptować się do surowych warunków zewnętrznych, zarówno samej roślinie, jak i
ludziom, którzy ją spożywają.
Głównymi czynnymi składnikami szczodraka krokoszowego flawonoidy
i ekdysterony. Wyizolowana frakcja ekdysteroidowa oraz wyciąg alkoholowy z surowca
wykorzystywane do produkcji szeregu preparatów, między innymi tabletek Ecdysten
fitoanaboliku przyspieszającego wzrost masy mięśniowej [30]. Substancje czynne szczodraka
krokoszowego to: inokosteron, ekdysteroidy, głównie ekdysteron oraz integristeron A i B.
Ekdyzony, jako związki aktywne, działają na człowieka: wzmacniająco, pobudzająco,
anabolicznie i immunostymulująco.
Szczodrak jest stosowany również jako profilaktyczny środek przy chronicznym
zmęczeniu oraz zmęczeniu mięśni, przy problemach z impotencją, krążeniem krwi, zespołem
napięcia przedmiesiączkowego, a także wtórną niepłodnością [34]. Jako adaptogen powoduje
następujace korzyści:
reguluje humoralną odporność komórkową,
normalizuje aktywność układu dokrewnego,
działa tonizująco i przeciwalergicznie,
poprawia jakość odbioru bodźców docierających przez receptory zmysłów,
poprawia umiejętność logicznego myślenia i pamięć,
stymuluje zdolność uczenia się i koncentracji,
polepsza sen i apetyt,
poprawia nastrój i wydolność,
działa przeciwdepresyjnie.
Ekstrakt kłączy i korzeni szczodraka krokoszowego działa tonizująco i pobudzająco na
ośrodkowy układ nerwowy, łagodzi objawy schorzeń psychicznych (schizofrenia) oraz
depresji [36].
Różeniec górski ( Rhodiola rosea).
Różeniec górski (Rhodiola rosea) to sinozielona bylina należąca do rodziny
gruboszowatych. W Polsce należy do roślin chronionych i występuje jako pojedyncze
skupiska, głównie w Bieszczadach, Tatrach i Sudetach.
Kłącza różeńca górskiego posiadają charakterystyczny złoty kolor i różany zapach.
Wczesną wiosną z bardzo grubego kłącza wyrastają grube, wzniesione, sinozielone pędy
pokryte ząbkowanymi liśćmi. Pędy różeńca górskiego zakończone drobnymi
kwiatostanami zebranymi w podbaldachimy [30].
16
Rysunek 9. Różeniec górski (Rhodiola rosea). Źródło: Lamer-Zarawska E., Kowal-Gierczak B. (2007).
Fitoterapia i leki roślinne. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
Zgrubiałe kłącze różeńca górskiego stanowi surowiec znany i polecany jako środek na
zmęczenie psychiczne i fizyczne oraz migrenę. Kłącze rośliny zawiera kwasy organiczne,
glikozydy fenolowe, garbniki i flawonoidy. Ponadto ekstrakt wodny i alkoholowy z kłączy
różeńca górskiego wykazuje właściwości antyoksydacyjne, które wynikają z obecności kwasu
galusowego, kawowego, galusanu epigalokatechiny i innych związków fenolowych [34].
Różeniec górski, jako adaptogen, oddziałuje pozytywnie na organizm człowieka i:
reguluje ciśnienie,
reguluje ostrość słuchu i wzroku,
działa pobudzająco,
zwiększa wydolność umysłową i fizyczną,
poprawia refleks,
zwiększa wydolność seksualną obu płci,
działa na przewlekłą depresję i stres.
Nalewka z różeńca górskiego usuwa zmęczenie, głównie u ludzi tracących siły w
starszym wieku, jest równiez skuteczna w cukrzycy i schorzeniach żołądka i wątroby.
Stosując preparaty z różeńca, należy pamiętać, aby nie przyjmować ich
w godzinach wieczornych, ponieważ mogą powodować problemy z zasypianiem [30].
Różeniec górski należy do grupy adaptogenów stymulujących układ nerwowy.
Poprawia bowiem koncentrację, pamięć i spostrzegawczość, zwiększa odporność na stres
redukując zmęczenie, co ułatwia po ustąpieniu czynników stresujących szybki powrót do
normy [34].
Aralia mandżurska (Aralia mandschurica).
Aralia mandżurska to odmiana dość popularnej w Polsce aralii wysokiej. Należy do
rodziny araliowatych, posiada podobne właściwości i cechy jak żeń-szeń. Osiąga wysokość
17
do 5 metrów. Cylindryczne i długie korzenie tej rozliny stanowią surowiec leczniczy.
Korzenie oczyszcza się z drobniejszych korzeni i ziemi, następnie kroi na kawałki w poprzek
o długości 10-12 centymetrów, po czym suszy się je w temperaturze 25-30°C [34].
Zdjęci 10. Aralia mandżurska (Aralia mandschurica). Źródło: Lutomski J., Kędzia B. (2000). Ocena
aktywności biologicznej roślin o działaniu adaptogennym. Post: Fitoter.
Korzenie aralii mandżurskiej zawierają saponiny, aralozydy A, B, C, żywice i
olejek eteryczny. W skład aralozydu A i B wchodzą: glukoza, arabinoza i kwas
glukuronowy [34]. W składzie aralozydu C mieszczą się: glukoza, galaktoza, ksyloza i kwas
glukuronowy.
Wierzchołek aralii zwieńczony jest pióropuszem liści, które ułożone horyzontalnie
tworzą parasolowaty twór przypominający palmę. Liście podwójnie, bądź potrójnie
pierzaste i składają się z jajowatych listków i ogromnych ogonków. Masywne kolce
pokrywają pędy i pień. Na wierzchołkach kilkuletniej aralii, w połowie lipca, pojawiają się
baldachimy białych miododajnych kwiatów o kremowych pręcikach.
Zdjęcie 11. Kwiaty aralii mandżurskiej. Źródło: Lutomski J., Kędzia B. (2000). Ocena aktywności
biologicznej roślin o działaniu adaptogennym. Post: Fitoter.
Mała czarna niełupka jest nasieniem aralii mandżurskiej. Każdy owoc posiada 3-4 nasiona.
18
Aralia mandżurska bardzo szybko rośnie i jest mrozoodporna [34].
Korzenie bogate w cenne, aktywne biologicznie substancje o różnorodnej budowie
chemicznej, które mają lecznicze działanie:
pomaga w stanach fizycznego i nerwowego wyczerpania,
regulują niskie ciśnienie krwi,
zwiększa odporność organizmu na niekorzystne warunki otoczenia,
wzmacnia serce,
obniża poziom cukru w krwi i cholesterolu,
poprawia potencję,
pomaga w depresji typu melancholijnego,
stymulują centralny układ nerwowy.
Aralia mandżurska stosowana jest jako stymulator ośrodkowego układu nerwowego
w przypadku obniżonej odporności organizmu, a także w stanach łagodnej depresji. Nie
należy jej stosować w padaczce, bezsenności oraz nadciśnieniu, ponieważ wówczas
pogłębiają się te stany chorobowe [34].
Cytryniec chiński (Schizandra chinensis)
Cytryniec chiński to gatunek endemiczny występujący naturalnie w dolinach rzek
Japonii i Mandżurii oraz w górskich lasach. Jako drzewo owocowe jest uprawiany we
wschodniej Azji [30]. Cytryniec nazywany jest „rośliną o pięciu smakach”
o kwaśnym miąższu, słodkiej skórce, słonych jądrach nasion oraz cierpkich gorzkich
nasionach z żywicznym posmakiem.
Pędy cytryńca chińskiego osiągają często długość 10 metrów, natomiast roczne
przyrosty wynoszą 1 metr. W strefie klimatycznej Polski roślina ta osiąga maksymalnie
wysokość 3-4 metrów. Kwiaty cytryńca chińskiego są koloru kremowego lub białego [30].
Zdjęcie 12. Cytryniec chiński (Schizandra chinensis). Źródło: Strzelecka H. (red.), Kowalski J. (2000).
Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
19
Owoce cytryńca chińskiego mają średnicę do 1 cm, dojrzewają we wrześniu i
październiku. Ich kolor zazwyczaj jest jaskrawoczerwony, bywają także ciemnoczerwone. W
każdym owocu znajduje się jedno lub dwa nasiona o kształcie nerkowca i długości 3-4 mm.
Świeże nasiona są błyszczące, koloru żółtobrązowego, natomiast po przeschnięciu matowieją
i są ciemniejsze. Owoce po potarciu wydzielają specyficzny, cytrynowy zapach [30].
Zdjęcie 13. Owoce cytryńca chińskiego. Źródło: Strzelecka H. (red.), Kowalski
J. (2000). Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Liście cytryńca doskonałym surowcem zielarskim, które mogą b
wykorzystywane w okresie zimowym w postaci suszonej i świeżej na herbatki. Preparatów
z cytryńca chińskiego nie należy stosować w godzinach wieczornych, ponieważ może to
spowodować kłopoty z zasypianiem [30].
Rysunek 14. Liście cytryńca chińskiego. Źródło: Strzelecka H. (red.), Kowalski
J. (2000). Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
20
Cała roślina cytryńca chińskiego jest lecznicza, choć głównie wykorzystywane są
tylko liście, nasiona oraz owoce. W owocach znajdują się: kwasy organiczne (winowy,
cytrynowy do 12% suchej masy, jabłkowy – do 10%), witamina C, białka, kwasy
tłuszczowe, węglowodany, antocyjany, flawonoidy, olejki eteryczne, garbniki oraz w
znikomych ilościach: magnez, wapń, potas, fosfor, żelazo. Wszystkie części cytryńca
chińskiego zawierają olejek eteryczny, natomiast nasiona zawiera 33% tłustego oleju.
Ze względu na zawartość witaminy C, owoc cytryńca chińskiego zalecany jest przy
przeziębieniach. Proszek i nalewka z surowca stosowane jako lek tonizujący i
wzmacniający ośrodkowy układ nerwowy. Wyciągi z owoców stanowią składnik środków
przeciwko miażdżycy i spowalniających starzenie. Podawany jest także w stanach zmęczenia
fizycznego i umysłowego, jak i również przeciwko niedokrwistości i depresji. Owoc cytryńca
chińskiego posiada cechy surowca adaptogennego [30]. Ma on działanie antyoksydacyjne i
ochronne wobec komórek wątroby.
Cytryniec chiński (Schizandra chinensis), jako adaptogen, wspomaga dobre
samopoczucie i zwiększa odporność na stres, a także poprawia odporność psychiczną
i fizyczną organizmu [30].
Zastosowanie adaptogenów w promocji zdrowia i profilaktyce chorób
cywilizacyjnych
Zarówno współczesna nauka, jak i wielowiekowe doświadczenie medycyny Wschodu
uzasadniają możliwość połączenia w synergistycznym działaniu składników roślinnych o
działaniu adaptogennym w jedną całość [21,24,25,26,28].
Przykładem takiego preparatu, skomponowanego z ziół leczniczych według unikalnej
receptury tybetańskiej jest PADMA Plus Active - suplement diety produkowany w
Szwajcarii według holistycznej receptury tybetańskiej [4]. Jest kompozycją specjalnie
dobranych, wyselekcjonowanych, wysuszonych i nieprzetworzonych owoców i ziół
(również adaptogennych). Badania wyróżniły w jej składzie trzy zasadnicze grupy
substancji czynnych: bioflawonoidy, garbniki, i olejki eteryczne. Ponadto preparat zawiera:
polisacharydy, saponiny, mikro- i makroelementy, witaminy, wolne i związane aminokwasy,
glikoproteiny, glikoaminoglikany. Szczególną wartością preparatu jest to, że poszczególne
komponenty roślinne działają w specyficzny dla siebie sposób, jako zestaw
współpracujących ze sobą składników, a nie jako ich prosta suma. Przekłada się to na
działanie biologiczne preparatu, które jest niejako wypadkową synergistycznego lub
antagonistycznego współdziałania pomiędzy różnymi składnikami, dającego w
konsekwencji, stymulujący lub hamujący wpływ na mechanizmy regulacyjne wiele
procesów metabolicznych ustroju. Takie działanie modulujące jest charakterystyczne dla
opisanych powyżej adaptogenów. Ponadto, PADMA wykazuje szerokie spektrum
właściwości biologicznych charakterystycznych dla adaptogenów. Można tu zaliczyć:
działanie immunomodulujące, silne działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne,
hepatoprotekcyjne i anaboliczne. Preparat wykazuje również regulujący wpływ na
metabolizm tłuszczowy i cukrowy. Oceniając właściwości i działanie adaptogenne
21
preparatu można założyć, że stosując suplementacyjne PADMĘ można zwiększać
niespecyficzną zdolność przystosowawczą (adaptacyjną) organizmu i podwyższać jego
siły obronne przeciw negatywnym wpływom stresu endogennego i egzogennego.
Podsumowując, rożliny adaptogenne znajdują współcześnie zastosowanie:
w profilaktyce chorób cywilizacyjnych - jak już wspomniano, największe możliwości
unikania chorób cywilizacyjnych stwarza profilaktyka. Obejmuje działania, począwszy od
promujących zdrowy styl życia, do szeroko pojętej profilaktyki, w zależności od
charakterystyki jednostki chorobowej. Zakres tych działań jest obecnie szeroko
promowany, szczegółowo omawiany i opisywany w powszechnie dostępnych mediach.
Podstawą prewencji, i tej ogólnej i tej szczegółowej jest postępowanie ograniczające, lub
eliminujące szkodliwe działanie na organizm stresu, szczególnie przewlekłego.
Najczęściej proponowane zmiany w stylu życia to: zwiększenie aktywności fizycznej,
stosowanie odpowiedniej diety, zapobieganie nadwadze i otyłości, zaprzestanie palenia
papierosów i picia alkoholu, unikanie stresu, regularna kontrola lekarska, pomiar ciśnienia
tętniczego krwi i stężenia glukozy we krwi, badanie gęstości kości po 45 roku życia,
poddawanie się badaniu spirometrycznemu osób z grupy ryzyka wszystkie te działania
mo zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia choroby z kręgu chorób
cywilizacyjnych. Równie ważnym elementem jest stosowanie suplementacji
preparatami, których właściwości pozwalają utrzymywać prawidłową równowagę
biologiczną ustroju, a w sytuacji stresowej, umiejętnie wspierać odpowiedź adaptacyjną
organizmu w celu przywrócenia prawidłowej homeostazy. Takie właściwości wykazują
roślinne adaptogeny;
u ludzi po przebytych chorobach, w rekonwalescencji, w leczeniu sanatoryjnym - każdy
pacjent po przejściu infekcji , urazu, hospitalizacji, leczenia operacyjnego wymaga okresu
rekonwalescencji, wszystkie te zdarzenia bowiem, związane są ze stresem, który prowadzi
do zachwiania równowagi organizmu (homeostazy). Program rekonwalescencji powinien
prowadzić do odzyskania lub poprawy: sprawności fizycznej, psychicznej, odnowy
aktywności układu neurowegetatywnego, wydolności krążenia, układu oddechowego, siły
mięśniowej, dotlenienia tkanek i wydolności aparatu ruchowego. Zatem celem programu
rekonwalescencji i biologicznej odnowy, jest przywrócenie prawidłowej homeostazy
ustroju. Najważniejsze aspekty tego programu to dobierana indywidualnie aktywność
ruchowa, metody fizykalne hartujące i właściwy sposób odżywiania. Nie do przecenienia
jest możliwość uzupełniania diety preparatami o właściwościach adaprogennych,
spełniającymi większość z wymaganych i opisanych powyżej aktywności potrzebnych w
procesie rekonwalescencji;
u ludzi aktywnie uprawiających ruch i sport - redukcja stresu wysiłkowego
powstającego przy chronicznym, nadmiernym i nie rekompensowanym wysiłku
fizycznym poprzez działanie: pomagające organizmowi przystosować się do stresu
(działanie adaptacyjne), redukujące niekorzystne efekty działania stresu oksydacyjnego,
poprawiające napięcie mięśniowe, zwiększające siłę fizyczną, zwiększające wydajność
organizmu podczas ćwiczeń fizycznych, podnoszące poziom energii i witalność
organizmu, poprawiające wytrzymałość i wreszcie - podnoszące odporność;
22
w profilaktyce przeciwstarzeniowej - w procesie starzenia następuje spadek prawie
wszystkich fizjologicznych funkcji, również odporności. Z wiekiem spada również
możliwość utrzymywania prawidłowej homeostazy pod wpływem stresu. Adaptogeny
mogą spowalniać biologiczny proces starzenia poprzez redukcję wpływu czynników
fizjologicznych starzenia - stresu oksydacyjnego, przewagi aktywności katabolitycznej
nad anaboliczną oraz przewlekłych procesów zapalnych.
Piśmiennictwo i odnośniki do stron internetowych
1.Bulska J. (red.). Zagrożenia zdrowia chorobami cywilizacyjnymi. Pedagogiczne konteksty
badawcze. Kraków. Wydawnictwo Impuls. 2008.
2.Borzucka Sitkiewicz K. Społeczne czynniki warunkujące zdrowie. Promocja zdrowia i edukacja
zdrowotna. Kraków. Wydawnictwo Impuls . 2006. Str. 9 22.
3.Dawidowicz A. Homeostaza. Warszawa: Wiedza Powszechna.1970.
4. Dąbrowska – Bernstein B. Padma 28 lek roślinny o działaniu immunomodulującym, adaptogennym
((przeciwstresowym) i anabolicznym. Medycyna Sportowa 2002.
5. Karski J. Teoria i praktyka promocji zdrowia dz i jutro. [w:] Karski J. Postępy promocji
zdrowia. Przegląd międzynarodowy . Warszawa. Wydawnictwo CeDeWu. 2006. Str.39-49.
6. Kuźnicka B, Dziak M.. Zioła i ich stosowanie. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictwo
Lekarskich. 1998.
7. Lutomski J., Kędzia B. Ocena aktywności biologicznej roślin o działaniu adaptogennym. Post:
Fitoter. 2000.
8. Mamczur F., Gładun J Rośliny lecznicze w ogródku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze
i Leśne. 1998.
9. Mills, Simon, and Kerry Bone. The Essential Guide to Herbal Safety. St. Louis, MO: Churchill
Livingstone. 2005.
10. Mills, Simon, and Kerry Bone. Principles and Practice of Phytotherapy: Modern Herbal
Medicine. New York: Churchill Livingstone, 2000.
11. Mitchell, William. Plant Medicines in Practice. St. Louis, MO: Churchill Livingstone, 2003.
12. Moskalik M. Adaptogeny. Praca Dyplomowa PSME PTL. 2015.
13. Mowrey, Daniel. Herbal Tonic Therapies. New Canaan, CT: Keats Publishing, 1993.
14. Mowrey, Daniel . The New Revolution in Herbal Medicine. Victory Publications, 1995.
http://www.jctonic.com (accessed April 2006).
15. Ożarowski A. Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. Warszawa. PZWL. 1988.
16. Poprzęcki W. Ziołolecznictwo. Warszawa. SPAR. 1989.
17. Panossian, Alexander. Adaptogens: A Historical Overview and Perspective. Natural Pharmacy 7.
No. 4. 2003. Str. 1920.
18. Panossian, Alexander. Adaptogens, Tonic Herbs for Fatigue and Stress. Alternative and
Complementary Therapies. 9(6). 2003. Str.32731.
23
19. Panossian, Alexander, E. Gabrielian, and H. Wagner. Plant Adaptogens II, Bryonia as an
Adaptogen. Phytomedicine. 4(1). 1997. Str.8599.
20. Panossian, Alexander, and H. Wagner. Stimulating Effect of Adaptogens: An Overview with
Particular Reference to Their Efficacy Following Single Dose Administration. Phytotherapy Research.
19. 2005. Str.81938.
21. Panossian, Alexander, G. Wikman, and H. Wagner. Plant Adaptogens III, Earlier and More
Recent Aspects and Concepts on Their Mode of Action. Phytomedicine .6 (4). 1999. Str. 28799.
22. Panossian, Alexander, A. Oganessian, et al. Effects of Heavy Physical Exercise and Adaptogens
on Nitric Oxide Content in Human Saliva. Phytomedicine. 6(1). 1999. Str. 1726.
23. Siemieński M. Środowiskowe zagrożenia zdrowia. Warszawa. Wydawnictwo PWN. 2009.
24.Wagner H., Norr H., Winterhoff H. Plant Adaptogens. Phytomed. 1994.
25.Wagner, H. Immunostimulants and Adaptogens from Plants. In Phytochistry of Medical
Plants,edit.by T.Arnasen and other. New York: mPlenum Press. 1995.
26.Wagner, H. Immunostimulants and Adaptogens from Plants. [w:] Phytochemistry of Medicinal
Plants, edited by John T. Arnason, Rachel Mata, and John T. Romeo. New York: Plenum Press. 1995.
27. Wagner, H., H. Hikino, and N. Farnsworth, eds. Economic and Medicinal Plant Research. Vol. 1.
Orlando, FL. Academic Press. 1985.
28. Wagner, H., H. Norr, Winterhoff, H. Plant Adaptogens. Phytomedicine . 1(1). 1994. Str. 6376.
29. Wagner, H., et al. Drugs with Adaptogenic Effects for Strengthening the Powers of Resistance.
Zeitschrift fur Phytotherapie. 13. 1992. Str.4254.
30. Winston D., RH (AHG), Maimes S. Adaptogens. Herbs for Strehgth, Stamina and Stress Rrelief.
Healing Arts Press, Rochester, Vermont. 2007.
31. Wallace, Edward. Adaptogenic Herbs: Nature’s Solution to Stress. Nutrition Science News. 1998.
32.Włodarczyk CW. Koncepcja polityki zdrowotnej. [w:] Włodarczyk CW. Wprowadzenie do polityki
zdrowotnej. Kraków. Wydawnictwo Oficyna Ekonomiczna Wolters Kulwer. 2010. Str. 15.
33.Wrona Polańska H (red) . Zdrowie stres- choroba w wymiarze psychologicznym. Kraków.
Wydawnictwo Impuls. 2008.
35. Lamer-Zarawska E., Kowal-Gierczak B. Fitoterapia i leki roślinne. Warszawa. Wydawnictwo
Lekarskie PZWL. 2007.
36. Senderski M. E. Zioła. Praktyczny poradnik o ziołach i ziołolecznictwie. Warszawa. Wydawnictwo
K. E. Liber. 2009.
37. Adaptogeny, 29.06.2015, http://adaptogeny.elektroda.eu/
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Article
Full-text available
Bryonia, a well-known medicinal plant used mainly in homeopathy as an antiinflammatory, has never been considered an adaptogen. However, much evidence has been accumulated during the last decade indicating that Bryonia roots have adaptogenic properties. This review summarizes the reports (published mainly in Russian) on the chemical composition, the pharmacological and biochemical investigations of the active principles of Bryonia alba roots. It also summarizes reports on clinical trials of a Bryonia extract (tablets prepared from a standardized powder of Bryonia alba root, called "Loshtak" in Armenia) that indicates it is an adaptogenic and restorative drug with immunomodulatory, stress-protective and tonic properties that increase the nonspecific resistance of an organism toward harmful stimuli. The major active components of the Bryonia extract are cucurbitacin glucosides and trihydroxyoctadecadienoic acids (THODA). The biological activities of these compounds are associated with biosynthesis of eicosanoids and corticosteroids, which are important mediators in the immune, endocrine and nervous systems. Clinical trials show that the Bryonia extract was effective in treating workers at the Chernobyl Nuclear reactor who suffered from vegetovessel dystonia and other accompanying illnesses as a result of that facility's well-known accident. It was also effective in preventing radiation-induced disorders and cytostatic side effects in cancer therapy. The use of Bryonia extract in healthy athletes increases their endurance, working capacity and heart rate restoration after physical loading. No side effects caused by Bryonia extract intake were recorded during these trials.
Article
Full-text available
Since heavy physical exercise increases the content of nitric oxide and cortisol in blood and saliva, standardized extracts of the adaptogen herbal drugs Schizandra chinensis and Bryonia alba roots were applied to several groups of athletes in a placebo controlled double blind study. In the beginning of a test with athletes Schizandra chinensis and Bryonia alba extracts increased the concentration of NO and cortisol in blood plasma and saliva similar to athletes with heavy physical exercise. These results correlate with an increased physical performance in athletes taking adaptogens versus athletes taking placebo. In contrast after treatment with the adaptogen heavy physical exercise does not increase salivary NO and cortisol in athletes, whereas athletes treated with placebo heavy physical exercise increased salivary NO. These results show that the salivary NO test can be used both for evaluation of physical loading and stress protective effect of an adaptogen.
Article
Full-text available
Plant adaptogens are compounds that increase the ability of an organism to adapt to environmental factors and to avoid damage from such factors. The beneficial effects of multi-dose administration of adaptogens are mainly associated with the hypothalamic-pituitary-adrenal (HPA) axis, a part of the stress-system that is believed to play a primary role in the reactions of the body to repeated stress and adaptation. In contrast, the single dose application of adaptogens is important in situations that require a rapid response to tension or to a stressful situation. In this case, the effects of the adaptogens are associated with another part of the stress-system, namely, the sympatho-adrenal-system (SAS), that provides a rapid response mechanism mainly to control the acute reaction of the organism to a stressor. This review focuses primarily on the SAS-mediated stimulating effects of single doses of adaptogens derived from Rhodiola rosea, Schizandra chinensis and Eleutherococcus senticosus. The use of these drugs typically generates no side effects, unlike traditional stimulants that possess addiction, tolerance and abuse potential, produce a negative effect on sleep structure, and cause rebound hypersomnolence or 'come down' effects. Furthermore, single administration of these adaptogens effectively increases mental performance and physical working capacity in humans. R. rosea is the most active of the three plant adaptogens producing, within 30 min of administration, a stimulating effect that continues for at least 4-6 h. The active principles of the three plants that exhibit single dose stimulating effects are glycosides of phenylpropane- and phenylethane-based phenolic compounds such as salidroside, rosavin, syringin and triandrin, the latter being the most active.
Book
The authoritative and comprehensive modern textbook on western herbal medicine - now in its second edition This long-awaited second edition of Principles and Practice of Phytotherapy covers all major aspects of herbal medicine from fundamental concepts, traditional use and scientific research through to safety, effective dosage and clinical applications. Written by herbal practitioners with active experience in clinical practice, education, manufacturing and research, the textbook is both practical and evidence based. The focus, always, is on the importance of tailoring the treatment to the individual case. New insights are given into the herbal management of approxiately 100 modern ailments, including some of the most challenging medical conditions, such as asthma, inflammatory bowel disease and other complex autoimmune and inflammatory conditions, and there is vibrant discussion around the contribution of phytotherapy in general to modern health issues, including health ageing. Fully referenced throughout, with more than 10, 000 citations, the book is a core resource for students and practitioners of phytotherapy and naturopathy and will be of value to all healthcare professionals - pharmacists, doctors, nurses - with an interest in herbal therapeutics.
Chapter
The terms “immunostimulants” and “adaptogens” both describe drugs capable of increasing the resistance of an organism against Stressors of variable origin. Both types of drugs achieve this enhancement primarily by nonspecific mechanisms of actions. Immunostimulants generally stimulate, in a non-antigen dependent manner, the function and efficiency of the nonspecific immune system in order to counteract microbial infections or immunosuppressive states. Adaptogens are believed to reinforce (increase) the non-specific power of resistance of the body against physical, chemical or biological noxious agents. With respect to the mechanisms of action immunostimulants influence primarily the humoral and cellular immune system, whereas adaptogens are thought to between the immune and endocrine system it is very often difficult or impossible to discriminate between the two mechanisms of action. Therefore, it is not surprising that both classes of drugs can influence both systems at the same time.
Article
Stimulus-response coupling systems responsible for defence and adaptation of organism to stressors are multi-target and very complicated pharmacological systems, including the neuroendocrine (stress) and immune system. The mode of action of adaptogens is basically associated with the stress-system (neuroendocrine-immune complex) and can be directed on the various targets of the system involved in regulation (activation and inhibition) of stimulus-response coupling. However, clinical studies performed according to the most modern standards are quite limited. On the other hand there is an extensive amount of clinical experience and also established use in self care etc. These aspects are planned to be dealt within a subsequent article which will be devoted to the application in three areas: self care, adjuvants in medicine and curative action in some diseases. At this stage, nevertheless, it seems possible to define some most important "stress-markers" for evaluation of efficiency of adaptogens in experimental and clinical pharmacological studies. They can be both activating (catecholamines, LT-s, cytokines, NO, etc.--"switch on" system--which activates energetic and other resources of the organism), and deactivating (corticosteroids and PGE2-endogenous mediators of cellular communications, which protect cells and whole organism from overreacting to the activating messengers--"switch off" system) stress-messengers. The balance between the activities of the "switch on" and "switch off" systems reflects the well being of the organism. It could be established on different levels of the homeostasis (heterostasis) with different levels of the sensitivity to stressors (Figure 8). The response of stress system--"reactivity" is different at the various levels of heterostasis and depends on adaptation--capacity of the organism (or a cell) to protect itself. In the process of adaptation to stressor's effects the basal levels mediators of switch on (e.g. NO) and switch of (e.g. cortisol) systems are increasing but their balance (the ratio) does not change. In other words, adaptogens increase the capacity of stress system to respond to external signals at the higher level of the equilibrium of activating and deactivating mediators of stress response. Consequently, plant adaptogens can be defined as "smooth" pro-stressors which reduce reactivity of host defense systems and decrease damaging effects of various stressors due to increased basal level of mediators involved in the stress-response. In further studies of adaptogens it seems important to find correlation between adaptogenic activity (a decrease in the "reactivity" of the organism--the basal level of activating and deactivating messengers: ILs, LTB4, NO, PGE2, cortisol, but not their ratio) and their therapeutic efficiency (symptomatic evaluation).
The Essential Guide to Herbal Safety
  • Simon Mills
  • Kerry Bone
Mills, Simon, and Kerry Bone. The Essential Guide to Herbal Safety. St. Louis, MO: Churchill Livingstone. 2005.