BookPDF Available

Het geheim in de informatiesamenleving

Authors:

Abstract

Wie kan er nog een geheim bewaren in een wereld waarin alles en iedereen verbonden is door technologie die erop gericht is personen, objecten, bewegingen, relaties, smaken en voorkeuren in kaart en in verband met elkaar te brengen? De mogelijkheid om geheimen te bewaren staat in de informatiesamenleving onder druk. Dat geldt zowel voor het individu als voor de geheimen van de staat. Dat is een zorgelijke ontwikkeling want geheimen zijn zowel een fundament van de individuele vrijheid als een essentieel onderdeel van het functioneren van de staat. Voor het individu geldt dat het geheim gered moet worden van de toegenomen digitale transparantie, terwijl voor de staat geldt dat de legitieme functie van het geheim gered moet worden van een ontspoorde cultuur van geheimhouding. Bovendien brengt de moderne digitale technologie zelf een nieuwe laag van geheimzinnigheid aan in ons dagelijks leven. De kenbaarheid van de systemen en applicaties die de informatiesamenleving sturen is minder vanzelfsprekend dan we vaak denken.
Dennis
Broeders
Het geheim in
de informatie-
samenleving
Het geheim in de informatiesamenleving
Het geheim in de
informatiesamenleving
Dennis Broeders
Rede
Uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van
bijzonder hoogleraar Technologie en Samenleving
aan de Faculteit der Sociale Wetenschappen van de
Erasmus Universiteit Rotterdam op vrijdag 30 oktober 2015
©  D ennis Broe ders, Den Ha ag/R otterdam
Niets in deze uitgave mag worden ver veelvoudigd en/ of openbaar
gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfi lm op welke
andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming
van de uitgever; no part of t his book may be reproduced in any way
whatsoever w ithout the pr ior written per mission of the publisher.
Omslag en binnenwerk: Textcetera, Den Haa g
Voor Olivia en Julia
7
Inhoud
Het geheim als een sociale categorie
De geheimen van de staat 
De strijd om het geheim is een strijd om vrijheid 
Het transparante individu in de informatie-
samenleving 
De geheimen van de digitale staat 
Het mysterie van de technologie 
Slot 
Dankwoord 
Referenties 
9
Meneer de Rector Magnificus,
Geachte aanwezigen,
Het geheim als een sociale categorie
In het NRC Handelsblad van  juni  stond een
artikel getiteld: ‘Transparante burgers’. Het was een
artikel in een serie van artikelen dat grote hedendaagse
politieke problemen probeerde te adresseren. In dit
geval was dat de vraag: ‘wie kan er nog een geheim
bewaren’? Dat is in onze huidige digitale samenleving
een zeer relevante vraag. Hoe bewaar je een geheim
in een wereld waarin alles en iedereen verbonden is
door technologie die erop gericht is personen, objec-
ten, bewegingen, relaties, smaken en voorkeuren in
kaart en in verband met elkaar te brengen? Het is ook
een interessant vraagstuk vanwege het sociale karakter
van het geheim. Een geheim bewaren, doe je niet in je
eentje. Sterker nog, in je eentje is het onderscheid tus-
sen publiek en privé eigenlijk leeg. Het geheim is gek
genoeg een s ociale act iviteit. R obinson Cru soe, toen hij
nog alleen op het eila nd dacht te zijn, had g een behoefte
aan geheimen of aan privacy. Een geheim voor jezelf
bewaren is – als het al mogelijk is – eerder een onder-
werp voor de psychologie dan voor de sociologie.
Mar x en Musschert ( : ).
10
De sociale aspecten van het geheim vormen echter
een prachtig sociologisch thema dat in theoretische
zin voornamelijk verbonden is met de naam van de
Duitse socioloog Georg Simmel. Een grote naam in
de klassieke sociologie die in de meeste hand boeken
echter net naast het erepodium pakt dat traditioneel
bevolkt wordt door Marx, Weber en Durkhei m. Aan de
volgorde van deze top drie waag ik mij overigens niet.
Simmel schreef aan het begin van de ste eeuw een
sociologie van het geheim’ en werkte daarin de functie,
werking en de waarde van geheimen voor het sociale
leven uit. De eerste sociologische betekenis van het
geheim was volgens hem extern omdat het een rela-
tie creëert tussen degene die een geheim heeft en een
ander die het geheim niet kent. Kinderen creëren een
sociale relatie als ze zeggen: ‘Ik weet iets dat jij niet
weet’. Als het echt geheim had moeten blijven, had-
den ze immers beter niets kunnen zeggen. Een geheim
heeft dus een waarde, soms intrinsiek, maar vaak juist
een externe, sociale waarde. Of – zoals Simmel, een
socioloog tenslotte – het zou zeggen: het bewaren van
geheimen is een vorm van stratificatie. Een geheim is
een bezit, dat ook door anderen wordt begeerd – hij
noemt het geheim zelfs een ‘sierraad’ – en daarmee een
symbool van hoe belangrijk iemand is. Ik weet iets dat
jij niet weet.
Simmel/ Wolf f (: ).
Simmel/ Wolf f (: ).
11
Een zeker ent housiasme over gehe imen kan Sim mel
niet ontzegd worden: Het geheim is één van de groot-
ste menselijke prestaties. Dat enthousiasme heeft,
denk ik, twee kanten. In de eerste plaats maakt het
geheim volgens hem samenleven mogelijk. Geheimen
zijn van vitaal belang voor het in stand houden van
relaties. Of, zoals Ian Craib het in zijn bespreking van
het werk van Simmel formuleert: ‘If I divulged every
passing thought, I doubt I would keep my friends for
very long: by keeping parts of myself secret, I maintain
relationships’. U zit hier allen te midden van collega’s,
familie, vrienden en geliefden: ik denk eerlijk gezegd
niet dat u Simmel nodig heeft om te beseffen hoe waar
dat principe is. Wie altijd de waarheid spreekt zou wel
eens eenzaam ku nnen eindigen. Bovendien ligt het feit
dat mensen geheimen hebben, of meer algemeen gefor-
muleerd, het feit dat mensen niet volledig kenbaar zijn,
ten grondslag aan het maatschappelijk vertrouwen dat
ervoor zorgt dat alledaagse interactie tussen mensen
die elkaar niet kennen mogelijk is. Dat is voor Simmel
een cruciaal element van modernisering en urbanise-
ring. In het stedelijke leven worden mensen tegelij-
kertijd individualistischer èn steeds afhankelijker van
anderen die ze eigenlijk niet kennen.
Een ander element van de modernisering heeft te
maken met de veranderende verhouding tussen de
Simmel/ Wolf f (: ).
C raib ( : ).
12
staat en haar burgers en de rol en de legitimiteit van het
geheim daarin. Ik zal daar verderop in deze rede dieper
op ingaan, maar het is goed om hier alvast een hypo-
these te formuleren. Aan het begin van de ste eeuw
zag Simmel een grote verschuiving als het gaat om
het geheim op metaniveau van ‘de staat’ en ‘het indi-
vidu’, beiden tussen aanhalingstekens. In de e eeuw
was er zoveel licht van buiten op de zaken van de staat
komen te vallen dat de traditionele geheimhouding
– wat voor veel st atelijke activiteiten de norm was – aan
het af brokkelen was. Tegelijkertijd gaf het moderne en
stedelijke leven het individu juist veel meer mogelijk-
heden dan voorheen om in de massa op te gaan en te
verdwijnen. Simmel omschrijft deze dubbele ontwik-
keling als volgt:
Politics, administration, and jurisdiction thus have lost
their secrecy and inaccessibility in the same measure in
which the individual has gained the possibility of ever
more complete withdrawal, and in the same measure
in which modern life has developed, in the midst of
metropolitan crowdedness, a technique for making and
keeping private matters secret, such as earlier could be
attained only by means of spatial isolation.
Simmel/ Wolf f (:  -).
13
Met andere woorden, het individu is vrijer geworden
door in de massa op te gaan. Door de arbeidsverdeling
van het moderne leven zijn veel van zijn relaties zake-
lijker en anoniemer geworden. Hij kan veel meer pri-
vé houden dan voorheen. ‘Stadtluft macht frei’ zou je
kunnen zeggen, hoewel deze middeleeuwse uitdruk-
king een hele specifieke historische en juridische con-
text heeft.7 Het geheim ligt daarmee aan de basis van
de burgerlijke samenleving waarin het individu zich-
zelf af kan schermen, privé communicatie met andere
individuen kan hebben en sociale groepen kan creëren
door ze af te bakenen. Er ontstaat een privédomein dat
niet langer meer belast is met een teveel aan kennis van
de ander.8 De staat wordt in deze voorstelling van Sim-
mel juist steeds transparanter. De verlichting doet zijn
werk en brengt de geheimen van de staat in het dag-
licht. Tegelijkertijd zag Simmel ook dat de staat groei-
de en als organisatie onoverzichtelijker werd, wat juist
weer meer mogelijkheden voor geheimen geeft.
Onze hedendaagse informatiesamenleving is een
interessante casus om na te denken over het geheim
op het metaniveau van het individu en de staat. Het is
anno  voor individuen steeds moeilijker geworden
De uitdru kking ‘Stadtluft macht frei, nach Jahr und Tag’ ver-
wijst naar het principe dat horigen en andere onv rijen die zich
in de stad vest igden na een periode van een jaar en een dag als
vrije burg ers werden beschouwd .
Horn ( : ) .
14
om geheimen te bewaren en de overheid lijkt zijn
smaak voor geheimhouding juist weer teruggevonden
te hebben. Ondanks alle nota’s en goede bedoelingen
over ‘open government’ en ‘open data’ neemt het aan-
tal dossiers waar een – virtueel – stempel ‘geheim’ of
‘vertrouwelijk’ op komt te staan elke dag toe. En wat
minstens even zorgelijk is: de overheid lijkt de burger
ook steeds minder individuele geheimen te gunnen.
De mantra van de overheid is eerder ‘meer informa-
tie’ dan ‘minder informatie’ geworden waar het de
burger betreft. Informatie, zelfs persoonsinformatie,
staat nog niet altijd en voor iedereen gelijk aan een
geheim. Pas als er een sociale spanning rondom infor-
matie besta at, wordt het een geheim: ik wil iets geheim
houden en een ander wil het weten. In de informatie-
samenleving ontstaan geheimen in sociologische zin
soms pas omdat informatie in de openbaarheid wordt
gebracht. De sociale dynamiek van onthulling maakt
dat sommige informatie met terugwerkende kracht als
geheim wordt ervaren. Het kunnen afschermen van
informatie – en de geheimen die daarin besloten lig-
gen – is een vorm van vrijheid die een gepaste afstand
van anderen, en zeker ook de overheid, veronderstelt.
In de informatiesamenleving, zo is mijn these, neemt
de mogelijkheid voor het bewaren van individuele
geheimen af en neemt het volume van staatsgeheimen
Zie bijvoorbeeld Cur tin ( ).
15
toe, maar ze zijn ook kwetsbaarder geworden. Beide
ontwikkelingen hebben te maken met nieuwe techno-
logie die zelf, op zijn beurt, ook weer een nieuwe laag
van geheimzinnigheid inbrengt. De geheimen van het
individu, de staat en de technologie zelf staan in deze
rede centraal.
De geheimen van de staat
We vervolgen met de staat. Net zoals geheimen van
belang zijn voor individuen en voor het samenleven
zelf, zijn ze dat ook voor staten. Sterker nog: voor sta-
ten zijn geheimen soms letterlijk van levensbelang.
Er is een rijke literatuur die het denken over de functie
van het geheim voor de staat in kaart heeft gebracht.
Door de eeuwen he en hebben staat sgeheimen versc hil-
lende functies gehad en werden ze door verschillende
politieke logica’s gevoed en gerechtvaardigd. In een
mooi overzichtsartikel zet Eva Horn de drie belang-
rijkste vormen van politieke geheimhouding uit-
een. En, naar goed wetenschappelijk gebruik hebben
die Latijnse namen. Het staatsgeheim kan gevangen
worden onder de termen ‘mysterium’, ‘arcanum’ en
‘secretum’. Deze drie termen geven niet alleen een his-
torische ontwikkeling aan maar geven ook aan hoe er
 Horn ( ), maar zie ook Qui ll ( ).
16
in politieke zin naar het staatsgeheim gekeken wordt.
Wat was de rol en de legitimiteit van het geheim?
Het mysterium stamt uit de middeleeuwen en is een
theologische politieke doctrine. Het heeft een dimen-
sie van het ongekende en het onkenbare. De ondoor-
grondelijkheid van God, de natuur of de menselijke
ziel. De Goddelijke macht van de absolute vorst kende
ondoorgrondelijke geheimen die niet uitgelegd wer-
den, of uitgelegd hoefden te worden. Met het arcanum,
wordt het geheim deel van een seculiere politieke doc-
trine. Arcanum is afgeleid van arca, dat kast of koffer
betekent. Het geheim is daarmee iets dat weggestopt
is, onttrokken aan het zicht van de buitenwereld die
dan ook niets van het geheim weet. Het geheim is hier
is een instrument van macht en het behoud van macht
en daa rmee ook meer func tioneel dan dat het moreel of
ethisch is, hoewel de twee elkaar ook niet op voorhand
uitsluiten. De zogenaamde Arcana imperii zijn doctri-
nes van macht die zich historisch gezien uitstrekken
van de machtspolitiek van de Romeinse keizers tot
de praktijken van sommige hedendaagse autoritaire
regimes.
Het secretum brengt het sociale element van
geheimhouding – zoals we dat op het maatschappe-
lijke niveau bij Simmel zagen – juist weer in beeld.
Het secretum definieert het geheim in termen van
sociale insluiting en uitsluiting. Waar het arcanum
bepaalde informatie aan het zicht onttrekt – zodat het
er in sociale zin domweg niet is – creëert het secretum
17
juist een relatie. Een relatie tussen het bekende en het
onbekende en bovenal een relatie tussen hen die het
geheim niet kennen en hen die het geheim wel kennen,
of waarvan vermoed wordt dat ze het kennen. Anders
gezegd, ook op het niveau van de staat creëert: ‘Ik weet
iets dat jij niet weet’ een sociale relatie, zowel tussen
verschillende onderdelen van de staat als in het grotere
verband van de relatie tussen de staat en haar burgers.
Wij leven – voor zover we weten uiteraard – in het tijd-
perk van het secretum. Er zijn vele known unknowns
over wat de staat – in onze naam – voor ons geheim
houdt. We weten dat er geheimen zijn, maar we ken-
nen de inhoud niet. Zij weten iets dat wij niet weten.
Die sociale relatie tussen staat en burger is echter niet
zonder spanningen als het om geheimen gaat. Anno
 bekijken veel burgers de geheimen van de staat
met argwaan en dat heeft zeker ook te maken met de
verwachtingen die de moderne democratische politiek
over zichzelf heeft geschapen. In de woorden van Eva
Horn:
A political c ulture t hat stre sses tra nsparenc y and morali-
zes the political c annot accept t he constitut ive role of the
secret; it will, at best , treat it as a regret table necessity
 Horn ( : -).
 Horn ( : ).
18
Een democratische en moralistische politiek heeft
moeite met het rechtvaardigen van een functioneel en
instrumenteel gebruik van geheimen. Wie de krant
leest, kan daar moeilijk omheen. De geheimen van de
staat staan steeds vaker in een kwade reuk van machts-
misbruik en het in de doofpot stoppen van corruptie
en mislukkingen. Onthullingen door journalisten
en klokkenluiders zoals Edward Snowden en Chelsea
Manning, bevestigen het publiek in de gedachte dat de
geheimen van de staat ‘dirty little’ en ‘dirty big secrets’
zijn. Zeker tegen een achtergrond van een moralisti-
sche polit iek, met de eis van sc hone ha nden en openlijk
beleden normen van trans parantie en openheid, wor-
den de geheimen van de staat in toenemende mate met
argwaan bekeken.
Zo op het eerste gezicht lijkt de staat niet echt
minder zaken geheim te willen houden. Zeker, aller-
lei informatie die vroeger tot de kern van de machts-
positie van de heerser werd gerekend, is nu openbare
informatie geworden. Volgens de filosoof Ian Hacking
werden de eerste volkstellingen en statistieken als
staats geheimen beschouwd en angstvallig beschermd
omdat die informatie gelijk stond aan macht. Vanda ag
de dag publiceert het Centraal Bureau voor de Statis-
tiek dagelijks een veelheid aan cijfers over de staat van
het land. Maar op andere punten zijn de luiken bij de
 Hacking ().
19
overheid juist verder dicht gegaan: veel meer docu-
menten en activiteiten worden als vertrouwelijk of
geheim gezien. En tegelijkertijd verzamelen allerlei
overheidsdiensten steeds meer informatie over steeds
meer burgers. Voor dienstverlening, maar ook voor
controle. Het enthousiasme van de overheid om steeds
meer informatie over de eigen burgers te verzamelen
en te koppelen, is op de vleugels van nieuwe technolo-
gieën alleen maar toegenomen.
De strijd om het geheim is een strijd om vrijheid
Daarmee komt ook een ander belangrijk aspect van
het geheim in beeld. Geheimen zijn ook een vorm van
vrijheid, niet in de laatste plaats ten opzichte van de
staat. In zijn eigen hoofd is de mens zijn eigen meester.
Isaia h Berlin sprak in zijn orat ie aan de Universiteit van
Oxford – ook een goede universiteit – over twee vor-
men van vrijheid: positieve en negatieve vrijheid.
De negatieve vrijheid – het afbakenen van een ruimte
waarin een mens vrij is om te doen en te zijn wie hij
wil zijn, zonder inmenging van buitenaf – is verbon-
den met het hebben van geheimen. Het is de vrijheid
om informatie af te kunnen schermen, juist als er
partijen zijn die deze informatie willen hebben of er
zelfs recht op menen te hebben. Vrijheid wordt mede
 W RR ( ); Prins, Broeders & Griffi oen ().
20
bepaald door het kunnen en mogen hebben van gehei-
men. Wie daarvan overtuigd moet worden, raad ik aan
1984 van Orwell te lezen, dat is effectiever dan welke
wetenschappelijke verhandeling dan ook. Hier schuur t
het geheim aan tegen het concept van privacy. Als we
privacy plaatsen op de afbakening van het publieke en
het private, kunnen we aansluiten bij Berlin:
It follows that a frontier must be drawn between the area
of private life and that of public authority. Where it is to
be drawn is a matter of argument , indeed of haggling.
Waar die grens getrokken moet worden is een strijd,
zeker in een tijdperk waarin onze technologische
omgeving erop gericht is ons sociale en economische
leven in data om te zetten. Wat doet ons huidige di-
gitale tijdperk met de functie en de betekenis van het
geheim? Wat betekent het voor het geheim van het
individu en wat betekent het voor de geheimen van de
staat? Uit deze twee schetsen volgt een derde categorie
van geheimen die i n onze huidige dig itale samen leving
steeds belangrijker wordt: het geheim van de technolo-
gie zelf.
 Berlin ().
21
Het transparante individu in de informatiesamenleving
Vaak wordt gez egd dat privac y dood is. Voorbij. Iets va n
het verleden. Ook de grote internetbedrijven hebben
daaraan hun steentje bijgedragen. Scott MacNealy, één
van de oprichters van Sun Microsystems, zei in 
al tegen een gehoor van journalisten: ‘You have zero
privacy anyway. Get over it’. Dat privacy voorbij zou
zijn, wordt ook vaak toegeschreven aan de gebruiker
zelf: die zou niet meer om privacy geven. De behoefte
om zaken geheim te houden neemt af en jongeren
zouden andere normen hanteren als het gaat om soci-
aal gedrag. Dat blijkt bij nadere bestudering toch vaak
wat sub tieler te liggen en momenteel – tegen de ach-
tergrond van Big Data en de Snowden onthullingen –
wordt privacy juist weer meer gewaardeerd. Privacy is
een jur idisch instr ument om informatie a f te schermen
en geheimen te beveiligen. Maar de manier waarop
nieuwe technologieën in ons dagelijks leven zijn geïn-
tegreerd, maakt privacy ook een ambigue categorie.
Voor sommige toepassingen hebben we helemaal
geen geheimen: zo liegen we niet tegen onze zoek-
machine. We zijn daar intiemer mee dan met vrienden,
fam ilie en gelief den. We vertellen de zoe kmachi ne altijd
exact waar we aan denken en in zo helder mogelijke
 http://archive.wired.com/politics/law/news///.
 Zie bijvoorbeeld boyd (); Steijn en Vedder ( ).
22
bewoordingen. Andere toepassingen verraden onze
geheimen zonder dat we het weten of daar veel bij
stilstaan. Onze smart Phone – de ongekend populaire
Judas van ons tijdsgewricht – zendt voortdurend uit
waar we zijn, hoe lang we daar zijn en welke routes we
nemen. Wie graag boeken op een Kindle van Amazon
leest, beseft zich waarschijnlijk niet dat Amazon niet
alleen weet welk boek je leest, maa r ook hoe lang je daar
over doet, hoe snel je leest en of je het boek wel of niet
uitleest. Dat stuurt die Kindle namelijk allemaal terug
naar het moeder bedrijf. En omdat veel dataverzame-
ling zich verbergt in en achter de toepassingen die het
digitale leven zo aangenaam maken ‘stemmen’ we daar
steeds vaker mee in. We hebben ons met huid en haar
aan het nu dominante businessmodel van het internet
uitgeleverd: de gebr uiker een gratis e-mail programma,
webbrowser, app of een andere dienst of product en de
leverancier zet de digitale stofzuiger aan om de details
van het privé gedrag van de gebruiker en al zijn sociale
contacten en netwerken binnen te halen. Dat levert een
privacy paradox op. De meeste mensen zeggen zich
 Sc hneier (:  ).
 Sc hneier (: ).
 Schneier (: ) as surveillance fades into t he background it
becomes easier to ignore. A nd the more int rusive a system is,
the more l ikely it is to be hidden. (...) I n the near f uture, becau se
these systems will be hidden, we may unknowingly acquiesce
to even more sur veillance.
 Nor berg, Horne en Horne ().
23
zorgen te maken over privacy, maar gedragen zich in
de dagelijkse digitale praktijk op een manier die geen
enkele rekening houdt met die zorgen. Ondanks het
feit dat er ook kleine aantallen gebruikers zijn die alter-
natieve, en meer anonieme, wegen in de informatiesa-
menleving bewandelen, lijkt me dat geen goed nieuws
voor het geheim in de informatiesamenleving.
Ook voor overheden is de digitale wereld een ver-
leiding. Er is meer informatie dan ooit en de mogelijk-
heden om de samenleving in kaart te brengen nemen
met de dag toe: niet alleen door de staat zelf, maar
ook indirect door de rijkdom van de informatie die
de grote internetbedrijven verzamelen. ‘Zien als een
staat betekende lange tijd dat overheden de wereld
waar namen via de officiële statistieken en registra-
ties die ze zelf verzamelden over haar inwoners, land
en bezit. Hoewel de staat niet altijd meer de grootste
verzamelaar van data en persoonsgegevens is, is er bin-
nen de overheid veel vloeibaar geworden. De huidige
informatie- overheid laat steeds meer data en infor-
matie over haar burgers over de grenzen van ministe-
ries, registraties, organisaties en wettelijke opdrachten
heen vloeien. In sommige landen gaat de controle
van de overheid op burgers in de digitale samenleving
veel verder. In autoritaire regimes probeert men de
 Scott ().
 WRR ( ); Prins, Broeders en Griffioen () .
24
controle op de burger in het gewone leven ook door te
trekken naar de haarvaten van het leven on line. Sur-
veillance van communicatie en gedrag op het internet
is business as usual in vele autoritair geleide landen en
wordt ook steeds verfijnder. Maar ook in democrati-
sche landen worden burger steeds trans paranter voor
onderdelen van de eigen en buitenlandse overheden.
En ook overheden onderling laten zich niet onbe-
tuigd. De Snowden onthullingen hebben laten zien
dat de Amerikaanse inlichtingendienst NSA en andere
diensten op wereldschaal persoonsgegevens hebben
verzameld. Daarbij leek het devies te zijn om zoveel
mogelijk de hele digitale hooiberg binnen te halen
collect it all! – en de digitale speld kwam dan later
wel. Nederland zet met de voorgenomen wijziging
van de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
stappen in dezelfde richting. Dat heeft uiteraard gevol-
gen voor de verhouding tussen burgers en overheden.
Voor veel burgers voelt het niet prettig als de overheid
voortdurend mee kan kijken. Het adagium dat ‘wie
niets te verbergen heeft ook niets te vrezen heeft’ kan
de onrust die dat geeft uiteraard niet wegnemen.
Hiermee ontstaat ook een trans parantie paradox:
De burger wordt steeds transparanter voor de overheid
terwijl het voor de burger steeds ingewikkelder wordt
 Deibert et al. ( ; ; ) .
 Greenwald () .
 Zie S olove () voor een deconst ructie v an dit arg ument.
25
om te achterhalen welke overheidsinstantie nu welke
informatie over hem of haar heeft. De overheid wordt
met andere woorden steeds ondoorzichtiger. Ook dat
lijkt geen goed nieuws voor de geheimen van de burger
in de informatiesamenleving
Het is dan ook de vraag of het individu zelf in staat
is om zijn geheimen in de informatiesamenleving
veilig te stellen. Zeker de gezien de Goliaths die ze
tegenover zich vinden: naast overheden zijn dat ook
bedrijven. Bedrijven als Google en Apple zijn volgens
Bruce Schneier de feodale heren van de informatie-
samenleving geworden. In ruil voor hun producten
en diensten dragen we ons digitale leven aan hen over
en leveren we ons uit aan de bescherming die ze bie-
den. Zij bepalen onze online veiligheid, de toegang
tot onze informatie en de mate van privacy die ze ons
daarbij toestaan. Daarmee zijn wij in de positie van de
lijfeigenen van het digitale tijdperk gemanoeuvreerd.
Ook sociaal kneden ze onze wereld: ‘Facebook defi-
nes who we are, Amazon defines what we want and
Google defines what we think ’. Daarbij worden er
voortdurend sociale grenzen verlegd: wat is privé, pri-
vaat, publiek en commercieel. En wat is nog geheim?
Berlin’s strijd om de grens tussen wat publiek en wat
privaat is, wordt juist ook hier gestreden. De gebruiker,
 Schneier ().
 Dyson, ge citeerd in P asquale ( : ).
26
de burger, of nog eenvoudiger: de mens is steeds trans-
paranter geworden in het digitale tijdperk. De stads-
lucht is toch minder vrij als hij volhangt met camera’s,
je telefoon gepeild kan worden en je sociale netwerken
tot in de meest pijnlijke details blootgelegd kunnen
worden. Wie met het volle arsenaal van het digitale
tijdperk op een individu in wil zoomen, zoa ls sommige
bedrijven en overheden dat kunnen, kan licht werpen
op duistere hoekjes die vroeger zeker verborgen waren
gebleven. Simmel gaf al aan dat iemand die geen gehei-
men heeft en elke gedachte uitspreekt waarschijnlijk
weinig vrienden over zou houden. Hoe ziet de staat
– of beter de vertegenwoordigers van de staat – zijn
burgers als er zoveel informatie opgediept kan wor-
den? Het spreekwoord zegt dat onbekend, onbemind
maakt. Simmel suggereert echter dat het omgekeerde
ook zijn grenzen heeft: meer weten over iemand maakt
hem of haar niet per se beminnelijker. ‘Imperfection is
a core dimension of freedom’, stelde Yochai Benkler
van de universiteit van Harvard onlangs. En dat staat
haaks op de wens van de overheden en bedrijven om
iedereen zo goed mogelijk te leren kennen. Voor het
individu geldt daarmee dat het geheim van de transpa-
rantie gered moet worden.
 Zie: http://harvardmagazine.com///security-versus-
freedom.
27
En hoewel de digitale samenleving mogelijkheden
biedt om zand in de machine te strooien en in verzet te
komen,30 is grootschalig verzet zeldzaam. Als we het
geheim zien als een vorm van vrijheid, dan geldt daar-
bij wat Berlin al eerder constateerde: de strijd om vrij-
heid met een hoofdletter V, in de zin van een abstracte
waarde, is meestal de strijd van een voor hoede. Op dit
punt gaan bijvoorbeeld NGOs als de Electronic Fron-
tier Foundation en Bits of Freedom en hacktivistische
organisaties als Wikileaks en Anonymous voorop,
soms op en soms over de lijn. Veel mensen zijn echter
bereid vrijheid op te offeren aan andere doelen, zoals
veiligheid, welvaart, macht of een ander item uit een
lange lijst van meer en minder nobele doelen en waar-
den,31 zoals bijvoorbeeld het gemak van de informatie-
samenleving. Met een aandeel van meer dan 90% in de
markt voor zoekmachines is Google de kiloknaller van
de Europese informatiesamenleving geworden.32 Al-
ternatieven zijn voorhanden maar groeien vooralsnog
erg bescheiden. De digitale wereld levert een rijkdom
 Zie bijvoorbe eld Marx ( ); Brunton a nd Nissenbaum ( ).
 Berlin ( ): The bul k of humanit y has cert ainly at most t imes
been prepared to sac ri fice t his [freedom, DB] to other goals:
securit y, stat us, prosperity, power, virtue, rewards in t he next
world; or justice, equalit y, fraternity, and many other values
which appear wholly, or in part, incompatible w ith t he attain-
ment of the g reatest degree of individual libert y, and cer ta inly
do not need it a s a precondition for their own real isation.”
 http://uk.businessinsider.com/heres-how-dominant-google-
is-in-europe--?r=US&IR=T.
28
aan informatie en communicatie, maar de gebruiker
levert ook in. Of zoals het cliché van de internetecono-
mie het wil: “If some thing is for free, you are not the
customer, you are the product”. Debat over de grenzen
van deze ruil en de vraag wat de grens tussen publiek
en privaat moet zijn, zal in de komende jaren alleen
maar belangrijker worden.
De geheimen van de digitale staat
En wat doet de informatiesamenleving voor de gehei-
men van de staat? Simmel’s verwachting was dat de
staat onder invloed van de modernisering steeds ope-
ner en transparanter zou worden. Het antwoord lijkt
hier gemengd: de geheimen van de staat zijn in veel
landen juist gegroeid in de twintigste eeuw, maar de
digitalisering – die de overheid in staat stelt om diep in
het leven van haar burgers te kijken – dwingt de staat
uiteindelijk misschien ook tot nadenken over de eigen
geheimen.
De geheimen van de staat begeven zich tussen
twee extremen. Enerzijds zijn geheimen, zoals eerder
besproken, een machtsmiddel. Door Hannah Arendt
kernachtig omschreven als ‘Real power begins where
secrecy begins’. Anderzijds heeft de staat geheim-
houding ook domweg nodig om zijn taken en plichten
 Arendt ( : ).
29
ten opzichte van de samenleving te kunnen vervullen,
bijvoorbeeld in het domein van de nationale veilig-
heid. In de woorden van William Colby – een voor-
malig directeur van de CIA: ‘ Secrets are necessary to
a free society.’ De keuze is met andere woorden niet
zwart-wit. Waar de grens getrokken wordt tussen wat
de staat voor zichzelf houdt en wat met burgers gedeeld
kan worden, is daarmee van groot belang.
De moderne staat is zijn smaak voor geheimhou-
ding in ieder geval niet kwijtgeraakt. De Amerikaanse
geheime dienst NSA, waar nu zoveel om te doen is,
werd in  met een geheim presidentieel order door
Harry Truman opgericht. Het besluit en de organisa-
tie bleven tot in de jaren  een geheim tot een schan-
daal het bestaan de dienst blootlegde. Bovendien
hebben overheden de neiging om steeds meer infor-
matie geheim te houden en te classificeren. In de VS
spreekt Bruce Schneier van een secrecy creep en stelt
dat geheimhouding ontploft is. Maar ook in Europa
is geheimhouding eerder in opkomst dan op de terug-
tocht. Deirdre Curtin heeft in haar oratie Top secret
Europe laten zien hoe binnen de EU de geheimhouding
van documenten steeds verder is uitgedijd, in het bij-
zonder binne n het domein van Ju stitie en Bin nenland se
Zaken. Ze spreekt van een cultuur van geheimhouding
 Colby ( : ).
 Glennon ( : ).
 S chneier ( : ).
30
die leidt tot een woekerende praktijk van overclassifi-
catie. In Amerika is dit geen klein probleem – experts
schatten dat -% van de geclassificeerde stukken
van de overheid overgeclassificeerd is of zelfs helemaal
niet geclassificeerd zou moeten zijn. In Nederland
weten we het niet. Mij is in ieder geval geen onderzoek
bekend dat deze vraag probeert te beantwoorden.
Wat de staat betreft is het natuurlijk wel de bedoe-
ling dat wat als geheim is aangemerkt, ook geheim
blijft. En dat is in het digitale tijdperk niet eenvoudiger
geworden. Was de NSA in het begin van zijn bestaan
nog een mooi voorbeeld van een arcanum – niemand
wist dat het bestond – sinds  is het eerder een
secretum dat in zijn voegen kraakt. Het digitale tijd-
perk maakt ook de geheimen van de overheid kwets-
baar. Soldaat Chelsea – toen nog Bradley – Manning
kopieerde ruim . geheime documenten van
het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken
op een Dvd’tje waar hij met pen ‘Lady Gaga’ op had
geschreven en speelde het door aan de klokkenluiders
van Wikileaks. Edward Snowden werkte niet eens
voor de Amerikaanse overheid maar was in dienst
van Booz Allen Hamilton, een Amerikaans consul-
tancy bedrijf dat voor de NSA werkte. Hoeveel docu-
menten hij van de server van de NSA heeft gehaald is
 Curtin (:-).
 http://www.theguardian.com/world//nov//how
-us-embassy-cables-leaked.
31
onbekend, maar het getal kan volgens Keith Alexander
destijds directeur van de NSA, oplopen tot maximaal
één miljoen documenten. Ook voor het lekken van de
geheimen van de overheid is dit dus het tijdperk van de
‘Big Data’. Niemand krijgt ongezien . papieren
documenten het gebouw uit, in bits en bytes is dat een
heel ander verhaal.
Dat betekent dat er voor de st aat ook alle reden is om
beter na te denken hoe ze geheimen moet bewaren in
het digitale tijdperk. Peter Swire, lid van de commissie
die op verzoek van P resident Obama naar het functio-
neren van Amerikaanse inlichtingendiensten keek,
stelt vast dat geheimen in het digitale tijdperk veel kor-
ter geheim zullen blijven dan voorheen. De ‘declining
half-life of secrets’ noemt hij dat. De technologische
vooruitgang, het feit dat inlichtingendiensten steeds
meer publiek-private samenwerkingen zijn (in plaats
van roepingen voor het leven) en de veelheid aan bron-
nen waar inlichtingendiensten naar kijken, maakt de
geheimhouding van die werkzaamheden kwetsbaar.
Het verzamelen van informatie is niet zo’n punt meer,
maar geheim houden dat je dat doet, wordt steeds
moeilijker. En het maakt nogal uit of er in vandaag
de krant staat dat Bondskanselier Willy Brandt in de
 http://www.afr.com/technology/web/security/interview-
transcriptformer-head-of-the-nsa-a nd-commander-of-the-
us-cyber-command-general-keith-alexander- -itzhw.
 Swir e ().
32
jaren ’ door de Amerikanen werd afgeluisterd of dat
het gaat om Angela Merkel, de huidige Bondskanselier,
die de telefoon pakt om het Witte Huis te bellen.
Voor de staat geldt wellicht dat het geheim van de
geheimhouding gered moet worden. En misschien is
het wel de digitale wal van de informatiesamenleving
die het schip van staat dwingt om bij te sturen. Anders
dreigt de legitieme functie van het geheim ten onder
te gaan aan een overmatig enthousiasme voor het ver-
zamelen en geheimhouden van informatie. Dat vereist
een kritische blik op wat de overheid echt als geheim
wil zien en bewaren. Bij gegevensverzameling geldt
het privacy adagium ‘select before you collect’, bij
geheimhouding zou ‘select before you protect’ het ada-
gium moeten zijn.
Het mysterie van de technologie
Het laatste geheim verschuilt zich in de technolo-
gie zelf. De moderne informatietechnologie die het
geheim van zowel het individu als de staat onder druk
zet, heeft ook zo zijn eigen geheimen. Het is binnen de
Science and Technology Studies literatuur een gemeen-
plaats dat technologie geen objectief instrument is.
Technologieën hebben een eigen dynamiek maar
interacteren ook met de soci ale omgeving. Technologie
wordt soms als een black box voorgesteld. Wat er pre-
cies in die black box gebeur t, is nog niet zo eenvoudig te
33
achterhalen, maar onderzoekers in deze traditie probe-
ren hem vaak met veel precisie open te breken.
Een mooi voorbeeld van een black box technologie
in het tijdperk van big data is het gebruik van algorit-
men in de analyse van grootschalige databestanden.
In een tijd waarin de hoeveelheid data hand over hand
toeneemt en men verwacht dat data-analyse kennis en
winst zal brengen, is het algoritme niet meer weg te
denken. Een algoritme is een eindige serie van stappen
die input data in output data omzet: het genereert dus
een uitkomst. Een algoritme ploegt door een gegeven
dataset heen om daar informatie uit te halen: van je
zoekresultaten in Google en de boeken die Amazon je
aanbeveelt tot de potentiële fraudeurs en terroristen
bij de bestandsanalyse van overheden. Het program-
meren van die algoritmen is een aaneenschakeling van
keuzes: welke data wel of niet meegenomen worden,
welke categorieën en profielen gemaakt worden en
welke wegings factoren daaraan verbonden worden.
Die keuzes worden gemaakt door mensen – opdracht-
gevers en programmeurs – en in toenemende mate ook
door algoritmen zelf. Algoritmen worden steeds meer
zelflerend, dat wordt ook wel deep learning of machine
learning genoemd, en naarmate de data zelf in omvang
toenemen – wat in een big data wereld het geval is –
worden de algor itmen steeds complexer. Google search
werkt niet met  algoritme, maar met ongeveer
 algoritmes die samen bepalen wat er bovenaan in
je zoek resultaten terecht komt. Die algoritmes worden
34
daarmee steeds belangrijker in ons dagelijkse leven:
Google’s algoritme bepaalt mede hoe ik naar de wereld
kijk, die van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
bepalen of ik als een gevaar wordt gezien.
De algoritmen zelf zijn echter vaak geheim. Bedrij-
ven beschouwen ze als bedrijfsgeheimen en over-
heden classificeren ze omdat ze inzicht zouden geven
in hun manier van werken. Beiden houden ze dus
geheim omdat kennis delen de mogelijkheid opent
voor ‘gaming the system’. Als je weet hoe er gezocht
wordt, kun je dat patroon ontduiken – denk aan de
crimineel of fraudeur die zo de digitale opsporing ont-
loopt. Of je kunt je er juist volledig aan aanpassen –
denk aan de website die graag bovenaan de pagina met
zoekresulaten verschijnt. Die geheimhouding maakt
wel dat alle keuzes, wegingen en overwegingen die in
de combinatie van algoritme en databanken besloten
liggen, uit het zicht verdwijnen en niet bevraagd kun-
nen worden. Van de buitenkant gezien ontstaat er een
gesloten systeem dat met veel rekenkundige precisie
en autoriteit resultaten levert. Bowker en Star gaven in
hun standaardwerk over classificatie al aan dat infor-
matiearchitectuur – en de politiek die daarin besloten
ligt – moeilijk te analyseren is:
 Pasquale (); Gil lespie ( ).
35
Good usable systems disappear almost by definition.
The easier they are to use, the harder they are to see.
As well, most of the time, the bigger they are, the harder
they are to see.
De grote black boxes – met alle geheimen die daarin
besloten liggen – verdwijnen als het ware achter de
façade van een goed werkend systeem. Hoe resultaten
tot stand komen, wordt schemerig, terwijl het effect
van die resultaten op het leven van mensen alleen maar
toeneemt. ‘Computer says no’ als de digitale variant
van de Deus ex machina.
Moderne digitale technieken hebben daarmee ook
iets mysterieus, letterlijk in de zin van het mysterium
zoals we het daar eerder over hadden. Dat is overigens
iets van alle tijden. Aan het begin van de ste eeuw
had Max Weber het over de onttovering van de samen-
leving. Rationalisering van de samenleving zou
volgens Weber de wereld van zijn mysterie beroven
omdat met nieuwe technologie en rekenkracht in prin-
cipe alles beheersbaar wordt. Dat wil niet zeggen dat
 Bowker a nd Star (:  ).
 Weber ( : -) .
 That in turn means the disenchantment of the world. Un like
the sav age for whom such forces existed, we need no longer
have recourse to magic in order to control the spirits or pray to
them. Instead, technology and calculation achieve our ends.
This is the primary meaning of t he process of intellectualiza-
tion.’ Weber ( : ).
36
Weber dacht dat de moderne mens al die techniek zelf
begreep. Hij ging er vanuit dat technologie in principe
leerbaar was maar dat specialisatie en arbeidsverdeling
er in de praktijk voor zorgen dat de meeste mensen
niet begrijpen hoe een lift, tram of computer werkt.
Dat is aan de experts. Vrij vertaald naar nu: voor de
meeste mensen blijft IC T een mysterie, maar voor de
experts hebben de nullen en enen van het algoritme
geen geheimen. Volgens de voormalige Rotterdamse
en nu Leuvense Socioloog Stef Aupers valt dat laat-
ste nog maar te bezien. De ICT specialisten die hij in
Silicon Valley interviewde legden allemaal de nadruk
op de onkenbaarheid en ondoorzichtbaarheid van
moderne technologie. Ook voor de experts bleek het
mysterie van de technologie dus groter dan gedacht.
Achter de eenvoud en de rust van de startpagina van
Google, gaan zoals gezegd ruim  algoritmen schuil.
Het aantal mensen bij Google dat die allemaal kan
doorzien en doordenken is op zijn allerbest uitermate
beperkt. Het zou me niet verbazen als het nul is. Maar
het is – in de woorden van Bowker en Star – een goed
brui kbaar systeem. M aar wel een systeem dat zijn eigen
geheimen heeft.
 O ntleend aa n Aupers ( ).
 Aupers ( : ).
37
Slot
Ik rond af. De digitale samenleving is onze samen-
leving en sociologische aandacht daarvoor is er eerder
te wein ig dan teveel . Ook het geheim is een v itaa l socio-
logisch thema dat meer leven ingeblazen mag worden.
Simmel’s enthousiasme – Het geheim is één van de
grootste menselijke prestaties – krijgt een klemmende
echo in de woorden van Sissela Bok: ‘With no control
over secrecy and openness, human beings could not
remain either sane or free’. Geestelijk gezond en vrij:
daarmee staat nogal wat op het spel. Het voorafgaande
is een schets van de thema’s waar ik me de komende
jaren aan deze universiteit mee bezig wil houden: dat
is met het uitspreken van deze rede in ieder geval geen
geheim meer.
 Bok (:  ).
39
Dankwoord
‘No man is an island, entire of itself ’ schreef John
Donne in   en dat geldt ook voor mij in .
Ik ben vele mensen dank verschuldigd en zal er hier
slechts enkele noemen.
In de eerste plaats gaat mijn dank uit naar de Eras-
mus Universiteit, het Trustfonds en de Wetenschap-
pelijke raad voor het Regeringsbeleid voor het in mij
gestelde vertrouwen. In het bijzonder gaat mijn dank
daarbij uit naar Huib Pols, Rector Magnificus en naar
Henk van der Molen, de Decaan van Faculteit Sociale
Wetenschappen. Bij de WRR dank ik André Knott-
nerus, voorzitter van de WRR, en Wendy Asbeek
Brusse en Frans Brom, de voormalige en de huidige
directeur van de WR R voor hun steun en betrokken-
heid bij deze leerstoel.
Romke van der Veen en Godfried Engbersen dank
ik van harte voor hun enthousiasme en inzet om deze
leerstoel mogelijk te maken.
Beste collega’s van de nieuwe vakgroep bestuurs-
kunde en sociologie. Het eerste jaar van dit hoogleraar-
schap is alweer omgevlogen en viel samen met een tijd
van verandering. Nu deze oratie achter de rug is, stort
ik mij graag wat meer in de dagelijkse gang van zaken.
Ik zie ernaar uit met jullie verder samen te werken.
 John D onne ( ) Meditation XXVII .
40
Beste collega’s van de W RR. Al  jaar is de WRR
mijn intellectuele speeltuin en dat heb ik aan jullie te
danken. Ik dank al mijn collega’s – oud en nieuw – voor
het plezier waarmee ik elke dag naar mijn werk ga.
Godfried Engbersen is door de jaren heen een groot
leermeester geweest door zowel aanwezig te zijn als
door te schitteren in afwezigheid. Vertrouwen heet dat
en het is een groot geschenk.
Willem en Huub dank ik voor hun vriendschap en
collegialiteit en voor hun scherpe geest die ook deze
rede heeft bijgepunt.
Jasper en Joost dank ik voor hun lange vriendschap
en voor het vieren van de hoogtepunten en het bezwe-
ren van de dieptepunten in mijn leven.
Bij alle belangrijke momenten in mijn leven kan ik
erop rekenen dat mijn familie erbij is en op de eerste rij
zit. Dat is ook nu weer zo en het is belangrijker dan ik
uit kan drukken.
Zonder mijn ouders, Wijna nd en Lisette, was ik niet
gekomen waar ik nu sta. Vertrouwen, rust, uit daging,
steun en liefde. Wijze lessen om te volgen, zeker nu ik
zelf vader ben.
Linnet, toen onze paden elkaar kruisten op een
lelijke campus in het mooie Sussex kon ik niet ver-
moeden hoe groot en groots je mijn wereld zou maken .
Ik dank je voor een groot hart, intellectuele verwon-
dering en voor de kleine mensen die we samen hebben
gemaakt.
41
Deze oratie draag ik op aan Olivia en Julia die nog te
klein zijn voor geheimen. Dat zal nog wel even zo blij-
ven, maar als ze komen, is het toch fijn om te weten dat
ze een fundament onder jullie vrijheid zijn
Ik heb gezegd!
43
Referenties
Arendt, H. () The Origins of Totalitarianism.
San Diego: Harcourt.
Aupers, S. () ‘The Force is Great: Enchantment
and Magic in Silicon Valley’, Masaryk University
Journal of Law and Technology, Vol  (): -.
Berlin, I. (/) Two Concepts of Liberty.
Four Essa ys on Libert y. New York: Oxford University
Press.
Bok, S. () Secrets: On the Ethics of Concealment
and Revelation. New York: Vintage Books.
Bowker, G. and S. Star () Sorting things out.
Classification and its consequences. Cambridge,
Massachusetts: The MIT Press.
Boyd, D. () It’s complicated. The social lives of
networked teens. New Haven: Yale University Press.
Brunton, F. en H. Nissenbaum () “Vernacular
resistance to data collection and analysis: A political
theor y of obfuscat ion.” First Monday  (). Ava ilable
at http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/
index.php/fm/article/viewArticle//.
Colby, W. () ‘Intelligence Secrecy and Security in
a Free Societ y’, Inter national Securit y, Vol.  (): - .
Craib, I. () Classic Social Theory. Oxford: Oxford
University Press.
Curtin, D. () Top secret Europe. Inaugurele rede
Universiteit van Amsterdam, .
44
Deibert, R., J. Palfrey, R. Rohozinski and J. Zittrain
(, eds.) Access Denied: The Practice and Policy
of Global Internet Filtering, Cambridge (Mass.): MIT
Press.
Deibert, R., J. Palfrey, R. Rohozinski and J. Zittrain
(, eds.) Access Controlled: The Shaping of Power,
Rights, and Rule in Cyberspace, Cambridge (Mass.):
MIT Press.
Deibert, R., J. Palfrey, R. Rohozinski and J. Zittrain
(, eds.) Access Contested. Security, Identity, and
Resistance in Asian Cyberspace, Cambridge (Mass.):
MIT Press.
Gillespie, T. . “The Relevance of Algorithm”.
pp. - in: T. Gillespie, P. Boczkowski, en K. Foot
(eds.) Media Technologies: Essays on Communication,
Materiality, and Society. Cambridge (Mass.):
MIT Press.
Glennon, M. () ‘National Security and Double
Government’, Harvard National Security Journal,
 (): -.
Greenwald, G. () No Place to Hide. Edward
Snowden, the NSA and the US Surveillance State.
New York: Metropolitan Books.
Hacking, I. () The taming of Chance. Cambridge:
Cambridge University Press.
Horn, E . () ‘Logics of political secrecy’, Theory,
Culture and Society, Vol. : –.
45
Marx, G. () ‘A tack in the shoe: Neutralizing and
resisting the new surveillance’, Journal of Social
Issues  (): -.
Marx, G. en G. Muschert ( ) “Simmel on secrecy.
A Legacy and Inheritance for the Sociology of
Information.”, pp. - in: C . Rol and C. Papilloud
(eds.) Soziologie Als Möglichkeit: 100 Jahre Georg
Simmels Untersuchungen Über Die Formen Der
Vergesellschaftung. Wiesbaden: VS Verlag für
Sozialwissenschaften.
Norberg, P., D. Horne en D.A. Horne () “The
Privacy Paradox: Personal Information Disclosure
Intentions Versus Behaviors,” Journal of Consumer
Affairs, Vol.  (), pp. -.
Orwell, G. (/) Nineteen eighty-four. London:
Penguin Books.
Pasquale, F. () The Black Box Society. The Secret
Algorithms That Control Money and Information.
Cambridge (Mass.): Harvard University Press.
Prins, J. E. J., D. Broeders, & H. Griffioen ()
‘iGovernment: A new perspective on the future of
government digitisation’, Computer Law & Security
Review,  (), -.
Quill, L . () Secrets and Democracy. From Arcana
Imperii to Wikileaks, New York: Palgrave Macmillan.
Schne ier, B. () ‘ Power in Age of t he Feuda l Internet ’,
pp. - in U. Gasser, R. Faris and R. Heacock (eds.)
Internet Monitor 2013: Reflections on the Digital
46
World. Cambridge (Mass.): The Berkman Center for
Internet and Society.
Schneier, B. () Data and Goliath. The Hidden
Battles to Collect Your Data and Control Your World.
New York: W. W. Norton & Company.
Scott, J. () Seeing like a State. How certain
schemes to improve the human condition have failed.
New Haven: Yale University Press.
Simmel, G./K. Wolff () The Sociology of Georg
Simmel. Translated, edited and with an introduction
by Kurt. H. Wolff. New York: The Free Press.
Solove, D. () Nothing to hide. The false trade off
between privacy and security. New Haven: Yale
University Press.
Steijn, W. en A. Vedder () ‘Privacy under con-
struction: A developmental perspective on privacy
perception’, Science, Technology & Human Values.
Vol.  (): -.
Swire, P. () The Declining Half-life of Secrets and
the Future of Signals Intelligence. New America
Cyber Security Fellows Paper Series no. , July .
Washington: New America Foundation.
Weber, M. () The vocation lectures. “Science as
a vocation” and “Polit ics as a vocation”. Indianapolis:
Hackett Publishing Company.
WR R () iOverheid. WRR Rapporten aan de
Reger ing nr. . A msterdam: A msterda m University
Press.
Wie kan er nog een geheim bewaren in een wereld waarin
alles en iedereen verbonden is door technologie die
erop gericht is personen, objecten, bewegingen, relaties,
smaken en voorkeuren in kaart en in verband met elkaar te
brengen? De mogelijkheid om geheimen te bewaren staat
in de informatiesamenleving onder druk. Dat geldt zowel
voor het individu als voor de geheimen van de staat. Dat is
een zorgelijke ontwikkeling want geheimen zijn zowel een
fundament van de individuele vrijheid als een essentieel
onderdeel van het functioneren van de staat. Voor het individu
geldt dat het geheim gered moet worden van de toegenomen
digitale transparantie, terwijl voor de staat geldt dat de
legitieme functie van het geheim gered moet worden van een
ontspoorde cultuur van geheimhouding. Bovendien brengt
de moderne digitale technologie zelf een nieuwe laag van
geheimzinnigheid aan in ons dagelijks leven. De kenbaarheid
van de systemen en applicaties die de informatiesamenleving
sturen is minder vanzelfsprekend dan we vaak denken.
Dennis Broeders, senior wetenschappelijk medewerker
bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid,
aanvaardde met het uitspreken van deze rede op 30 oktober
2015 de bijzondere leerstoel Technologie en Samenleving bij
de vakgroep Bestuurskunde en Sociologie aan de Erasmus
Universiteit Rotterdam.
Article
Full-text available
Who can still keep a secret in a world in which everyone and everything are connected by technology aimed at charting and cross-referencing people, objects, movements, behaviour, relationships, tastes and preferences? The possibilities to keep a secret have come under severe pressure in the information age. That goes for the individual as well as the state. This development merits attention as secrecy is foundational for individual freedom as well as essential to the functioning of the state. Building on Simmel’s work on secrecy, this paper argues that the individual’s secrets should be saved from the ever-expanding digital transparency. The legitimate function of state secrecy in turn needs rescuing from a culture of secrecy and over-classification that has exploded in recent years. Contrary to popular expectation, the digital revolution adds another layer of secrecy that is increasingly hidden behind the facade of the ‘big usable systems’ we work and play with every day. Our dependence on information systems and their black-boxed algorithmic analytical core leads to a certain degree of Weberian (re) enchantment that may increase the disconnect between the system, user and object.
Book
Full-text available
What is new about how teenagers communicate through services such as Facebook, Twitter, and Instagram? Do social media affect the quality of teens' lives? In this eye-opening book, youth culture and technology expert danah boyd uncovers some of the major myths regarding teens' use of social media. She explores tropes about identity, privacy, safety, danger, and bullying. Ultimately, boyd argues that society fails young people when paternalism and protectionism hinder teenagers' ability to become informed, thoughtful, and engaged citizens through their online interactions. Yet despite an environment of rampant fear-mongering, boyd finds that teens often find ways to engage and to develop a sense of identity. Boyd's conclusions are essential reading not only for parents, teachers, and others who work with teens but also for anyone interested in the impact of emerging technologies on society, culture, and commerce in years to come. Offering insights gleaned from more than a decade of original fieldwork interviewing teenagers across the United States, boyd concludes reassuringly that the kids are all right. At the same time, she acknowledges that coming to terms with life in a networked era is not easy or obvious. In a technologically mediated world, life is bound to be complicated.
Chapter
Full-text available
Algorithms (particularly those embedded in search engines, social media platforms, recommendation systems, and information databases) play an increasingly important role in selecting what information is considered most relevant to us, a crucial feature of our participation in public life. As we have embraced computational tools as our primary media of expression, we are subjecting human discourse and knowledge to the procedural logics that undergird computation. What we need is an interrogation of algorithms as a key feature of our information ecosystem, and of the cultural forms emerging in their shadows, with a close attention to where and in what ways the introduction of algorithms into human knowledge practices may have political ramifications. This essay is a conceptual map to do just that. It proposes a sociological analysis that does not conceive of algorithms as abstract, technical achievements, but suggests how to unpack the warm human and institutional choices that lie behind them, to see how algorithms are called into being by, enlisted as part of, and negotiated around collective efforts to know and be known.
Article
Full-text available
We present a developmental perspective regarding the difference in perceptions toward privacy between young and old. Here, we introduce the notion of privacy conceptions, that is, the specific ideas that individuals have regarding what privacy actually is. The differences in privacy concerns often found between young and old are postulated as the result of the differences found in their privacy conceptions, which are subsequently linked to their developmental life stages. The data presented have been obtained through a questionnaire distributed among adolescents, young adults, and adults and provide support for this developmental perspective. This study is one of the first to include adolescents when investigating the privacy concerns among young and old. The results show that the privacy conceptions held by adolescents indeed differ from those held by young adults and adults in keeping with the expectations as seen from a developmental perspective. In addition, the areas in which the differences in privacy conceptions are found also reflect the strongest relationship with concerns. As such, these findings present an alternative perspective to the commonly held notion that young people are less concerned about privacy.
Article
Full-text available
Using Simmel’s article “The Sociology of Secrecy and of Secret Societies” as a point of departure (Simmel 1906: 441–498), this chapter examines selected aspects of the social scientific field of secrecy. As Simmel conceptualized it, the secret is a central means for information control in contemporary society. A brief survey of Simmel’s writing on secrecy leads to a first conclusion that Simmel’s impact was rather diffuse at best. As is consistent with his approach, Simmel offers sensitizing principles, which a contemporary researcher might take as groundwork for future research. Here as elsewhere (Marx/Muschert 2007: 375–395), we argue that what is needed is a sociology of information framework for the study of information flows, restrictions and blockages in contemporary society. We outline the framework and some related concepts connected to secrecy: including, publicity, privacy, secrecy, the paradoxes of information, and the value of information. We conclude with a suggestion about how Simmel’s writing on secrecy might be usefully connected with his more famous piece on money ([1900]). By considering information as an object of value subject to principles of exchange, we suggest a number of propositions which might serve future research within a sociology of information framework.
Book
Secrets and Democracy develops a new approach to understanding the centrality of secrecy to political life. From the ancient world to the modern, this book considers the growing importance of secrets, the dilemmas this poses to conceptions of democracy and the challenges that collecting secrets poses to publicity and privacy in the network society.
Article
Why has U.S. national security policy scarcely changed from the Bush to the Obama administration? And why does it matter? The theory of "double government" posed by the nineteenth-century English scholar Walter Bagehot suggests a disquieting answer. The public is encouraged to believe that the visible, "Madisonian institutions"-the presidency, Congress, and the courts-make security policy. That belief sustains these institutions' legitimacy. Yet their authority is largely illusory. Presidential control is nominal, congressional oversight is dysfunctional, and judicial review is negligible. National security policy is made, instead, by a "Trumanite network" of several hundred members that is largely concealed from public view. These officials manage the military, intelligence, diplomatic, and law enforcement agencies that are responsible for protecting the nation. Their primacy is the result not of some nefarious or even purposeful plotting, but rather of structural incentives imbedded deep within the American political system. The Trumanites provide needed expertise, quick-footedness, institutional memory, and policy stability. Their ascendancy is the main reason for the continuity of national security policy. Yet the Trumanites' dominance threatens democratic accountability, for the U.S. Constitution's restraints operate primarily upon the hollowed-out Madisonian institutions, not the Trumanite network. The press and public opinion cannot fill the void; both are too manipulable, and their vitality depends upon robust Madisonian institutions powered by an informed and engaged electorate. Instead, widespread political ignorance prevails-and becomes more acute as Madisonian influence declines. The net result is a secretive, unrestrained, and expanding security apparatus that poses a grave threat to democracy.
Article
In the modern age, the political secret has acquired a bad reputation. With modern democracy’s ideal of transparency, political secrecy is identified with political crime or corruption. The article argues that this repression of secrecy in modern democracies falls short of a substantial understanding of the structure and workings of political secrecy. By outlining a genealogy of political secrecy, it elucidates the logic as well as the blind spots of a current culture of secrecy. It focuses on two fundamental logics of secrecy, deduced from the Latin terms ‘arcanum’ and ‘secretum’. Whereas the logic of arcanum regards secrecy as a legitimate dimension of government, a modern logic of secretum is marked by an inextricable dialectics between the withdrawal and communication of knowledge, between secrecy and publicity. Here, the secret is not so much a piece of withheld knowledge as a ‘secrecy effect’ that binds the realm of secrecy to the public sphere by a dialectics of permanent suspicion and scandal. Instead of falling into the trap of this ‘secrecy effect’ it is worth taking a closer look at the tradition of thought on the arcana imperii, from Tacitus to early modern doctrines of raison d’état to Carl Schmitt. What this tradition deals with is the functionality of secrecy and its complicated relation to the law. The arcana tradition elaborates the crucial point of secrecy: its potential, but also its profound ambivalence. Secrecy opens up a discretionary space of action exempt from the rule of law, and, according to Carl Schmitt, ignores the law so as to allow it to become effective. Secrecy serves to protect and stabilize the state, but at the same time it opens a space of exception from the rule of law that breeds violence, corruption and oppression. Instead of seeing secrecy as the opposite of a political culture of transparency, it is more productive to regard secrecy as transparency's complement – a counterpart, however, that is marked by the profound paradox of being both a consolidation of and a threat to democracy.