ArticlePDF Available

Abstract

The acceptance of exercise as a form of rehabilitation and promotion and preservation of health was complete in the Byzantine practice of medicine. This study was made to investigate to what extent exercise was employed as an adjunct to recovery and how it was used to promote and maintain health in the Byzantine era. Exercises designed to maintain and promote health are found in Byzantine literature from the high schools. Rubbing, kneading and massage were referred to as physiotherapy exercises, and a variety of physical exercises were recommended in the range of gymnastic drills, with each one bearing indications and contraindications. The gymnastic maneuvers included among rehabilitation and health promotion activities were: The walk (walking), the road (running), the hammock (cot), horse riding, the krikilasia (hoop), the nixis (swimming), wrestling, shadow boxing (fist moves unopposed), the afalmos (jumping on the spot), the exalmos (running jump), the exercise ball, the exercise korikas (pugilistic bag), altiriovolia (lifting dumbbells), and armed combat (exercise with full military kit). Exercise as a means of promoting health is often mentioned in the context of military training, and exercise in the modern sense was practiced only in the army. Because of the association of sport with the ancient-pagan spirit, the Byzantine Empire managed only through contradictions that ran contrary to Orthodox tradition and religion to accept exercise as a means of promotion and restoration of health.
ØáâÞàØÑâÖáØÑâàØÙÖá
HISTORY OF MEDICINE
ÁÑ×ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2015, 32(1):96
-
101
ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE 2015, 32(1):96
-
101
The therapeutic use of sport
during the Byzantine period
Abstract at the end of the article
Η θεραπευτική χρήση της άθλησης
κατά τη βυζαντινή περίοδο
Η αποδοχή της άσκησης ως πρακτική μορφή αποκατάστασης, προαγωγής
και διατήρησης της υγείας ήταν πλήρης από τη βυζαντινή Ιατρική. Σκοπός
της παρούσας μελέτης ήταν να διερευνηθεί κατά πόσο η άσκηση αποτελού-
σε επικουρικό μέσο αποθεραπείας και τρόπο προαγωγής και διατήρησης
της υγείας στη βυζαντινή εποχή. Από την ανάλυση και την επεξεργασία των
πηγών προέκυψαν τα παρακάτω: Οι ασκήσεις που σκοπό είχαν τη διατήρηση
και την προαγωγή της υγείας απαντώνται στη βυζαντινή γραμματεία με τους
όρους φυσιοθεραπευτικά και γυμναστικά γυμνάσια. Οι τρίψεις, οι μαλάξεις και
οι επαλείψεις αναφέρονται ως φυσιοθεραπευτικά γυμνάσια, ενώ μια πλειάδα
σωματικών ασκήσεων περιλαμβάνονται στο φάσμα των γυμναστικών γυμνασί-
ων, όπου στο κάθε ένα αναφέρονται ενδείξεις και αντενδείξεις. Τα γυμναστικά
γυμνάσια, τα οποία συστήνονταν για αποκατάσταση και προαγωγή της υγείας,
ήταν: Ο περίπατος (βάδην), ο δρόμος (τρέξιμο), η αιώρα (κούνια), η ιππασία,
η κρικηλασία (τσέρκι), η νήξις (κολύμβηση), η πάλη, η σκιαμαχία (κινήσεις
πυγμής χωρίς αντίπαλο), ο αφαλμός (επί τόπου αναπηδήσεις), ο εξ αλμός
(άλμα εν κινήσει), η άσκηση με σφαίρα, η άσκηση σε κώρυκα (πυγμαχικός
σάκος), η αλτηριοβολία (άρση αλτήρων) και η οπλομαχία (άσκηση με πλήρη
πολεμική εξάρτηση). Η άσκηση ως μέσο προαγωγής της υγείας αναφέρεται
συχνά και στο πλαίσιο της στρατιωτικής εκπαίδευσης, ενώ άσκηση με τη
σύγχρονη έννοια υπήρχε μόνο στο στράτευμα. Λόγω της σύνδεσης της
αθλητικής δραστηριότητας με το αρχαιοελληνικό-ειδωλολατρικό πνεύμα, το
βυζαντινό κράτος κατόρθωσε μέσα από αντιφάσεις που προσέκρουαν στην
παράδοση και τη θρησκεία να αποδεχθεί την άσκηση ως μέσο προαγωγής
και αποκατάστασης της υγείας.
...............................................
Ν. Σταυρακάκης,1
Ε. Αλμπανίδης2
1Εργαστήριο Αναπνευστικής
Λειτουργίας, Τακτικό Πνευμονολογικό
Ιατρείο, Γενικό Νοσοκομείο Ηρακλείου
«Βενιζέλειο-Πανάνειο», Ηράκλειο, Κρήτη
2Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και
Αθλητισμού, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο
Θράκης, Κομοτηνή
Υποβλήθηκε 21.5.2014
Εγκρίθηκε 29.5.2014
Λέξεις ευρετηρίου
Αποκατάσταση
Άσκηση
Βυζαντινή Ιατρική
Copyright
Athens Medical Society
www.mednet.gr/archives
ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN 11-05-3992
1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Κατά την περίοδο της βυζαντινής αυτοκρατορίας, ο όρος
άθληση είναι ένας όρος ιδιότυπος που περιέχει μια ευρύτητα
κινητικών δραστηριοτήτων με διττή σημασία: Ψυχαγωγική
και πρακτική.
1–3
Η ψυχαγωγική μορφή αφορά στην άθληση
που σκοπό έχει την αναψυχή, ενώ η πρακτική μορφή της
εξυπηρετούσε συγκεκριμένους σκοπούς, όπως τη στρατι-
ωτική εκπαίδευση, τη διατροφή και την υγεία.4,5 Λόγω της
αποδοχής της ελληνιστικής Ιατρικής από τους Βυζαντινούς,
υιοθετήθηκαν και οι υγιεινές πρακτικές και θεωρίες για την
υγεία και την ευεξία του σώματος. Με αυτόν τον τρόπο,
πολλές από τις παλαιότερες υγιεινοδιαιτητικές μεθόδους
βρήκαν πεδίο εφαρμογής στο Βυζαντινό κράτος.
3,6
Η σχέση
που είχε η άθληση ως μέσο προαγωγής της υγείας ήταν
κάτι γνώριμο για τους βυζαντινούς, διαφοροποιημένο από
το αρχαιοελληνικό ιδεώδες, προσαρμοσμένο στο πλαίσιο
της σχέσης που είχαν με το ανθρώπινο σώμα. Λόγιοι και
εκκλησιαστικοί Πατέρες έχουν συγκλίνουσες απόψεις περί
της άθλησης ως μέσο προαγωγής της υγείας.7
2. ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ
Η έρευνα βασίστηκε στην ανασκόπηση των ιατρικών
συγγραμμάτων επιφανών βυζαντινών ιατρών, όπως του
Ορειβασίου (4ος αιώνας μ.Χ.), του Αέτιου Αμιδηνού (6ος
αιώνας μ.Χ.), του Αλέξανδρου Τραλλειανού (6ος αιώνας
μ.Χ.), του Παύλου Αιγινήτη (625– 690 μ.Χ.) και του λόγιου
Μιχαήλ Ψελλού (1018–1078). Τα συγγράμματα εντοπίστη-
καν μέσω της ηλεκτρονικής βάσης δεδομένων Thesaurus
Linguae Graecae (TLG), καθώς και των έντυπων εκδόσεων
Physici et medici Graeci minores και Corpus Medicorum
Graecorum.
ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΑΘΛΗΣ ΗΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙ Ο 97
3. Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ
ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ
Ο Μαυρίκος (Βυζαντινός αυτοκράτορας, 582–602)
στο Στρατηγικόν τονίζει την αξία που έχει η άθληση στη
διατήρηση της δύναμης και της ευρωστίας του σώματος
«…η συνεχής άσκηση ωφελεί πολύ το στρατιώτη...». Προχω-
ρώντας ακόμη περισσότερο, υποστηρίζει ότι «…σε καιρό
ειρήνης, το κυνήγι είναι αναγκαίο στους στρατιώτες…» για
τη διατήρηση της σωματικής ετοιμότητας και δύναμης.
8
Κατά το Μελέτιο μοναχό (8ος αιώνας), η υγεία ορίζεται ως
ο συνδυασμός της ευεξίας, του κάλλους και της αρτιότητας
του σώματος.
9
Στο πλαίσιο της στρατιωτικής εκπαίδευσης,
η άθληση θεωρείται απαραίτητη προϋπόθεση για την υγεία
και τη δύναμη του στρατεύματος. Ο Λέων ο ΣΤ΄ ο Σοφός
(886–912) αναφέρει στα Τακτικά ότι η άσκηση προήγαγε την
υγεία των στρατιωτών,
3
ενώ ένας ακόμη λόγιος, ο Νικηφόρος
Βλεμμύδης (1197–1272), συσχετίζει την ωφέλεια που έχει η
άθληση με την υγεία.
7
Ο Μάξιμος Πλανούδης (1255–1305)
υποστηρίζει ότι η άθληση (ιππασία) προάγει την υγεία
και αυξάνει την ευεξία του σώματος.10 Μεταγενέστεροι
συγγραφείς, όπως ο Ιωσήφ ο Φιλόσοφος (1280–1330),
αναγνωρίζουν ότι η φυσική κίνηση έχει άμεση επίπτωση
στη βιολογική δραστηριότητα. H γονυκλισία των μοναχών,
μέσα στο πλαίσιο της πνευματικής τους δραστηριότητας,
είναι μια αερόβια άσκηση που αποδεδειγμένα προάγει την
υγεία και τη μακροβιότητα.1
4. ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ
ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥΣ ΙΑΤΡΟΥΣ
Η πρακτική μορφή της αποκατάστασης των νοσημάτων
διατηρήθηκε και εξελίχθηκε στο Βυζάντιο. Στα βυζαντινά
ιατρικά κείμενα απαντώνται αυτές οι πρακτικές (υιοθε-
τημένες από την αρχαία Ελλάδα), οι οποίες διακρίνονται
σε γυμναστικές και φυσικοθεραπευτικές μεθόδους. Οι
φυσικοθεραπευτικές μέθοδοι περιελάμβαναν τις τρίψεις,
τις μαλάξεις και τις επαλείψεις, ενώ ένα ευρύτατο φάσμα
σωματικών ασκήσεων χρησιμοποιείτο για τις γυμναστικές.11
4.1. Φυσικοθεραπευτικές μέθοδοι
(τρίψεις, μαλάξεις, επαλείψεις)
Στις τρίψεις αναφέρονται όλοι οι ιατρικοί συγγραφείς. Ο
Ορειβάσιος, αντιγράφοντας το Γαληνό, αναφέρει ότι η τρί-
ψις «…μπορεί να προκαλέσει χαλάρωση, σύσφιξη, ανάπτυξη
σάρκας ή μείωση, η σκληρή συσφίγγει, η μαλακή χαλαρώνει,
η παρατεταμένη μειώνει τη σάρκα, η μέτρια αναπτύσσει τη
σάρκα…».12,13 Ο Αέτιος Αμιδηνός τις διακρίνει ανάλογα με
την εφαρμογή σε ξηρές, τρίψεις διά σινδόνης και τρίψεις δι’
ελαίου, και ανάλογα με την ένταση σε σκληρές και μαλακές.
Σε περίπτωση μυϊκού σπασμού, ο Αέτιος υποστηρίζει ότι
για να υπάρξει χάλαση του μυός και των νεύρων απαιτείται
μαλακή τρίψη με λάδι.14 Σε περιπτώσεις θλάσεων και δια-
στρεμμάτων, ο Αλέξανδρος Τραλλειανός συστήνει ότι τα
περιστατικά των εγκεφαλικών επεισοδίων «…χρειάζονται
τρίψη…».15 Η τρίψη, ανάλογα με την ένταση, διακρινόταν
σε σκληρή, μέτρια και μαλακή, ενώ ανάλογα με τη διάρκεια
σε πολλή, σύμμετρη και ολίγη. Από το συνδυασμό τους προ-
έκυπταν εννιά διαφορετικά είδη τρίψης. Επίσης, ανάλογα
με την ώρα της ημέρας λεγόταν εωθινή ή εσπερινή.13
Η μάλαξη ή μάλαγμα ήταν ένα παρόμοιο είδος θεραπευ-
τικής παρέμβασης. Πρόκειται για εντριβή, πολλές φορές με
ειδική ουσία, η οποία χρησιμοποιείται για ανακούφιση και
υποχώρηση της επώδυνης συμπτωματολογίας (οι ουσίες
που χρησιμοποιούνταν συνήθως ήταν κάδμιο, μόλυβδος,
λίβανος, σμύρνα, υγρή πίσσα, κερί, αριστολόχια, λάδι, ξύδι
κ.λπ.).6 Ο Αρεταίος (2ος αιώνας μ.Χ.) χρησιμοποιεί μάλαξη
με ειδική αλοιφή για τη θεραπεία του τετάνου, ενώ σε
ασθενείς με χολέρα προτείνει τη μάλαξη των κάτω άκρων
με ειδικό λάδι.16 Σε καταστάσεις οσφυοϊσχιαλγίας, από τον
Αέτιο συνιστάται μάλαξη με ροδομέλι ή αλόη.
14
Άσκηση για
τη βελτίωση της κατάστασης της υγείας του ασθενούς με
τρόμο (νόσο του Parkinson) αναφέρεται από τον Παύλο
Αιγινήτη, στο πλαίσιο της φυσικοθεραπευτικής αντιμετώ-
πισης της νόσου, με τη διαφορά ότι η άσκηση πρέπει να
συνοδεύεται και από μαλάξεις.
6
Ειδική δίαιτα από ευχύμους
τροφάς και άσκηση εφαρμόζεται και στους καρκινοπαθείς,
συνοδευόμενη από μαλάξεις. Η καλή φυσική κατάσταση
θεωρείται ότι έχει ευνοϊκή εξέλιξη στην πορεία της νόσου
και η άσκηση «…προνοεί για την ευκρασία του σώματος…».14
Η επάλειψις αποτελεί μια από τις διαδεδομένες παρηγο-
ρητικές φυσικοθεραπευτικές τεχνικές, στην οποία συνήθως
εξέχουσα θέση κατέχει το λάδι που παρασκευάζεται από
δάφνη (δαφνέλαιον). Ο Αέτιος συστήνει την επάλειψη με
δαφνέλαιο, ιδιαίτερα σε ασθενείς που πάσχουν από «…
ψύξη… και ισχιαλγία...». Επίσης, ο ίδιος συστήνει επάλειψη
της κεφαλής και των κροτάφων με μέντα για να «…σταμα-
τήσουν αμέσως οι πονοκέφαλοι…».14 Για την αντιμετώπιση
των πονοκεφάλων ανάλογη άποψη και πρακτική εκφράζει
και ο Αλέξανδρος Τραλλειανός, με επάλειψη του μετώπου
και των κροτάφων με «…θερμά επιθέματα φλόμου και
καστορίου…».15
4.2. Γυμναστικές ασκήσεις
Εκτός όμως από την άσκηση για την υγεία και την ευεξία
του στρατεύματος, η βυζαντινή Ιατρική αποδέχεται την
άσκηση ως μέσο αποκατάστασης διαφόρων νοσημάτων.
Η άσκηση που προτείνουν οι βυζαντινοί ιατροί έχει επι-
κουρική συμβολή στην αντιμετώπιση των ασθενειών. Οι
98 Ν. ΣΤΑΥΡΑΚΑΚΗΣ και Ε. Α ΛΜΠΑΝΙΔΗΣ
εν λόγω ασκήσεις αναφέρονται με τον όρο γυμνάσια και
έχουν το χαρακτήρα της αερόβιας άσκησης.
6
Παραμένει
η άποψη του Γαληνού ως βασική αρχή ότι «…άσκηση δεν
είναι η κάθε κίνηση, αλλά η δυνατότερη κίνηση…».17 Αυτή η
άποψη υιοθετείται από τους βυζαντινούς ιατρούς. Ο Παύ-
λος ο Αιγινήτης, για παράδειγμα, δίνοντας τον ορισμό της
σωματικής άσκησης υποστηρίζει, συντασσόμενος με το
Γαληνό, ότι: «όρος δε της σφοδρότητος ή της αναπνοής επί το
δασύτερον αλλοίωσις. Τα δε γυμνάσια δυσπαθή τε παρασκευ-
άζει τα οργανικά μόρια και συντόμως προς τας ενεργείας».18
Πιστεύει δηλαδή ότι η επιτάχυνση της αναπνοής αποτελεί
την ένδειξη της έντονης άσκησης και ότι με τις ασκήσεις τα
όργανα καθίστανται ισχυρότερα και λειτουργούν αποδο-
τικότερα. Στη συνέχεια, εκφέρει την άποψη της ευνοϊκής
επίδρασης των ασκήσεων στη φυσιολογία της πέψης και της
αναπνοής, αναφέροντας ότι η απορρόφηση των τροφών
γίνεται ισχυρότερη, η αφομοίωση διευκολύνεται, η θρέψη
βελτιώνεται λόγω της παραγόμενης θερμότητας, οι πόροι
του δέρματος καθαρίζονται και αποβάλλονται τα προϊόντα
του μεταβολισμού, κατά τη σημερινή έκφραση, με τη βο-
ήθεια των ισχυρών κινήσεων του πνεύμονα: «Την τε ολκήν
ισχυροτέραν της τροφής, και την αλλοίωσιν ετοιμοτέραν, και
τη θρέψιν βέλτιον εργάζεται διά τη γιγνομέ νην θερμότητα,
εκκαθαίρει δε και τους πόρους, και κενοί τα περιττώματα διά
την του πνεύματος ισχυράν κίνησιν».
18,19
Οι ασκήσεις οι οποίες
προτείνονται και εφαρμόζονται τη βυζαντινή περίοδο ως
μέσα προαγωγής, παρέμβασης και αποκατάστασης της
υγείας είναι: Ο περίπατος (βάδην), ο δρόμος (τρέξιμο), η
αιώρα (κούνια), η ιππασία, η κρικηλασία (τσέρκι), η νήξις
(κολύμβηση), η πάλη, η σκιαμαχία (κινήσεις πυγμής χωρίς
αντίπαλο), ο αφαλμός (επί τόπου αναπηδήσεις), ο εξαλμός
(άλμα εν κινήσει), η άσκηση με σφαίρα, η άσκηση σε κώ-
ρυκα (πυγμαχικός σάκος), η αλτηροβολία (άρση αλτήρων)
και η οπλομαχία (άσκηση με πλήρη πολεμική εξάρτηση).13
4.2.1. Περίπατος. Ο περίπατος (βάδιση) αποτελεί μια
σημαντική αποθεραπευτική δραστηριότητα και διακρί-
νεται σε δύο είδη: Στον περίπατο που βοηθά το σώμα να
διατηρηθεί υγιές και στον περίπατο που χρησιμοποιείται ως
μέσο αποθεραπείας. Ως βοήθεια για την ανακούφιση από
την επώδυνη συμπτωματολογία, ο περίπατος συνιστάται
σε περιπτώσεις ασθενειών της κεφαλής, οφθαλμολογικών
παθήσεων και επίσχεσης ούρων.13 Σε περιπτώσεις δυσπε-
ψίας και απεψίας προτείνεται άσκηση ήπιου βαδίσματος,
και ο Θεόδωρος Πρόδρομος συνιστά για τη θεραπεία της
αναιμίας γυμναστική και ειδικά τον περίπατο, ο οποίος
βοηθά στην αποκατάσταση της ποσότητας του αίματος
«…να σε ευχαριστούν οι ασκήσεις πεζοπορίας…».20 Απο-
θεραπευτικά χρησιμοποιείται μετά από γαστρεντερικές
διαταραχές, νόσους του αναπνευστικού και για ανακούφιση
από τους πόνους. Ο Λέων ο ΣΤ΄ στα Τακτικά κάνει ιδιαίτερη
αναφορά στον περίπατο, θεωρώντας ότι είναι ένας ακόμη
τρόπος ενδυνάμωσης «…η πεζοπορία που γυμνάζει τους
στρατιώτες…».3
4.2.2. Δρόμος. Ο δρόμος (τρέξιμο) είναι χρήσιμος για
τη βελτίωση της σωματικής δραστηριότητας και τη θέρ-
μανση του σώματος. Βοηθά τους ασθενείς με οσφυαλγία
και τους ανθρώπους που έχουν τσιμπηθεί από σκορπιό. Ο
ανατροχασμόςρομικό αγώνισμα κατά το οποίο ο δρομέας
τρέχει προς τα πίσω, με την πλάτη) βελτιώνει τις παθήσεις
της κεφαλής, την όραση, τη λειτουργία του στομάχου και
την ισχιαλγία, ενώ ο περιτροχισμός (το κυκλικό τρέξιμο)
βελτιώνει τις παθήσεις του αναπνευστικού συστήματος
και πρέπει να αποφεύγεται σε παθήσεις της κεφαλής. Βα-
σικό στοιχείο της συγκεκριμένης άσκησης είναι η αύξηση
της θερμότητας του σώματος, η αύξηση του ρυθμού της
αναπνοής και η εφίδρωση.13
4.2.3. Αιώρα (κούνια). Πρόκειται για θεραπεία, η οποία
εφαρμόζεται με τη μέθοδο της αιώρησης. Ενώ όλες οι
αποθεραπευτικές ασκήσεις συνίστανται στην αυτοτελή
κίνηση του σώματος, η άσκηση της κούνιας είναι μια σύν-
θετη σωματική άσκηση λόγω της κίνησης του σώματος
μέσω της αιώρησης.
14
Γι’ αυτό, θεωρείται πολύ ωφέλιμη
αποθεραπευτική άσκηση λόγω της αποφόρτισης από το
σωματικό βάρος και της ταυτόχρονης κίνησης. Η άσκηση
στην αιώρα πίστευαν ότι διεγείρει τη θερμοκρασία του
σώματος, απομακρύνει τη νωθρότητα και προάγει την
ψυχική ηρεμία. Θεωρείται κατασταλτική μέθοδος του
πυρετού.
13
Η χρήση της αιώρας ως μεθόδου θεραπείας
είχε εφαρμογή σε πνευμονολογικά, ρευματολογικά, ορ-
θοπαιδικά, νευρολογικά, ψυχιατρικά, δερματολογικά και
γυναικολογικά νοσήματα.14
4.2.4. Ιππασία. Η ιππασία δεν θεωρείται ένα άθλημα
το οποίο μπορεί να προσφέρει πολλά σε έναν ασθενή με
όποιον τρόπο και αν γίνεται «…η ιππασία με ήρεμο τον ίππο
δεν προσφέρει ανακούφιση, παρά μόνο κούραση και ειδικά στη
βουβωνική περιοχή, αν γίνεται με έντονο τρέξιμο κλονίζει όλο
το σώμα…».14 Η μόνη χρησιμότητα του αθλήματος έγκειται
στο γεγονός ότι τονώνει το στομάχι και διαλύει τα υγρά
του σώματος που προέρχονται από αρθριτικά-ρευματικά
νοσήματα. Η Άννα Κομνηνή (10831149;) αναφέρει τη σχέση
που είχε το άθλημα της ιππασίας με την υγεία του πατέρα
της Αλέξιου Κομνηνού, ο οποίος «…άρχισε να επιδίδεται
σε γυμνάσματα, την ιππασία, και σε άλλα αθλητικά παιγνίδια·
αυτό του είχαν συστήσει οι ιατροί: Με τα αδιάκοπα ιππικά
γυμνάσματα, να λειώσει κάπως τα υγρά του σώματος ώστε να
ανακουφίζονται τα πόδια του από το βάρος που τον πίεζε».21
Περίπατος και ιππασία προτείνονται και για την αντιμετώ-
πιση της ουρικής αρθρίτιδας από τον Ιωάννη Χούμνο.
22
Τέλος, η ιππασία ως άσκηση δεν συστήνεται καθόλου για
τους πάσχοντες από αναπνευστικά νοσήματα.13,14
ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΑΘΛΗΣ ΗΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙ Ο 99
4.2.5. Κρικηλασία (τσέρκι). Πρόκειται για παιχνίδι της
αρχαιοελληνικής περιόδου. Η άσκηση σε αυτή βοηθά στην
ευλυγισία και στην ευκινησία του σώματος, χαλαρώνει και
απομακρύνει τη νευρικότητα, ενώ, εκ παραλλήλου, οξύνει
τη σκέψη και μειώνει τη μελαγχολική διάθεση. Το αγώνισμα
αυτό να γίνεται πριν από το φαγητό ή το λουτρό.13
4.2.6. Νήξιςολύμβηση). Η αθλητική αυτή δραστη-
ριότητα συνιστάται σε λίγα χρόνια νοσήματα και πρέπει
να γίνεται «…μόνο το καλοκαίρι…». Ενδείκνυται για την
αντιμετώπιση της παχυσαρκίας, όπου εκτός του ειδικού
διαιτολογίου, γίνεται αναφορά για την κολύμβηση. Η κο-
λύμβηση στη θάλασσα είναι αυτή που βοηθά το σώμα να
αντιμετωπίσει τη νοσηρότητα. Γι’ αυτό και συστήνεται για
την αντιμετώπιση της ψωρίασης και άλλων εξανθηματικών
ασθενειών, σε ρευματισμούς και αρθρίτιδες. Η κολύμβηση
στο γλυκό νερό θεωρείται ότι έχει ελάχιστη επίδραση και
αποτελεσματικότητα στην αποκατάσταση. Πριν από τη
δραστηριότητα, είτε αυτή είναι στη θάλασσα είτε σε γλυκό
νερό, πρέπει να γίνει τρίψις και προθέρμανση του σώματος,
ενώ η πτώση στο νερό να είναι απότομη.13
4.2.7. Πάλη. Στη βυζαντινή εποχή, η πάλη προήγαγε την
ευφυΐα και τη δύναμη και αύξανε τη μυϊκή μάζα. Επίσης,
θεωρείτο ιδανική για την καταπολέμηση των οιδημάτων
και του ασκίτη, ενώ ήταν απαγορευτική γι’ αυτούς που
πάσχουν από πνευμονολογικά νοσήματα.13 Η όρθια πάλη
ωφελεί το κεφάλι και τονώνει το νευρικό σύστημα, ενώ η
επί του εδάφους (αλίνδησις) ωφελεί την οσφυϊκή και την
κοιλιακή χώρα, καθώς και τα γόνατα.13
4.2.8. Σκιαμαχία. Το γυμνάσιο αυτό, όπου εκτελούνταν
κινήσεις της πυγμής χωρίς αντίπαλο, θεωρείτο ότι καταπο-
λεμά την κόπωση και εκτονώνει τη νευρικότητα. Επίσης,
αναφέρεται η χρησιμότητά του σε νεφρικές και εντερικές
παθήσεις. Το αγώνισμα όμως συστήνεται να γίνεται όχι
μόνο με τις κινήσεις των χεριών, αλλά και των ποδιών, με
τη μορφή λακτισμάτων.
13
Οι κινήσεις μεταξύ σκιαμαχίας και
όρχησης ονομάζονταν χειρονομίαι και αυτού του είδους
η σωματική δραστηριότητα προτείνεται για την άσκηση
των παιδιών, των γυναικών και των γερόντων, καθώς και
των αδύνατων ατόμων.
13
Ειδικότερα, για την ομαλή και
φυσιολογική ανάπτυξη των παιδιών προτείνεται, εκτός
από τα υγιεινοδιαιτητικά παραγγέλματα, και σωματική
δραστηριότητα,23 την οποία ο Αέτιος αναφέρει ότι πρέπει
να τη χαρακτηρίζει άνεση και ιλαρότητα για τα παιδιά.14
4.2.9. Αφαλμός και εξαλμός. Η άφαλσις (επιτόπια αναπή-
δηση με το ένα πόδι και με ψηλά το γόνατο) προτείνεται στα
άτομα τα οποία έχουν γενική καχεξία ή χρόνια νοσήματα της
κεφαλής και του αναπνευστικού συστήματος.
13
Αντίθετα, ο
εξαλμός (επιτόπια αναπήδηση με το ένα πόδι και με ψηλά
το γόνατο και άλμα εν κινήσει) απαγορεύεται στους ανα-
πνευστικούς ασθενείς, αλλά προάγει την ευκινησία και την
ευλυγισία του σώματος. Το προς πυγήν άλμα (αναπήδηση
και με τα δύο πόδια, με ταυτόχρονη κρούση των πτερνών
στους γλουτούς) βοηθά τις παθήσεις της κεφαλής, προκα-
λεί έμμηνο ρύση και χρησιμοποιείται επί εγκύων για την
αποβολή του κυήματος. Ειδικότερα, στην περίπτωση της
άμβλωσης προτείνεται μαζί με τη συνυπάρχουσα φαρμα-
κευτική αγωγή και άσκηση που θεωρείται ότι προάγει τη
διαδικασία της έκτρωσης «…καταστρέφει το κύημα και το
αποβάλλει…»,14 και αυτή είναι η έντονη κίνηση, η αναπήδη-
ση και η άρση βαρών. Το προς πυγήν άλμα χρησιμοποιείτο
την έκτη ημέρα της κύησης για να είναι αποτελεσματικό.
Αξίζει να αναφερθεί ότι η άμβλωση απαγορευόταν στο
Βυζάντιο λόγω της νομικής προστασίας του παιδιού, που
είχε αφετηρία από την εμβρυϊκή του ηλικία.23,24
4.2.10. Σφαίρα. Η ενασχόληση και η άσκηση με τη σφαίρα
(μπάλα) αναφέρεται από την ομηρική εποχή. Παρέμεινε ένα
προσφιλές άθλημα κατά την αρχαιοελληνική εποχή, ενώ
στους βυζαντινούς χρόνους η σφαίρα απαντάται και με
την ονομασία μάππα.25 Η άσκηση με τη σφαίρα κάνει τους
ασκούμενους πολύ πιο ευκίνητους και γεμάτους ζωτικότητα.
Όταν η εν λόγω άσκηση γίνεται με ένταση, είναι ευεργετική
στους νεφρούς και στις πλευρές, ενώ θεωρείται ότι προάγει
και την αύξηση της μυϊκής μάζας. Επίσης, η ενασχόληση
με τη σφαίρα κάνει «…το σώμα υγιές και ευκίνητο, αυξάνει
τη δύναμη και βελτιώνει την όψη…»,13 καθώς επίσης την
κινητικότητα των βραχιόνων και την όραση. Γενικά, θεω-
ρείται ένα αγώνισμα το οποίο προσφέρει στον αθλούμενο
όλα τα πλεονεκτήματα ενός δρομικού αγωνίσματος. Οι
ευεργετικές επιδράσεις είναι άμεσα εξαρτώμενες από το
μέγεθος της σφαίρας.13
4.2.11. Άσκηση σ τον κώρυκα. Η άσκηση στον κώρυκα
(πυγμαχικό σάκο) συστήνεται για τη διατήρηση της δύνα-
μης και της ευρωστίας του σώματος. Θεωρείται ιδιαίτερα
ευεργετική άσκηση για τους ώμους και είναι κατάλληλη για
την αντιμετώπιση των παθήσεων των σπλάγχνων.13
4.2.12. Αλτηροβολία. Αποτελεί άσκηση των χεριών,
η οποία γενικά απαγορεύεται σε ασθενείς με νοσήματα
της κεφαλής και του αναπνευστικού, ενώ επιτρέπεται σε
ασθενείς με γαστρεντερικές διαταραχές και γυμνάζει καλά
τους ώμους. Ο τρόπος της αλτηροβολίας ήταν είτε η ρίψη
των αλτήρων είτε η συγκράτησή τους με τα χέρια σε θέση
πρότασης ακίνητα. Και οι δύο τρόποι της άσκησης βοηθού-
σαν τα άκρα και το νευρικό σύστημα, ενώ προκαλούσαν
ιδιαίτερη βελτίωση στα προβλήματα της ράχης και ειδικά
της οσφυϊκής περιοχής.13
4.2.13. Οπλομαχία. Πρόκειται περί αγωνίσματος με πολε-
μικό χαρακτήρα, κατά το οποίο οι αθλούμενοι αγωνίζονταν
με πλήρη εξάρτυση. Η εν λόγω άσκηση μπορεί να δώσει
ευκινησία και ευλυγισία στο σώμα, ενώ ταυτόχρονα βελτιώ-
νει τη μυϊκή ανάπτυξη και αντιμετωπίζει την πλαδαρότητα
100 Ν. ΣΤΑΥΡΑΚΑΚΗΣ και Ε. Α ΛΜΠΑΝΙΔΗΣ
του σώματος. Θεωρείται απαγορευτική άσκηση για τις
παθήσεις της κεφαλής.13
5. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Τα δεδομένα στην άσκηση παρουσιάζουν μια συνέχεια
από την αρχαιοελληνική προς τη βυζαντινή εποχή, με δι-
αφορές οι οποίες σχετίζονται άμεσα με την αντίληψη που
είχαν οι βυζαντινοί για το σώμα. Μια αντίληψη τελείως
διαφορετική από την αρχαιοελληνική, με σαφέστατους
επηρεασμούς από τη χριστιανική θρησκεία και ηθική, η
οποία πρωτίστως μεριμνούσε για την υγεία και τη σωτηρία
της ψυχής και δευτερευόντως γι’ αυτή του σώματος. Έρευνες
έχουν παρουσιάσει διεξοδικά το θέμα της άσκησης στη
βυζαντινή εποχή, ελάχιστες όμως συσχετίζουν την άσκηση
ως μέσο προαγωγής και αποκατάστασης της υγείας. Όπως
προέκυψε από τη βιβλιογραφική έρευνα και την ανασκό-
πηση των κειμένων της εν λόγω περιόδου, στα ιατρικά
κείμενα περιγράφονται θεραπευτικές ασκήσεις οι οποίες
συνιστώνται για συγκεκριμένα νοσήματα για την αποθε-
ραπεία και την αποκατάστασή τους. Ιδιαίτερη βαρύτητα
δίνεται στη στρατιωτική άσκηση, της οποίας το δευτερο-
γενές όφελος συνίσταται στην υγεία του στρατεύματος,
που αποτελεί βασικό μοχλό προστασίας και ευημερίας του
κράτους. Η ωφέλεια της στρατιωτικής άσκησης τονίζεται
από τους συγγραφείς και τους ιατρούς, οι οποίοι συστήνουν
άσκηση και σε περίοδο ειρήνης, θέλοντας να βελτιώσουν
την ετοιμότητα και την ευρωστία του στρατεύματος και να
προάγουν την υγεία των στρατιωτών.
Οι ασκήσεις που αναφέρονται για την πρόληψη και την
αποκατάσταση των νοσημάτων έχουν έντονο επηρεασμό
από την ελληνορωμαϊκή παράδοση, μιας και στα κείμενα
αυτής της περιόδου έχει βασιστεί η ιατρική και η βυζαντι-
νή θεραπευτική, τουλάχιστον μέχρι το 10ο αιώνα. Έτσι, οι
ασκήσεις διέπονται από την αρχαιοελληνική λογική, καθώς
ακολουθούνται οι επιταγές του Φιλόστρατου, του Ιπποκράτη
και του Γαληνού. Οι μεταγενέστεροι ιατρικοί συγγραφείς
αντιγράφουν τα πρωτότυπα κείμενα τα οποία και παρου-
σιάζουν στις επιτομές τους, αναπαράγοντας τις αρχικές
ασκήσεις με τις ενδείξεις και τις αντενδείξεις τους. Ακόμη
και οι φυσικοθεραπευτικές μέθοδοι, οι οποίες συμβάλλουν
επικουρικά στην αποκατάσταση, βασίζονται σε τέτοιες
προγενέστερες γραφές και εφαρμόζονται χωρίς ιδιαίτερες
παραλλαγές στη βυζαντινή θεραπευτική, δίχως όμως να
έχουν την αρχαιοελληνική αίγλη. Παρ’ όλα αυτά, οι τρίψεις
και οι μαλάξεις έχουν ένα ευρύτατο πεδίο εφαρμογής. Από
τη μελέτη των πηγών προκύπτει ότι ο τρόπος διεξαγωγής
τους δεν έχει διαφορές από τη διεξαγωγή που είχαν στην
αρχαία Ελλάδα. Εξ άλλου, οι συγγραφείς οι οποίοι συνιστούν
τα αθλήματα ως γυμνάσια προαγωγής της υγείας και της
αποκατάστασης έχουν ως βασική βιβλιογραφική αναφορά
τα συγγράμματα του Ορειβάσιου, ο οποίος στηρίχθηκε
βιβλιογραφικά στο Γαληνό, ο οποίος με τη σειρά του είχε
ασπαστεί και αποδεχθεί τον Ιπποκράτη. Πολλά από αυτά
τα αγωνίσματα που αναφέρονται ως προαγωγοί υγείας
αναφέρονται και από το Φιλόστρατο. Η αρχαιοελληνική
συνέχεια είναι ομαλή και πλήρως αποδεκτή από τους
βυζαντινούς ιατρούς.
6. ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Η προσπάθεια της απαλλαγής του βυζαντινού κράτους
από τις αρχαίες θρησκείες τροποποίησε την αντίληψη για
το σώμα και το ρόλο της άθλησης, δημιουργώντας ένα
μοντέλο που στηρίχθηκε στην παραδοσιακή σωματική
δραστηριότητα. Αν και το βυζαντινό κράτος προσπάθησε
να αποσχιστεί πλήρως από το αρχαιοελληνικό παρελθόν,
διατήρησε την άσκηση όχι μόνο ως μέσο αναψυχής αλλά
και ως μέσο προαγωγής της υγείας. Έτσι, κατόρθωσε μέσα
από αντιφάσεις που προσέκρουαν στην παράδοση και
τη θρησκεία να την αποδεχθεί ως μέσο προαγωγής της
υγείας, λόγω της σημασίας που έδιναν οι βυζαντινοί στο
ανθρώπινο σώμα και τον προορισμό του.
ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ
Ευχαριστούμε θερμά τον κ. Κωνσταντίνο Τσιάμη για τη
βοήθεια και τις υποδείξεις του.
ABSTRACT
The therapeutic use of sport during the Byzantine period
N. STAVRAKAKIS,1 E. AL BANIDIS2
1Pulmonary Function Laboratory, Department of Pulmonology, “Venizelio-Pananion” General Hospital of Heraklion,
Crete, 2Department of Physical Education and Sport Science, Democritus University of Thrace, Komotini, Greece
Archives of Hellenic Medicine 2015, 32(1):96–101
The acceptance of exercise as a form of rehabilitation and promotion and preservation of health was complete in
the Byzantine practice of medicine. This study was made to investigate to what extent exercise was employed as an
ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΑΘΛΗΣ ΗΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙ Ο 101
...................................................................................................................................................
Βιβλιογραφία
1.
ΓΙΑΤΣΗΣ Σ.
Το θέαμα του ιπποδρόμου και οι σωματικές
ασκήσεις στο Βυζάντιο. Διδακτορική διατριβή. Αριστοτέλειο
Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη, 1988:117, 130, 132
2. SCHORDI B. Sports of the Byzantine Empire. Journal of Sport
History 1981, 3:40–59
3.
ΛΕΩΝ ΣΤ΄ ΣΟΦΟΣ.
Τα πολέμοις τακτικά. Ελληνική Πατρολογία
τόμος 107, J. Migne, Παρίσι, 1864:436, 740 Α–Β, 672–1120,
737 Α–B
4. ΓΙΑΤΣΗΣ Σ. Μορφές άθλησης στην πρωτοβυζαντινή περίοδο
(325–521): Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο. Πρακτικά του
Α΄ Διεθνούς Συμποσίου, 15–17 Σεπτεμβρίου 1988, Κέντρο
Βυζαντινών Ερευνών/ΕΙΕ, Αθήνα, 1989:451–462
5. ΜΙΧΑΛΟΥΔΗ Δ, ΜΙΧΑΛΟΥΔΗΣ Γ. Το τραύμα, μια σύντομη ματιά
στο παρελθόν. 8ο Θεματικό Συνέδριο Εντατικής Θεραπείας:
Τραύμα. 251 ΓΝΑ, 25–26 Νοεμβρίου 2005, Αθήνα, 2006:46–62
6.
ΕΥΤΥΧΙΑΔΗΣ Α.
Εισαγωγή εις την Βυζαντινήν θεραπευτικήν.
Εκδόσεις Παρισιάνος, Αθήνα, 1983:37, 48, 96, 99, 270, 126,
32, 63, 124, 128, 173, 204, 235
7. ΒΛΕΜΜΥΔΗΣ Γ. Λόγος. Ελληνική Πατρολογία τόμος 142, 636D,
637ABC
8.
ΜΑΥΡΙΚΙΟΣ.
Στρατηγικόν. Dennis-Gamilscheg, Wien, 1981:216
9.
ΜΕΛΕΤΙΟΣ ΜΟΝΑΧΟΣ.
Περί σώματος. Ελληνική Πατρολογία
64:1117, 1293D
10.
ΠΑΠΑΘΩΜΟΠΟΥΛΟΣ Μ. Βοηθίου, βίβλος περί παραμυθίας της
φιλοσοφίας ην μετήνεγκεν εις την Ελλάδα διάλεκτον Μάξιμος ο
Πλανούδης. Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα, 1999:61–62
11.
ΕΥΤΥΧΙΑΔΗΣ Α.
Μέθοδοι φυσιοθεραπείας εις το Βυζάντιον.
Ιατρικά Χρονικά Δ΄ 1981, 9:681–686
12.
ORIBASII. Synopsis ad Evstathium, libri ad Evnapium. Ioannes
Reader, Leipzig, 1926:7
13.
ΚΟΥΖΗΣ Α.
Ορειβασίου, ιατρικαί συναγωγαί προς Ιουλιανόν.
Βασιλικόν Τυπογραφείον, Αθήνα, 1909:ΣΤ, ιζ, 29. ιζ. 20. ιη. 31.
ιθ. 14. κα, 9, 11,12. κβ, 2, 6, 9, 13, 14, 15, 19. κγ, 25, 26, 27, 29,
39. κδ, 24, 25, 28. κζ, 16, 17, 18, 19, 21, 26, 27. κς, 3, 14–15. κθ,
1, 2, 4, 5, 34, 35, 38. λ, 2. κη, 31, 34, 35. κθ, 4–5. κη, 31. λα, 6. λβ,
20, 21, 26, 27, 28, 31, 32, 35. λγ, 19, 20, 21. λδ, 24, 26. λσ, 3, 4
14.
AETII AMIDENI: Libri medicinalis IΙΙ. Στο: Corpus Medicorum
Greacorum: ΙΙΙ 260, 262, IV 391, ΙΙΙ 299, ΙΙΙ 309, Ι 103–104, Ι 56,
ΙΙΙ 263, ΙΙΙ 265
15.
ALEXANDRI TRALLIANI. Therapeutica. Στο: Medici Libri Duodecim
Graeci et Latini. Βασιλεία, 1556:I, 90, Ι 22
16. ΑΡΕΤΑΙΟΣ. Οξέων και χρονίων νουσών θεραπευτικών. Εκδόσεις
Κάκτος, Αθήνα, 1997:59–61
17. ΓΑΛΗΝΟΣ. Υγιεινά. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, 2000:Β, 85
18.
ΠΑΥΛΟΥ ΑΙΓΗΝΙΤΟΥ. Βιβλία επτά, τόμος 1ος. Aldus, Venetiis,
1528:Ιστ΄
19.
ΛΑΣΚΑΡΑΤΟΣ Ι, ΒΛΑΧΟΣ Ν, ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΟΣ Ε. Οι απόψεις του
Παύλου του Αιγινήτου περί των αθλημάτων. Ιατρικά Χρονικά
τόμος Ι΄, 1987:791–796
20. ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ. Ών τη μεταληπτέον και μη, εν επιτόμω
λόγω διά στίχων ιάμβων. Boissοnade, Paris, 1827:190
21. ΣΙΔΕΡΗ Α. Αλεξιάς. Τόμος Β΄, Άγρα, Αθήνα, 1990:196
22.
IΩΑΝΝ ΟΥ ΧΟΥΜΝΟΥ.
Δίαιτα πρ οφυλακτική εις ποδάγραν .
Boissοnade, Paris, 1844:220
23. ΠΟΥΛΑΚΟΥ-ΡΕΜΠΕΛΑΚΟΥ Ε. Η Παιδιατρική στο Βυζάντιο. Αρχ
Ελλ Ιατρ 2000, 3:326–331
24.
POULAKOU-REMBELAKOY E, LASKARATOS J, MARKETOS S.
Abortions
in Byzantine Times. Vesalius II 1996, 1:19–25
25. ΛΑΖΟΣ ΧΡ. Παίζοντας στο χρόνο. Αρχαιοελληνικά και βυζαντινά
παιγνίδια, 1700 π.Χ.– 1500 μ.Χ. Αίολος, Αθήνα, 2002:41
Corresponding author:
N. Stavrakakis, Kokkini Hani, P.O. Box 621, GR-715 00 Herak-
lion, Crete, Greece
e-mail: nstavrakakis@hotmail.com
adjunct to recovery and how it was used to promote and maintain health in the Byzantine era. Exercises designed
to maintain and promote health are found in Byzantine literature from the high schools. Rubbing, kneading and
massage were referred to as physiotherapy exercises, and a variety of physical exercises were recommended in the
range of gymnastic drills, with each one bearing indications and contraindications. The gymnastic maneuvers in-
cluded among rehabilitation and health promotion activities were: The walk (walking), the road (running), the ham-
mock (cot), horse riding, the krikilasia (hoop), the nixis (swimming), wrestling, shadow boxing (fist moves unopposed),
the afalmos (jumping on the spot), the exalmos (running jump), the exercise ball, the exercise korikas (pugilistic bag),
altiriovolia (lifting dumbbells), and armed combat (exercise with full military kit). Exercise as a means of promoting
health is often mentioned in the context of military training, and exercise in the modern sense was practiced only
in the army. Because of the association of sport with the ancient-pagan spirit, the Byzantine Empire managed only
through contradictions that ran contrary to Orthodox tradition and religion to accept exercise as a means of promo-
tion and restoration of health.
Key words: Byzantine medicine, Exercise, Restoration
... 2) The healing walk, which is the acceptance of exercise as a practical form of rehabilitation, promotion and preservation of health, as it was known by Byzantine medicine [2]. ...
Article
Background and Study Aim. The purpose of this research was to study the timeline evolution of walking, as well as the Pacing Strategy Profiles of high-level women in the 20 km of race walking. Material: The practical example of applying the theoretical basis was made during the Women’s Greek Championship (Megara 2016), in which 12 athletes aged 19 to 40 participated (28.50 ± 7.20). Material and Methods. The certified distance of the 20km route was divided into 10 sections of 2 km each. The same happened with the times (intermediate, final) corresponding to the individual sections (2 km) of the route. The athletes were divided into 4 groups: the first 3, those who finished 15% slower than the first, those who finished 15% - 30% slower, and those who finished more than 30% slower than the winner. Finally became comparison of the first 6 and last 6 athletes’ groups. Results. The individual pace strategies that describe the tactics of the athletes in this race have been calculated. It was found that the winners of the race used Even Pacing Strategy, maintaining a steady speed on most of the route. As the level of women athletes became lower, Variable Pacing Strategy was used, while the athletes who finished last did not seem to be able to maintain any particular pacing strategy. Conclusions. It is suggested that athletes should follow Even Pacing Strategy during the race in order to improve their performance.
Article
Full-text available
The legislation and the texts of the most important medical writers of Byzantine times have been studied with reference to abortions, the ethical aspect of this social and medico-legal problem, the theological and the scientific approach. The theoretical basis of the permanent and absolute condemnation of all kinds of abortions except those permitted for medical reasons, is greatly influenced by the spirit of Christianity. In fact, religion supported the view that the reception of the seed in the uterus and the conception of the embryo means the beginning of life and accepted that the foetus is already a living creature. All legislation of Byzantium from the earliest times also condemned abortions. Consequently, foeticide was considered equal to murder and infanticide and the result was severe punishments for all persons who participated in an abortive technique reliant on drugs or other methods. The punishments could extend to exile, confiscation of property and death. The physicians followed the tradition of Ancient Greece, incorporated in the Hippocratic Oath, representative of the ideas of previous philosophers. According to this famous document, it is forbidden them to give a woman "an abortive suppository". The Orthodox faith reinforced this attitute, protective of every human life. On the other hand, the Church and the State accepted selective abortion based on medical data, such as prevention of dangerous conditions in pregnancy or anatomical difficulties involved. In conclusion, science, church and legislation had a common attitude to matters concerning abortion and this fact reveals an effort to apply a fair policy for the rights of the embryo and the protection of human life in Byzantine society.
Article
From the fourth century A.D. until the fall of Constantinople in 1453, the people of the Byzantine or Eastern Roman Empire participated in a wide range of sports and physical recreations. Most of these activities were inher-ited from Greek and Roman civilizations, or were introduced through contacts with Asia Minor and Crusading Europe. Some sport forms disappeared after a few centuries, while others remained a part of the sporting culture during most of the lifetime of this civilization. However, in spite of the longevity of the Byzantine Empire, and the importance attached to sport by its inhabitants, little has been written about that period in sport history references. Much of the information that is available gives the impression that sport in Byzantium consisted of nothing more that Roman activities transplanted to the shore of the Bosporus, while other sources simply refer to Byzantium in sections de-voted to the final period of Greek athletics. 1 This paper attempts to alter that situation by presenting a fuller description and interpretation of this topic, for close study reveals a period of sport history that was uniquely Byzantine— one that warrants more attention than it is usually given in English-language sport histories. One reason for this neglect is the poor treatment of Byzantium by historians of western civilization. When Gibbon published The Decline and Fall of the Roman Empire in the late 1700's, his uncomplimentary views of the Byzan-tine Empire had a strongly deterrent effect on Byzantine historical studies. He described the annals of the Eastern Empire as "a tedious and uniform tale of weakness and misery," 2 and concluded that Byzantium contributed nothing to the history, philosophy, or literature of the Roman civilization. This attitude of contempt was adopted and reinforced by later historians, and the writing of specific histories was delayed until the middle of the nineteenth century. Major works in the English language were produced at the end of that century, and Byzantine achievements became more deeply appreciated. The contribu-tions of Byzantium to western civilization are now more widely recognized, and much of the mystery and misunderstanding in which that empire had been enshrouded has gradually been removed.
Το θέαμα του ιπποδρόμου και οι σωματικές ασκήσεις στο Βυζάντιο. Διδακτορική διατριβή
ΓΙΑΤΣΗΣ Σ. Το θέαμα του ιπποδρόμου και οι σωματικές ασκήσεις στο Βυζάντιο. Διδακτορική διατριβή. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη, 1988:117, 130, 132
Εισαγωγή εις την Βυζαντινήν θεραπευτικήν
  • Ευτυχιαδησ Α
ΕΥΤΥΧΙΑΔΗΣ Α. Εισαγωγή εις την Βυζαντινήν θεραπευτικήν. Εκδόσεις Παρισιάνος, Αθήνα, 1983:37, 48, 96, 99, 270, 126, 32, 63, 124, 128, 173, 204, 235
Ελληνική Πατρολογία τόμος 142
  • Βλεμμυδησ Γ Λόγος
ΒΛΕΜΜΥΔΗΣ Γ. Λόγος. Ελληνική Πατρολογία τόμος 142, 636D, 637ABC
βίβλος περί παραμυθίας της φιλοσοφίας ην μετήνεγκεν εις την Ελλάδα διάλεκτον Μάξιμος ο Πλανούδης
  • Παπαθωμοπουλοσ Μ Βοηθίου
ΠΑΠΑΘΩΜΟΠΟΥΛΟΣ Μ. Βοηθίου, βίβλος περί παραμυθίας της φιλοσοφίας ην μετήνεγκεν εις την Ελλάδα διάλεκτον Μάξιμος ο Πλανούδης. Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα, 1999:61–62
Μέθοδοι φυσιοθεραπείας εις το Βυζάντιον
  • Ευτυχιαδησ Α
ΕΥΤΥΧΙΑΔΗΣ Α. Μέθοδοι φυσιοθεραπείας εις το Βυζάντιον. Ιατρικά Χρονικά Δ΄ 1981, 9:681-686
Synopsis ad Evstathium, libri ad Evnapium
ORIBASII. Synopsis ad Evstathium, libri ad Evnapium. Ioannes Reader, Leipzig, 1926:7
Στο: Corpus Medicorum Greacorum: ΙΙΙ 260
  • Aetii Amideni
  • Iιι Libri Medicinalis
AETII AMIDENI: Libri medicinalis IΙΙ. Στο: Corpus Medicorum Greacorum: ΙΙΙ 260, 262, IV 391, ΙΙΙ 299, ΙΙΙ 309, Ι 103–104, Ι 56, ΙΙΙ 263, ΙΙΙ 265
Στο: Medici Libri Duodecim Graeci et Latini. Βασιλεία, 1556:I, 90
  • Alexandri Tralliani
  • Therapeutica
ALEXANDRI TRALLIANI. Therapeutica. Στο: Medici Libri Duodecim Graeci et Latini. Βασιλεία, 1556:I, 90, Ι 22