BookPDF Available

Abstract

The book includes oral autobiographies of different generations Bulgarians. The authors analyse the transformations of the life tragectories after the communist take over in 9th of September 1944.
Ïåòúð Âîäåíè÷àðîâ
Êðèñòèíà Ïîïîâà
Àíàñòàñèÿ Ïàøîâà
Áúëãàðñêèòå ìîäåðíèçàöèè (30-òå è 60-òå ãîäèíè)
- èäåîëîãèè è èäåíòè÷íîñòè
Áàëêàíñêî îáùåñòâî çà àâòîáèîãðàôèñòèêà è ñîöèàëíî îáùóâàíå (ÁÎÀÑÎ)
Áëàãîåâãðàä '99
Ïåòúð Âîäåíè÷àðîâ
Êðèñòèíà Ïîïîâà
Àíàñòàñèÿ Ïàøîâà
Áàëêàíñêî îáùåñòâî çà àâòîáèîãðàôèñòèêà è ñîöèàëíî
îáùóâàíå (ÁÎÀÑÎ)
Áëàãîåâãðàä 1999
Ìîåòî äîñèå, ïàðäîí,
áèîãðàôèÿ
Áúëãàðñêèòå ìîäåðíèçàöèè
(30-òå è 60-òå ãîäèíè) - èäåîëîãèè è
èäåíòè÷íîñòè
Ïåòúð Âîäåíè÷àðîâ
Êðèñòèíà Ïîïîâà
Àíàñòàñèÿ Ïàøîâà
Ìîåòî äîñèå, ïàðäîí, áèîãðàôèÿ
Áúëãàðñêèòå ìîäåðíèçàöèè
(30-òå è 60-òå ãîäèíè) - èäåîëîãèè
è èäåíòè÷íîñòè
(Àâòîáèîãðàôèè è èçñëåäâàíèÿ)
© Ïåòúð Âîäåíè÷àðîâ
© Êðèñòèíà Ïîïîâà
© Àíàñòàñèÿ Ïàøîâà
Êîìïþòúðåí äèçàéí è ïðåäïå÷àòíà ïîäãîòîâêà
Èâàéëî Êàíòóðñêè
Âñè÷êè ïðàâà çàïàçåíè
ISBN
Èçäàòåëñòâî
6
7
Âñòúïèòåëíè äóìè
"Ìîåòî äîñèå, ïàðäîí, áèîãðàôèÿ" å âòîðàòà êíèãà îò ïî-
ðåäèöàòà íà Áàëêàíñêîòî îáùåñòâî çà àâòîáèîãðàôèñòèêà è ñî-
öèàëíî îáùóâàíå ñëåä ñáîðíèêà îò óñòíè àâòîáèîãðàôè÷íè ðàç-
êàçè "Èñêàì ÷îâåêà äà å âèíàãè ïðèÿòåí è äà ñè ïðàâèì ìîàáåò.
Ðå÷åâî ïîâåäåíèå è æèçíåíè ñâåòîâå íà áúëãàðè ìîõàìåäàíè îò
Ãîöåäåë÷åâñêî è Ðàçëîæêî". Íîâèÿò ñáîðíèê ñúäúðæà 20 àâòî-
áèîãðàôè÷íè ñïîìåíè íà õîðà, êîèòî ñà ðîäåíè â ïúðâèòå ÷åòè-
ðè äåñåòèëåòèÿ íà ÕÕ âåê, ïîâå÷åòî îò òÿõ â Þãîçàïàäíà Áúëãà-
ðèÿ.
Ñïîíòàííîòî òúðñåíå íà àâòîáèîãðàôè÷íè êíèãè íàïîñ-
ëåäúê, ïîïóëÿðíîñòòà íà òåëåâèçèîííè ïðåäàâàíèÿ, áàçèðàíè âúð-
õó ñú÷åòàâàíåòî íà ôèëìè îò ìèíàëîòî è ñïîìåíè çà è íà àâòî-
ðèòå èì, èíòåðåñúò êúì ñâèäåòåëñòâàòà îò áëèçêîòî ìèíàëî, ïî-
äñêàçâàò íåóäîâëåòâîðåíàòà ëèïñà íà îòãîâîðè çà âðåìåòî, êîå-
òî îòìèíà. ×åòàò ñå ïóáëèêóâàíèòå íàñêîðî ñïîìåíè íà Ëþáî-
ìèð Ëåâ÷åâ è Òîäîð Æèâêîâ, íà äèïëîìàòè è áàíêåðè. Òå íè ïðè-
ïîìíÿò íåùî, ñ äðóãî íå ñìå ñúãëàñíè, íî äèàëîãúò ñ òåçè ñïîìå-
íè å çàïî÷íàë è òå ñå ïðåâðúùàò â àêòèâèðàùà ñïîìåíèòå íà
äðóãèòå ÷àñò îò êîëåêòèâíàòà ïàìåò.
Åòî òàêà ñ åçèêà íà ñïîìåíà çàãîâîðèõà è õîðà, êîèòî ïðå-
äè ãîâîðåõà ñ åçèêà íà âëàñòòà. Íî äàëè òîâà íå å ñúùèÿò ãëàñ? Ò.
íàð. ïîïóëÿðíà àâòîáèîãðàôèñòèêà ñå ñòðåìè äà ïðèáàâè íåïðè-
âèëåãèðîâàíèòå ãëàñîâå êúì òåçè, êîèòî ðàçïîëàãàò ñ ïîâå÷å
âëàñò. Òîâà å è öåëòà íà íàñòîÿùàòà êíèãà.
Íî çàåäíî ñ òîâà ïîïóëÿðíàòà àâòîáèîãðàôèñòèêà è óñò-
íàòà èñòîðèÿ èìàò çà çàäà÷à, ñúáèðàéêè è èçäàâàéêè ïîâå÷å àâ-
òîáèîãðàôè÷íè ñïîìåíè äà ðàçâèÿò ÷óâñòâèòåëíîñòòà êúì æèç-
íåíèÿ ñâÿò íà äðóãèòå. Òÿ ðàçâèâà è ðàçëè÷íè ïîäõîäè êúì àâòî-
áèîãðàôè÷íèòå òåêñòîâå, çà äà ñå èçáåãíå îïàñíîñòòà òå ïðîñòî
äà áúäàò ïðåðàçêàçâàíè, ñ êîåòî ðàçëèêàòà ìåæäó íàó÷íîòî ïîç-
íàíèå çà ìèíàëîòî è íåãîâîòî ïðåæèâÿâàíå áè ñå çàëè÷èëà.
Àâòîáèîãðàôè÷íîòî ðàçêàçâàíå, êîåòî èçãëåæäà ïðîèçëÿç-
ëî îò åæåäíåâíîòî ðàçêàçâàíå íà ñëó÷êè, âñúùíîñò èìà ñëîæíè
è ðàçíîîáðàçíè èñòîðè÷åñêè êîðåíè, êîèòî ñå îòðàçÿâàò âúðõó
íåãîâàòà ñòðóêòóðà. Ñàìîòî ïîíÿòèå "àâòîáèîãðàôèÿ" å ñðàâíè-
8
òåëíî íîâî. Êàòî "Selbstbiographie" (ñåáåîïèñàíèå) è êàòî
"Autobiographie" è "Autobiography" (àâòîáèîãðàôèÿ) , ïîíÿòèå-
òî ñå ïîÿâÿâà â êðàÿ íà ÕVIII âåê â íåìñêè è àíãëèéñêè åçèê.
Îïèñàíèåòî ñ äóìè ñå ïîÿâÿâà çíà÷èòåëíî ïî-êúñíî îò ñåáåïðå-
äñòàâÿíåòî ñ áîè: àâòîáèîãðàôèÿòà ñå ïîÿâÿâà çíà÷èòåëíî ïî-
êúñíî îò àâòîïîðòðåòúò!
Ïàðàëåëíî ñ òåçè äóìè çà ñúùèòå òåêñòîâå âñå îùå ñå óïî-
òðåáÿâà è ïîíÿòèåòî "èçïîâåäè", êîåòî ñî÷è êúì èñòîðè÷åñêàòà
âðúçêà íà ëè÷íàòà àâòîáèîãðàôèÿ ñ õðèñòèÿíñêàòà èçïîâåäíà òðà-
äèöèÿ. Áëèçî äî àâòîáèîãðàôèÿòà ñå íàìèðà åäíà ïî-ñòàðà òðà-
äèöèÿ íà èñòîðè÷åñêîòî ñïîìíÿíå - ìåìîàðèñòèêàòà. Ïðåç ÕIÕ
âåê çà ðàçëèêà îò àâòîáèîãðàôèÿòà, ðàçêðèâàùà ëè÷íîòî ïðåæè-
âÿâàíå, ìåìîàðèòå ãîâîðÿò ïðåäè âñè÷êî çà èñòîðè÷åñêèòå ñúáè-
òèÿ. Â òÿõ àâòîðúò âèíàãè å íîñèòåë íà îïðåäåëåíà ñîöèàëíà ðî-
ëÿ. Òîé ïèøå íå èñòîðèÿ íà ñâîÿòà èíäèâèäóàëíîñò, à íà âðåìå-
òî, â êîåòî æèâåå. Òàêà ìåìîàðèñòúò ïðîêàðâà òîòàëíà è áåçêîì-
ïðîìèñíà ðàçëèêà ìåæäó ïóáëè÷íîòî è ÷àñòíîòî ïðîñòðàíñòâî.
Òîâà å è ïðè÷èíàòà, ÷å ìåìîàðèòå îáèêíîâåíî çàâúðøâàò ñ êðàÿ
íà èçïúëíåíèåòî íà ñëóæåáíèÿ äúëã. È ÷åñòî ïúòè òàì, êúäåòî
çàâúðøâàò ìåìîàðèòå, çàïî÷âà àâòîáèîãðàôèÿòà: òîãàâà àâòîðúò
ñè ïîçâîëÿâà äà ðàçêàæå íåùî çà ñâîÿ ÷àñòåí æèâîò, íî îáèêíî-
âåíî òîâà ñà îáåêòèâíè, äîêàçóåìè ôàêòè. Çàòîâà æàíðîâî ìåìî-
àðèñòèêàòà ïðåç ÕIÕ âåê ñå îòíàñÿ êúì èñòîðè÷åñêàòà êíèæíè-
íà, à àâòîáèîãðàôèñòèêàòà - êúì ëèòåðàòóðíîòî òâîð÷åñòâî.
Íî îùå îò êðàÿ íà ÕIÕ âåê æàíðîâàòà ðàçëèêà ìåæäó ìå-
ìîàðèñòèêà è àâòîáèîãðàôèñòèêà ñå çàëè÷àâà. Âñå ïîâå÷å íîâè
îáùåñòâåíè êðúãîâå íàâëèçàò â ïèñàíåòî íà ñïîìåíè: ïîëèòèöè,
ïèñàòåëè, ðåâîëþöèîíåðè, ïúòåøåñòâåíèöè, ó÷èòåëè, ëåêàðè, õî-
ðà íà èçêóñòâîòî.
Ñëåä ïúðâèòå åäèíè÷íè àâòîáèîãðàôè÷íè îïèòè â Áúëãà-
ðèÿ íà Ïàðòåíèé Ïàâëîâè÷ è Ñîôðîíèé Âðà÷àíñêè, âúâ âòîðàòà
ïîëîâèíà íà ÕIÕ âåê íàñòúïâà ðàçöâåò è íà áúëãàðñêàòà àâòîáè-
îãðàôèñòèêà. Ìàñèâíèÿò àâòîáèîãðàôè÷åí ïîðèâ ñå äúëæè, ñïî-
ðåä Èâàí Õàäæèéñêè, íà ñèëíèÿ ñòðåìåæ êúì èíäèâèäóàëíà èçÿ-
âà ïðåç Âúçðàæäàíåòî. Ïîÿâÿâàò ñå è ïúðâèòå ïóáëèêàöèè íà æåí-
ñêè àâòîáèîãðàôè÷íè ñïîìåíè.
Íàñèòåíèÿò ñúñ ñúáèòèÿ ñëåäîñâîáîæäåíñêè áèò òëàñêà
9
êúì öåëåíàñî÷åíî ñúáèðàíå íà ñïîìåíè. Ñ íîâèÿ òëàñúê íà ïèñà-
íåòî íà àâòîáèîãðàôèè, îáà÷å, ñïîðîâåòå çà äîñòîâåðíîñòòà íà
èñòîðè÷åñêèÿ ñïîìåí, çà ðîëÿòà íà âúîáðàæåíèåòî è èçìèñëèöà-
òà â íåãî ïðèäîáèâàò îùå ïî-ãîëÿìî çíà÷åíèå. Ïñèõîàíàëèçàòà
íà Ôðîéä äîïðèíàñÿ çà îùå ïî-ñèëåí èíòåðåñ êúì ñïîìåíà çà
ìèíàëîòî. Îñîáåíà âàæíîñò ïðèäîáèâà äåòñêèÿò ñïîìåí: èñòî-
ðèÿòà íà äåòñòâîòî ñòàâà èçòî÷íèê íà èíôîðìàöèÿ çà òîâà, êîåòî
ïðåäñòàâëÿâà âúçðàñòíèÿò. Ñåáåðàçêðèâàíåòî ïîëó÷àâà è òåðà-
ïåâòè÷íî çíà÷åíèå.
Êàòî èñòîðè÷åñêè èçâîð àâòîáèîãðàôè÷íèÿò ñïîìåí äúë-
ãî âðåìå áå ïîñòàâÿí íà çàäåí ïëàí. Èñòîðèöèòå ñòðàíÿõà îò àâ-
òîáèîãðàôèñòèêàòà è ÿ èçïîëçâàõà êàòî äîïúëíèòåëåí, èëþñòðà-
òèâåí ìàòåðèàë. Àâòîáèîãðàôè÷íèÿò ñïîìåí ñå ñìÿòàøå: ïúðâî,
çà ñóáåêòèâåí, èçêðèâåí îò ëè÷íàòà ïîçèöèÿ, âòîðî - çà ÷àñòè÷íà,
íåäîèìú÷íà êàðòèíà íà ìèíàëîòî.  ïðîòèâîâåñ íà òîçè ñóáåê-
òèâåí ðàçêàç, èñòîðè÷åñêèÿò àíàëèç òðÿáâàøå äà áúäå îáåêòè-
âåí, áåçïðèñòðàñòåí è áàçèðàí íà òâúðäè ôàêòè.
Íàïîñëåäúê èñòîðè÷åñêàòà íàóêà âñå ïîâå÷å ïîñòàâÿ ïîä
âúïðîñ òåçè ïðåòåíöèè. Àêî ðàçêàçâàíåòî å îñíîâíàòà îïåðàöèÿ
íà ïèñàíåòî íà èñòîðèÿ, òî íà ðàçêàçâà÷à ñå îòðåæäà èçêëþ÷è-
òåëíî âàæíà ðîëÿ. Ðàçêàçâà÷úò - èñòîðèê ïîäáèðà ïîíÿòèÿòà, ñ
êîèòî ñòðîè ñâîÿ ðàçêàç, ïîäáèðà ôàêòèòå, êîèòî ñâúðçâà è ò. í.
Åòî çàùî îòãîâîðíîñòèòå íà ñúâðåìåííàòà èñòîðè÷åñêà íàóêà
èçèñêâàò îò ïðîôåñèîíàëíèÿ èñòîðèê äà ïðåäñòàâè ÿñíî ñâîÿòà
ïîçèöèÿ, ïîíÿòèéíèÿ ñè àïàðàò è äà èìà ñúçíàíèåòî çà âúçìîæ-
íèòå îòðàæåíèÿ íà ñîáñòâåíèÿ ìó ïðîèçõîä è æèçíåí ïúò âúðõó
íàó÷íàòà ìó äåéíîñò.
Òàêà ïúòÿò íà èñòîðèÿòà è àâòîáèîãðàôèñòèêàòà ñå ïðåñè-
÷àò çà ïîðåäåí ïúò.
Òåîðèÿòà íà Ìîðèñ Õàëáâàêñ, ÷å ñïîìåíúò çà ìèíàëîòî å
èçðàç íà êîëåêòèâíàòà ïàìåò è ÷å ÷îâåê ñè ñïîìíÿ íåùî äîòîë-
êîâà, äîêîëêîòî òîé å ÷àñò îò îïðåäåëåíà ñîöèàëíà îáùíîñò, äî-
ïðèíåñå ñúùî ìíîãî çà íîâîòî îòíîøåíèå íà íàóêàòà êúì àâòî-
áèîãðàôè÷íèÿ ñïîìåí. Êàòî íîñèòåë íà êîëåêòèâíè íàãëàñè, îöåí-
êè è îáðàçè, àâòîáèîãðàôè÷íèÿò ñïîìåí ñå ïðåâðúùà â öåííî
ñå÷èâî íà ñîöèàëíèòå íàóêè çà ðàçêðèâàíå íà ìèíàëè è ñúâðå-
ìåííè ñîöèàëíè ðåàëíîñòè.
10
×ðåç àíàëèçè íà àâòîáèîãðàôè÷íè ðàçêàçè è òúðñåíå íà
òàêèâà íàãëàñè ìîãàò äà ñå ðàçáåðàò ïî-äîáðå èñòîðè÷åñêèòå ñú-
áèòèÿ, ïîâåäåíèåòî íà õîðàòà: òÿõíàòà ïîçèöèÿ - ó÷àñòèå èëè íå-
ó÷àñòèå è ò. í.
 òîçè ñìèñúë àâòîáèîãðàôè÷íèòå ðàçêàçè, êîèòî ñà âêëþ-
÷åíè â òàçè êíèãà äàâàò ðàçëè÷íè ïîãëåäè êúì ìèíàëîòî; òå íå
ñàìî ñâèäåòåëñòâàò çà íåãî, íî è çà íà÷èíà, ïî êîéòî ñìå ñå íàó-
÷èëè äà ãî ðàçêàçâàìå è ñëóøàìå. Ïîäáðàíèòå 20 àâòîáèîãðàôè-
÷íè ðàçêàçà ñà íàïðàâåíè ïî ìåòîäà íà àâòîáèîãðàôè÷íîòî èí-
òåðâþ. Óñòíàòà èñòîðèÿ íàïðàâè âúçìîæíî äà ñå ÷óÿò ðàçêàçèòå
çà ìèíàëîòî è íà õîðàòà, êîèòî íÿìàò íàâèêà èëè ïúê ñàìî÷óâñ-
òâèåòî äà ïèøàò ñïîìåíè.
Îíîâà, êîåòî õîðàòà ñè ñïîìíÿò îò ìèíàëîòî ñà íåùàòà,
êîèòî ïî íÿêàêúâ íà÷èí ñà áèëè âàæíè çà òÿõ. Òåõíèòå ñïîìåíè
ñà áèëè ïîäêðåïåíè îò ñïîìåíèòå íà äðóãè õîðà, îò ñåìåéíèÿ
ñïîìåí, îò îôèöèàëíè èñòîðè÷åñêè ðàçêàçè. Ïîäáîðúò è éåðàð-
õèÿòà íà òåìèòå, êîèòî âúëíóâàò ðàçêàçâà÷à âèíàãè ñå îòðàçÿâàò
âúðõó ñòðóêòóðàòà íà íåãîâèÿ ðàçêàç. Îôèöèàëíèòå àâòîáèîãðà-
ôè÷íè íîðìè îò ìèíàëîòî ñúùî íå ñà îñòàíàëè áåç âúçäåéñòâèå.
Òå äúëãî âðåìå âúçäåéñòâàõà âúðõó àâòîáèîãðàôè÷íîòî ðàçêàç-
âàíå è â ÷àñòíèÿ æèâîò: îò ìèíàëîòî òðÿáâàøå äà áúäàò èçòëàñ-
êàíè îïàñíè ìîìåíòè, ÷åñòî ïúòè òå áÿõà ñêðèâàíè îò äåöàòà è
"çàáðàâÿíè" îò ñåìåéíèÿ ðàçêàç. Ñëåäèòå îò òàêèâà ïðåìúë÷àâà-
íèÿ, ñúùî ìîãàò äà ñå íàìåðÿò â ñïîìåíèòå. Óñòíèòå àâòîáèîã-
ðàôè÷íè ñïîìåíè, êîèòî ñà âêëþ÷åíè â òàçè êíèãà çà ïúðâè ïúò
âëèçàò â äèàëîã êàêòî ïîìåæäó ñè, òàêà è ñ ÷èòàòåëñêà ïóáëèêà.
Òå ñà ÷àñò îò åäèíñòâåíîòî íåîñïîðèìî áîãàòñòâî, êîåòî íè îñ-
òàâè ìèíàëîòî: òî ìîæå áåçêðàéíî äà áúäå ðàçêàçâàíî.
Êðèñòèíà Ïîïîâà
11
Àç áåõ âå÷å ïðîèçâåäåí çà âðàã...
Ìàðèí , Êîçëîäóé, ðîä. 1933 ã.
È òàêà: ìîÿòà áèîãðàôèÿ. Ðîäåí ñúì 1933 ã., çîäèÿ Ëúâ,
ïðåç ìåñåö àâãóñò ñúì ðîäåí, â òîãàâàøíîòî ñåëî, ñåãàøíèÿ ãðàä
Êîçëîäóé, è âñå ñè ìèñëÿ, ÷å ñúì çàáåëåæèòåëåí ÷îâåê, çàòîâà ÷å
ñúì ñå ðîäèë òàì, çàùîòî òàì å ñòúïèë êðàêúò íà Õðèñòî Áîòåâ
íÿêîãà.
Êàêâî ñåãà? Çàùî ñúì ñå ðîäèë? Ïî ðîìàíòè÷íè ïðè÷èíè è
òúæíè ïðè÷èíè. Ñëåä êàòî ñúì ñå ðîäèë è áèë íà 10 ãîäèíè ãîëåìè-
ÿò ìè áðàò, ñå ðîäèë ïî-ìàëêèÿò ìó áðàò Ìèõàèë, êîéòî âçåë, ÷å ñå
ðàçáîëÿë â Êîçëîäóé îò ìàãàðåøêà êàøëèöà â ñèëíà ôîðìà è ïîíå-
æå â ñåëî Êîçëîäóé íÿìàëî äîêòîð è óìðåë îò ìàãàðåøêà êàøëèöà,
êîãàòî áèë ñàìî íà 2 ãîäèøíà âúçðàñò. Òîãàâà ìàéêà ìè è áàùà ìè,
áàùà ìè ñâåùåíèê â òîâà ñåëî, ìàéêà ìè òåëåôîíèñòêà, ðåøèëè, ÷å
òðÿáâà äà ñå ðîäÿ è àç ñúì âçåë, ÷å ñúì ñå ðîäèë. È òàêà.
Íî ïî-êúñíî ìîÿò áàùà çåë, ÷å íàïèñàë êðèòè÷íà ñòàòèÿ â
íÿêàêúâ öúðêîâåí âåñòíèê çà âðà÷àíñêèÿ âëàäèêà â ñìèñúë, ÷å
âëàäèêàòà ïðàâè ïàëàò íà ïîïîâåòå - áåäíèòå íåìà êúäå äà æèâå-
ÿò, òà âëàäèêàòà ãî ðàçêàðàë òâúðäå äàëåêî îò Êîçëîäóé -â Åòðî-
ïîëå, êúäåòî å ðîäíîòî ìÿñòî íà ìîÿ äÿäî, äÿäî Ìèõàèë. Tàêà íà
2-ãîäèøíà âúçðàñò ñúì çàïî÷íàë äà ðàñòa è äà ñå ðàçâèâàì â
Åòðîïîëå. È îò 2 äî 5-ãîäèøíà âúçðàñò íåùî èíòåðåñíî â ìîéòà
áèîãðàôèÿ, íå ñè ñïîìíÿì òàêîâà. Íà 5 ãîäèíè îáà÷å ñúì ñå ðàç-
áîëÿë îò äèôòåðèò. Â Åòðîïîëå íÿìàëî äîêòîð, áàùà ìè è ìàéêà
ìè áèëè ìíîãî îò÷àÿíè, ìíîãî óïëàøåíè, à àç ñúì ñòèãíàë, äèô-
òåðèòúò ñòèãíàë äî ãðàíèöà äèôòåðèò "êðóê" - äåòî ñúì ñå çàäó-
øèë âå÷å è íå ìîãà äà äèøàì. È òîãàâà ñëó÷àéíî ñå îêàçàëî, ÷å â
åäíà êîëîíèÿ òàì, â åäíî ñúñåäíî ó÷èëèùå èìà ñòóäåíòè. Åäíà
êîëîíèÿ, ñòóäåíòñêà êîëîíèÿ, òîâà å áèëî â 38-ìà ãîäèíà è êàçà-
ëè äà ïîâèêàò òàì åäèí ìëàä äîêòîð, êîéòî å áèë â êîëîíèÿòà.
Äîêòîðúò äîøúë, âèäÿë òðàãè÷íîòî ïîëîæåíèå íà îòðî÷åòî Ìà-
ðèí è ïîèñêàë îò áàùà ìè ïèñìåíî ðàçðåøåíèå äà ìå ñïàñè, åâåí-
òóàëíî -ùîòî àç ñúì óìèðàë - êàòî ìè âêàðà â ãúðëîòî ñòðèõè-
íèí. Êîåòî çà äåòñêèÿ îðãàíèçúì å áèëî îïàñíî, íî è ñïàñÿâàùî
åâåíòóàëíî, àêî íå çåìà äà ñè óìðà. Áàùà ìè ñå ñúãëàñèë, äîêòî-
ðúò âêàðàë ñòðèõèíèí, áèë ñïîñîáåí ìëàä äîêòîð è ìå èçëåêó-
12
âàë. Òàêà ÷å, çà ìîÿ ðàäîñò ñúì îæèâÿë, äà ïîãëåäàì è äî äåí
äíåøåí è ìîæå áè îùå, ñâåòà.
Òàêà, ÷å îò òóê çàïî÷âà ôàêòè÷åñêè ìîÿòà åòðîïîëñêà àâòîáèîã-
ðàôèÿ. Ñåãà, êàêâî å ñòàíàëî, êîãàòî ñúì áèë óìðåë ìàëêî íå çíàì, àìà
ñúì äîáèë îñîáåíà ëþáîçíàòåëíîñò êúì áóêâèòå è ÷èñëàòà. È çà ìîÿ
èçíåíàäà, íà ìàéêà ìè è íà áàùà ìè, àç ñúì âúçïðèåìàë áóêâèòå è
÷èñëàòà ìíîãî õóáàâî è áúðçî íà öåëè äóìè è òàêà íàòàòúê è ñúì âçåë,
÷å ñúì ñå íàó÷èë íàé-íåíàäåéíî è ìíîãî áúðçî äà ÷åòà è ìúíè÷êî äà
ñìÿòàì. È ñúì ñå ïðåâúðíàë â åäíî ïåò è ïîëîâèíà ãîäèøíî îðèãèíàë-
íî äåòå, êîåòî ìîæå äà ÷åòå, òà äàæå è âåñòíèöè. À â Åòðîïîëå äà ÷åòå
íÿêîé âåñòíèöè, òîâà å áèëî ìíîãî âàæíà ðàáîòà. È ñà çàïî÷íàëè äà ìå
ðàçâåæäàò íàñàì - íàòàòúê, äà ÷åòà âåñòíèöè è òîâà-îíîâà. È åòî êàê
ñúì çàïî÷íàë äà ïðàâÿ ñúñ ñëàâà ìîÿòà àâòîáèîãðàôèÿ îò 5 ãîäèíè è
ïîëîâèíà - êàòî äåìîíñòðèðàø ÷åòåíå íà òàçè âúçðàñò íà âåñòíèöè. È,
òîëêîâà êîëêîòî å è èíòåðåñíî áèëî íà õîðàòà, òîëêîâà áåøå íå ìíîãî
ïðèÿòíî çà ìîèòå ó÷èòåëè, êîãàòî ñòàíàõ â ïúðâî îòäåëåíèå íà 7 ãîäè-
íè. Òúé êàòî àç çàñïèâàõ, êîãàòî ñå èçó÷àâàøå àçáóêàòà è ó÷èòåëÿò ìè,
êîéòî áåøå åäèí ÷óäåñåí ó÷èòåë, íî êîéòî íå îáè÷àøå ñïÿùè ó÷åíèöè,
õâúðëÿøå åäèí òåáåøèð è óöåëâàøå âèíàãè. È àç, ùîòî ìå óöåëâàøå ñ
òåáåøèðà, ñå ñúáóæäàõ îò äðåìêàòà è âäèãàõ ðúêà, êîåòî ïðåäèçâèêâà-
øå ñìÿõ â íàøåòî îòäåëåíèå. Íî àç áåõ ãîòîâ íàëè, êàêòî âèíàãè ñúì
áèë ãîòîâ äà îòãîâàðÿì, àç ñå ìèñëà, ÷å íåêîé ìå êàðà äà îòãîâàðàì çà
íåùî è îòãîâàðÿì è äîñåãà, à ìå ÷óêíå íåùî, à äèãàì ðúêà çà îòãîâîð.
È ñëåä òîâà ìîÿòà àâòîáèîãðàôèÿ ñ êàêâî ïðîäúëæàâà? Â
÷åòâúðòî îòäåëåíèå àç çà ïðúâ ïúò ñå âëþáèõ. Îêàçà ñå, ÷å å òâúð-
äå ðàíî ìîæå áè. Ìîæå áè îñâåí ïðèêàçêè àç çàïî÷íàõ äà ÷åòà
ðàçíè êíèæêè èëè êàêòî êàçâàìå, äåòåòî ñå ðàçâèâà ìàëêî áúðçî,
àìà íèùî, ïî-äîáðå, ÷å íå å áàâíî. Òàêà ÷å, ëè÷íî çà öåë æèâîò
ñúì ïðåäïî÷èòàë äà áåõ áàâíîðàçâèâàùî ñå äåòå, äàëåêî ïî-ïî-
ëåçíî ùåøå äà ìè áúäå, êàòî ïîñëå øå ñå ÷óå êàêòî ùå ñå ÷óå,
êàêâî ñòàâà ñ áúðçî ðàçâèâàùèòå ñå, òåõíàòà áèîãðàôèÿ. Íî â 4-
òî îòäåëåíèå ñå âëþáèõ! Òîãàâà â Åòðîïîëå èìàøå åâàêóèðàíè
ñîôèÿíöè è ìåæäó òåõ åäíà çàáåëåæèòåëíà ìëàäà äàìà â ìîéòî
îòäåëåíèå, êîÿòî áåøå îáà÷å, äúùåðÿ íà åäèí çëàòàð ñîôèéñêè
Ìàíîë Ãîøåâ. Íàäêà ñå êàçâàøå, â êîÿòî àç ñå âëþáèõ, çàùîòî òÿ
áåøå êðàñèâà è òâúðäå èíòåëèãåíòíà ó÷åíè÷êà â ïðî÷óòèÿ ñî-
ôèéñêè ôðåíñêè êîëåæ "Ñàíòà Ìàðèÿ". È àç ñå âëþáèõ â íåÿ,
13
çàïî÷íàõ äà ÿ óõàæâàì, ïîíåæå áÿõ íàé-÷åòÿùèÿò ó÷åíèê, íàëè
òàêà è äðóãè, òÿ ñúùî ìè îáúðíà âíèìàíèå. Áåõ è õóáàâè÷êî ìîì÷å
è âëþáèõ ñå. Êàòî ñè ñïîìíÿì ñåãà ÷óâñòâàòà, êîèòî ñúì èìàë,
òî àç ñúì ñè çíà÷è áèë âëþáåí.
È ñè ñïîìíÿì äîñåãà, íèå ñòàíàõìå ïðèÿòåë÷åòà, òÿ ìå íà-
ó÷è íà åäèí ñèãíàë äà é ñâèðêàì äà èçëåçåì çàåäíî. Òàì äåòî
æèâååøå, àç è ïîäñâèðêâàõ åäíà àðèéêà îò îïåðàòà "Êàðìåí".
Òàçè: "Ïàì, ïàì, êàæè ìè Êàðìåí ëþáèø ëè ìå òè, êàæè,
êàæè, íå ìå ëúæè!" Ñâèðêàõ àç, èçëèçàøå Íàäêà è åäèí ïúò çà
ìîÿ èçíåíàäà, êîãàòî ñâèðíàõ â 2 ÷àñà ñëåäîáåä, âå÷å áåøå ñòà-
íàëî âðåìåòî, òÿ èçëåçå òâúðäå ôðàïàíòíî îáëå÷åíà çà íàøèÿ
ìàëúê è ïðîâèíöèàëåí è òàêà ïóðèòàíñêè ãðàä Åòðîïîëå - ñ áàí-
ñêè êîñòþì è êàçà ÷å ùå õîäèì íà ðåêàòà. Íèå ñè áåõìå åòðîïîë-
÷åòàòà âèíàãè îáëå÷åíè çà ðåêàòà, çàùîòî ñè õîäåõìå ñ êúñè ãà-
ùè è òàêà ïî ñàíäàëêè, ïî÷òè áàíñêè è îòèäîõìå íà ðåêàòà. Òÿ
ñåäíà íà åäèí êàìúê è àç ñå ÷óäåõ ñ êàêâî äà çàðåãèñòðèðàì ìîè-
òå êðàñèâè ÷óâñòâà êúì íåÿ, ìîÿòà ïðåäàíîñò è ëîâåõ ìíîãî õó-
áàâî ðèáàòà òîãàâà, â ðåêàòà èìàøå ìíîãî ðèáà, áðúêíàõ ïîä
åäèí êàìúê, õâàíàõ é åäíà ðèáà, ïîäíåñîõ é ÿ. Òÿ ìè ðå÷å: "Çàùî
ìå îáè÷àø òè?" È ñå ïîçàñìÿ òàêà, ïëèñíà ìå ñ ìàëêî âîäèöà,
ñè ñïîìíÿì, îáà÷å ñëåä íÿêîëêî äåíà, òÿ, ìîæå áè, ñè ïîìèñëè-
ëà, ÷å àç ñ öÿëàòà ñè äåñåãîäèøíà íà÷åòåíîñò, ïî-äîáðå ñòàâàì
çà ðèáàð, îòêîëêîòî çà ëþáîâíèê è çàïî÷íà äà îáðúùà âíèìàíèå
íà ïî-ãîëåì åäèí ó÷åíèê îò ìåíå, çà êîåòî ìè áåøå ìíîãî òúæíî,
íî, ñëàâà áîãó...
Òîâà ìè å ïúðâîòî ðàçî÷àðîâàíèå îò âëþáâàíåòî. È ñëàâà
áîãó, òÿ ñè çàìèíà ïîñëå, ñâúðøè ñå ñ áîìáàíäèðîâêèòå, íàëè
äîéäîõà äðóãè âðåìåíà. Òà ïîíå, âå÷å êàòî íå ÿ âèæäàõ, çåõ äà ÿ
çàáðàâÿì, ùîòî àç ñè áåõ ìíîãî âëþáåí, òàêà äà ñå êàæå, è ìè
áåøå ìíîãî ìú÷íî.
È ñëåä òîâà ìîÿòà áèîãðàôèÿ ïðîäúëæè äà ñå ðàçâèâà ïî...
â ïðîãèìíàçèàëíîòî îáðàçîâàíèå, êúäåòî àç ïðîäúëæàâàõ òàêà
äà äúðæà ïúðâåíñòâî ïî áåëåæêè, êîèòî íå áåõà èçäîêàðàíè áå-
ëåæêè èëè ïîäàðåíè. Àç îáè÷àõ ìíîãî, ìíîãî äà ÷åòà. Äàæå òîãà-
âà â Åòðîïîëå îùå íåìàøå åëåêòðè÷åñòâî è ÷åñòî ïúòè ñúì ñè
ñïå÷åëâàë ìàéêà ìè è áàùà ìè êàòî çàñòàâàõà, àç ïàëåõ ãàçåíàòà
ëàìïà è ïðîäúëæàâàõ äà ÷åòà íåùî. Ó äîìà èìàøå ìíîãî êíèãè
14
è àç ÷åòåõ ìíîãî, âñè÷êî, êîåòî ìîãà äà ïðî÷åòà. Òîâà áåøå íàé-
ãîëåìîòî ìè óäîâîëñòâèå è îùå íåùî. Â ïðîãèìíàçèÿòà èìàõ
ìíîãî äîáðè ó÷èòåëè è îñîáåíî îáè÷àõ ìàòåìàòèêàòà, êàêòî ðàç-
ïðàâÿõ, ÷èñëàòà ìè ïðàâåõà âïå÷àòëåíèå, ñìåòàíåòî ñ òåõ. È ïðà-
âåõ èíòåðåñíè îïèòè äà èçìèñëÿì íåêàêâî äðóãî ðåøåíèå, íå êà-
êâîòî íè êàçâà ó÷èòåëÿ, îùå îò òîãàâà, òàêà, îáè÷àõ äà íàïðàâà àç
íåùî. Ïðîñòî íå äà íàó÷à íåùî àìè, àêî ìîãà àç äà íàïðàâÿ íå-
ùî. Äà áúäà íîâàòîð. Èìàõ òàêîâà ÷óâñòâî, èìàõ òàêàâà æàæäà -
âèíàãè äà èçìèñëÿì, äà âúðøà íåùî. È òîãàâà, äàæå ñè ñïîìíÿì
â íàøèòå ñëåäîáåäè ñ äåöàòà, íèå íåïðåêúñíàòî ñúñ ñâîèòå ïðè-
ÿòåë÷åòà, êîèòî, ñúùî áåõà òàêà íàñòðîåíè, âñè÷êè ìëàäè äåöà
ñå íàñòðîéâàõà, ìàëêèòå ìîì÷åòà ñà íàñòðîåíè äà òúðñÿò íåùî,
äà èçìèñëÿò íåùî ñâîå. Òî íèå èçìèñëÿõìå, èçìèñëÿõìå òàêèâà
íåùà íàïðèìåð - îòêîï÷àâàõìå îò âåëîñèïåä äèíàìîòî è ïðèñ-
ïîñîáÿâàõìå íà ðåêàòà åäíî, êàêòî â Åòðîïîëå ìó êàçâàò "âúë-
ìî". Òîâà áåøå åäíà ìàëêà äúðâåíà òóðáèíêà, òàêàâà ñ ïåðêè,
êîÿòî çàâúðòàøå äèíàìîòî è ñè ïðîèçâåæäàõìå åëåêòðè÷åñòâî ñ
åäíà ìàëêà êðóøêà, êîÿòî âçèìàõìå îò ôåíåð÷åòàòà è ñè ïðàâåõ-
ìå åäíà êîëèáà, â êîÿòî ñå îñâåòÿâàõìå ñ òàÿ êðóøêà è òàêà íàòà-
òúêà. Ñëåä òîâà çà ïúâ ïúò èçìèñëèõìå êèíîïðîæåêöèîíåí àïà-
ðàò, êîãàòî íè çàïîçíàõà ñ ëóïàòà è ñ íåéíèòå ñâîéñòâà.
Íàïðàâèõìå äàæå è åäíà òåàòðàëíà ãðóïà. È â åäíà ìàçà íà
åäèí îò íàøèòå ñúó÷åíèöè, íàïðàâèõìå ñöåíà ñ åäíà ÷åðãà è åäèí
åêðàí. Òàì ïðîæåêòèðàõìå êèíî è èãðàåõìå ïèåñè, èçìèñëåíè îò
íàñ, íàé-èíòåðåñíè òàêèâà õðóìâàíèÿ è åòî îò òîãàâà, àç ñå áåõ
ðúêîâîäèòåë íà ðàçëè÷íèòå ñöåíè÷íè èçÿâè, äðàìàòè÷íè äå. Òà
äàæå ñúáèðàõìå ñòîòèíêè, à, áåõìå èçìèñëèëè è åäíà, åäíî êîëå-
ëî, êîåòî ñå âúðòè è óëó÷âàõìå íà êúñìåò÷åòà, ïàê ñúñ ñòîòèíêè.
Òàêà ÷å, ìîæå äà ñå êàæå, ÷å ñúì èìàë è áèçíåñìåíñêè íàêëîííî-
ñòè, îùå òîãàâà. Òå áåõà ñâúðçàíè ñ ìíîãî øàìàðè, òåçè íàêëîí-
íîñòè, àç íå ìîãà äà ñè ñïîìíÿ, äà ðàçêàæà âñè÷êè îíèÿ ïðèêëþ-
÷åíèÿ è àâàíòþðè è ìàëêè òàêèâà ëóäîðèè, â êîèòî ñúì ó÷àñò-
âàë. Íî àç îáè÷àõ ëóäîðèèòå ìíîãî. Ìíîãî îáè÷àõ ñåêà âå÷åð êàê
èãðàåõìå íà ñòðàæàðè è àïàøè. Àç èãðàåõ ïîâå÷å àïàø, íî ìíîãî
îáè÷àõ äà èãðàÿ àïàø è õèòúð àïàø, òàêà ÷å, êàêòî âèæäàòå, íå ñà
ìè áèëè ñúâñåì åòè÷íè íàêëîííîñòèòå. Íî ìè áåøå ïî èíòåðåñ-
íî äà áúäà àïàø, îòêîëêîòî ñòðàæàð, çàùîòî ñòðàæàðèòå íå íè
15
áåõà ìíîãî ñèìïàòè÷íè.
È òàêà ñå ïðåíåñîõ â îñìè êëàñ íà ãèìíàçèÿòà. Òîãàâà 8-ìè
êëàñ ñå áðîåøå ãèìíàçèÿ.  ãèìíàçèÿòà ìîÿò áàùà ðåøè, ÷å òðÿ-
áâà äà ñå ó÷à íà ìóçèêà, çàùîòî òîé èìàøå åäíà ðàçñúõíàëà ñå
öèãóëêà, ñòåãíà ÿ. È ïîíåæå â ãèìíàçèÿòà áåøå äîøúë îò Ñîôèÿ
åäèí çàáåëåæèòåëåí ó÷èòåë, êîìïîçèòîð è ìíîãî ãîëÿì ìóçèêàíò
- ãîñïîäèí Àñïàðóõ Òîäîðîâ - áàùà ìè ìè çàðú÷à îùå ñ îòèâàíå-
òî, ïúðâèÿ ÷àñ ïî ìóçèêà, äà ïîèñêàì ðàçðåøåíèå è äà ìå çàïèøå
òàì èçâúíðåäíî èëè êàê äà ñå ó÷à äà ñâèðÿ íà öèãóëêà. Òî áåøå
ìíîãî èíòåðåñíî, àç èçïèòâàõ áëàãîãîâåíèå ïðåä òîçè ó÷èòåë ñ
ðåíîìåòî íà ìíîãî ãîëÿì ìóçèêàíò, ìíîãî èçâåñòåí â íàøåòî
ìàëêî ãðàä÷å, ìíîãî êîëîðèòåí ÷îâåê, ñ îãðîìíà êóëòóðà. Áåøå
ìè íåóäîáíî äà äèãíà ðúêà, íà òîçè ó÷èòåë äà ìó êàæà êàêâî ìè å
ïîðú÷àë áàùà ìè. È â ÷àñà, êîãàòî òîé âëåçå, à òîé êàòî âëåçå â
÷àñà ïî ìóçèêà, ïúðâèÿ ïðè íàñ, çàïî÷íà äà ñè ïîäáèðà îò íàé-
ìàëêèòå ìóçèêàíòè çà äóõîâèÿ îðêåñòúð íà ãèìíàçèÿòà, çà äóõî-
âàòà ìóçèêà. Êàçâà íà åäèí: è ùå ñâèðèø íà òðîìáîí, òè ùå
ñâèðèø áàñ ôëèãîðíà".È êîãàòî àç âå÷å ñè ñïîìíÿì ïîðú÷åíèå-
òî íà áàùà ìè è âèêàì øå ìå íàïåðäàøè, èëè øå èìà ñêàíäàë â
êúùè, äèãàì ðúêà. Ñ äèãàíåòî íà ðúêàòà òîé ìè êàçâà, à òîé çàå-
êâàøå ìàëêî: "À, òè ëè? À òè ùå áèåø òúïàíà!" Ïîíåæå áåøå
îñòàíàë ñàìî òúïàíà, âñè÷êè èíñòðóìåíòè áåõà ðàçäàäåíè, òîâà,
òîâà èçâåäíúæ ìå øîêèðà ìíîãî è àç ìó âèêàì: "Àìè, èçâèíåòå,
ìíîãî ñå èçâèíÿâàì, îáà÷å, ãîñïîäèí Òîäîðîâ, áàùà ìè ìè å
çàðú÷àë äà âè ïîìîëÿ, äà ìå ó÷èòå äà ñâèðÿ è íèå èìàìå
öèãóëêà". Òîé êàçà: "Å, äîáðå, ãîðäåé ñå, áúëãàðèíî, ñ äâà òà-
ëàíòà - öèãóëêà è òúïàí".
Òà áèõ åäíà ãîäèíà òúïàíà, çà äà ñè çàñëóæà ïðàâîòî äà ìå
ó÷è íà..., äà ñâèðÿ íà öèãóëêà. È îò òàçè ìè ãîäèíà, îò 8-ìè êëàñ,
ñëåä êàòî ïðîñâèðèõ è íà öèãóëêà, ïî÷íàõ äà ñîëôåæèðàì. Ó÷è-
òåëÿò ìè èçâåäíúæ óñòàíîâè, ÷å àç èìàì ãëàñ äà ïåà. Ó äîìà ñå
ïååøå, â êúùè è òàêà, è àç ïîíåæå áåõ ìúíè÷êèÿ áðàò, ãîëåìèÿ
ìè áðàò ïååøå ìíîãî äîáðå, è ìàéêà ìè ïååøå äîáðå, è àç ïîê-
ðàé òåõ ñè ïðîïåâàõ. Àç, îáè÷àõ äà ïîäðàæàâàì íà õóáàâîòî ïåå-
íå, è ñè ïååõ òàêà. Ó÷èòåëÿò ìè ðàçáðà, ÷å èìàì ãëàñ è ìîãà äà
ïåà âåðíî è âçå, ÷å ìå òóðíà äà ïåà â åäíà îïåðåòêà, êîÿòî òîé
ïîñòàâè â ãðàäà. "Íàòàëêà-ïîëòàâêà" ñå êàçâàøå è òîé ìè äàäå
16
ãëàâíàòà ðîëÿ. È êàêâî áåøå òî, àç îòèâàì, áèë ñúì íà ãóðáåò, ïà
ñå âðúùàì è "Íàòàëêà-ïîëòàâêà" ìå ïîñðåùà è êàòî ìå ïîñðå-
ùà, àç ïåÿ åäíà àðèÿ: "Ñëúí÷èöå, òè ïîñïðè ñå, íå çàõîæäàé, ñïðè
ñå ñëúíöå..." è òàêà íàòàòúêà. È, îï - Íàòàëêà ìå ïîñðåùà è àç
òðÿáâà, àç êàçâàì: "Íàòàëêå", òÿ êàçâà: "Ïåòðå...", çàòè÷âà ñå
êúì ìåíå, àç òðÿáâà äà ÿ ïðåãúðíà, ïèøå òàì ïîñòàíîâêàòà è äà ÿ
öåëóíà. Ñàìî ÷å çà íå áåõ öåëóâàë íèêàêâî ìîìè÷å äîòîãàâà, ñà-
ìî, ñå áåõ âëþáèë, êàêòî ïðåäè âè êàçàõ, åäèí ïúò, àìà íå ñúì
öåëóâàë íèêîå ìîìè÷å è íå ìîæåõ äà ïðåâúçìîãíà áàðèåðàòà. À
òÿ áåøå òðè ãîäèíè ïî-ãîëÿìà ó÷åíè÷êà â ãîðíèÿ êëàñ íà ãèìíà-
çèÿòà, ïååøå êàòî ñëàâåé, êðàñèâà òàêàâà, íå ìîãà àç äà ÿ öåëóíà.
È ó÷èòåëà ïî ìóçèêà ñïèðàøå, èìàøå îðêåñòúð÷å, êîåòî àêîìïà-
íèðàøå, òàêîâà ìàëêî, ãðàäñêî, ñèìôîíè÷íî îðêåñòúð÷å. Òà ñïðÿ
è ìè âèêà: "Çàùî íå ÿ öåëóâàø, ñïèðàø ðåïåòèöèÿòà, íå òå å
ñðàì áå, öåëóíè ÿ! Âúðíè îáðàòíî!" Âðúùàì ñå åäèí, äâà ïúòè,
íà òðåòèÿ òîé ñòðîøè ñòîéêàòà, ÿäîñà ñå, äîêàòî àç âå÷å îò ãíåâà
ó÷èòåëñêè ñå ïðèíóäèõ äà ÿ öåëóíà è òàêà öåëóíàõ çà ïðúâ ïúò
äàìà â æèâîòà ñè è îïåðåòàòà âçå ÷å ñòàíà.
Òà òàêà çíà÷è íà, â îñìè êëàñ àç áåõ âå÷å îïåðåòåí ïåâåö,
êîéòî çíàåøå äà öåëóâà äàìà. È ïîñëå, ïðåç ëÿòîòî àç ñòàíàõ
áðèãàäèð, òîãàâà ïî 50 äåíà õîäåõìå íà áðèãàäà. Òà, áðèãàäèð. È
â áðèãàäàòà ñúùî òàêà âå÷å áåõ ñå íàó÷èë äà ïåà, íàëè, äà äåêëà-
ìèðàì ðàçíè ðàáîòè. Áåøå çàáàâíî, áåøå õóáàâî, íî â äåâåòè êëàñ
îòèäîõ ïàê íà áðèãàäà, ïàê â äåâåòè êëàñ, ñå ìå èçáèðàõà ïðåäñå-
äàòåë òîãàâà íà êëàñà, ùîòî èìàõ îòëè÷åí óñïåõ, ó÷åõ ñå äîáðå,
êàòî åäèí ïðèëåæåí ó÷èíèê.
Íî èçâåäíúæ â íà÷àëîòî íà äåñåòè êëàñ, êîãàòî ñå âëþáèõ
çà âòîðè ïúò â åäíà ìîÿ ñúó÷åíè÷êà, êîÿòî áåøå äúùåðÿ íà åäèí
áèâø äðåáåí ôàáðèêàíò, òàêúâ, ïðîèçâîäèòåë íà êîæè â ãðàäà.
Àç ïúê íàëè ïîïñêè ñèí ñúì åé òàêà, íå ñå ãëåäàøå ñ äîáðî îêî
òîãàâà íà ïîïîâåòå êàòî íà õîðà, êîèòî õâúðëÿò ïðàõ â î÷èòå íà
ïðîëåòàðèàòà, íàëè òàêà? Òà ïîêðàé áàùà ìè, íî àç ñå ó÷åõ ìíî-
ãî äîáðå, áåõ ëè÷íîñò, òàêà íàëè, ïî-îñîáåíà è ïðåäñåäàòåë íà
êëàñà, íî ñðåùó ìåíå íåêàêâè, íå çíàì êàêâè òå÷åíèÿ ñå ïîðîäè-
õà, äà ñå òúðñÿò âðàãîâå, ïðîèçõîæäàùè îò ëîø êëàñîâ ïðîèçõîä,
íå çíàì êâî ñè À àç âëþáåí â ó÷åíè÷êà îò òàêúâ êëàñîâ ïðîèç-
õîä, âèêàò áóðæîàçèÿ áèë áàùà é. Èìàõìå åäèí çàìåñòíèê äèðå-
17
êòîð, Ñòîÿí Ìàíåâ, êîéòî íå ãëåäàøå ñ äîáðî îêî íà ìåíå, ïðà-
âåøå íåâåðîÿòíà ïîëèòè÷åñêà êàðèåðà â ó÷èëèùåòî. Òîé ìå ïî-
âèêà è ìè êàçà, ÷å çà õîðà êàòî ìåí, êîèòî ñà íàäàðåíè ñ áëàãî-
äàòòà äà áúäàò ïðåäñåäàòåëè íà êëàñà è äà ó÷àñòâàò â ó÷åíè÷åñ-
êèÿ êîìèòåò, íå å ïîçâîëåíî äà èìàò äðóæáà ñ áóðæîàçíà äúùå-
ðÿ. ×å îùå ïîâå÷å èìàëî èíôîðìàöèÿ è ñâåäåíèÿ, ÷å ñúì íàðó-
øàâàë âå÷åðíèÿ ÷àñ, ÷å ñìå ñå öåëóâàëè ñ íåÿ. Ìà êâî äà ïðàâÿ
êàòî âå÷å êàòî îïåðåòåí ïåâåö ñå áåõ íàó÷èë äà ñå öåëóâàì. Àç
äîêàçàõ, ÷å ÿ îáè÷àì è íåìà äà íàðóøà ïðèÿòåëñòâîòî ñè ñ íåÿ.
Òîé ìå çàïëàøè, ÷å ñ ìåíå øå ñå ðàçïðàâè, øå ìå âðàçóìè. È
çàïî÷íà âðàçóìÿâàíåòî ïî åäèí ìíîãî íåäåëèêàòåí íà÷èí, êîéòî
çàâúðøè ñ îáâèíåíèå, ÷å àç, ïîñòúïâàì âðàæåñêè ñïðÿìî ÑÍÌ
îðãàíèçàöèÿòà, âïðî÷åì òîãàâà òÿ áåøå âå÷å ÄÊÌÑ. È àç, òâúð-
äå âúçïèòàí, â òåòðàäêàòà ñè ïî ìàòåìàòèçà çà òîçè çàìåñòíèê-
äèðåêòîð, êîéòî ìå èçìú÷âàøå ïðîñòî ñ íåãîâèòå íàïàäêè, ñú÷è-
íèõ åäíî ñòèõ÷å òàêîâà áåõ íàïèñàë: "Ñ óñòàòà ñòðîèø íîâèÿ
æèâîò, íî î÷èòå êàçâàò, ÷å ñè èäèîò". Àìà, àç íå áåõ ãî ðàç-
ïðîñòðàíèë, åäèí ìîé ñúó÷åíèê, çà äà ñå íàïðàâè äîáúð ãî îòêú-
ñíàë ëèñò÷åòî è ãî çàíåñúë: "Åòî êâî ïèøå, êâî ïèøå Ìàðèí
Ãåîðãèåâ"
Äàë ãî è âúðõó ìåíå çàïî÷íà âúç îñíîâà íà òîâà êàìïàíèÿ
çà óíèùîæàâàíå è ëèêâèäèðàíå íà âðàãà. Àç áåõ âå÷å ïðîèçâåäåí
çà âðàã, áåõ, ñúáèðàë íåêàêâè ñè, êàêòî ìè ñòàíà ÿñíî ïî-êúñíî
íà åäíî ñúáðàíèå. Ñâàëèõà ìå îò ïðåäñåäàòåëñòâîòî íà êëàñà è
èçâåäíúæ óñòðîèõà åäíî ñúáðàíèå, ìíîãî ïèùíî, ñ îáâèíåíèÿ
âúâ âðàæåñêè ïðîÿâè, âúâ âðàæåñêè èçêàçâàíèÿ, âúâ âðàæåñêà äåé-
íîñò. Äàæå áåõà èçâàäèëè åäíî òåôòåð÷å, íà êîåòî èìàøå ïîä
ïîðòðåòà íà Ñòàëèí íàïèñàíî "Ñìúðò" è àç ñúì ãî áèë íàïèñàë
è òàêà íàòàòúêà. È ðúêîâîäèòåëè òàì ðàçíè â Îêîëèéñêèÿ êîìè-
òåò, ïî-âèñøåñòîÿùè òàêèâà êîìñîìîëñêè ðúêîâîäèòåëè ïîèñ-
êàõà ìîåòî èçêëþ÷âàíå è õîäàòàéñòâà íà îðãàíèçàöèÿòà äà áúäå
èçêëþ÷åí îò ó÷èëèùåòî êàòî âðàã íà íàðîäíàòà âëàñò. È ìå ïðè-
íóäèõà íà òîâà ñúáðàíèå, êîåòî áåøå ìíîãî òåæêî èçæèâÿâàíå,
íÿìà äà ãî çàáðàâÿ íèêîãà. Èçïðàâèõà ìå â ÷èòàëèùíèÿ ñàëîí
ïðåä öåëàòà ãèìíàçèÿ è ìå ïëþõà ñ âñåâúçìîæíèòå òàì äîíîñè è
íåïðèÿòíè òàêèâà îáâèíåíèÿ çà ìåí è ìîåòî ñåìåéñòâî, êîåòî
íÿìàëî äîáðî îòíîøåíèå êúì íàðîäíàòà âëàñò è òàêà íàòàòúêà.
18
Òîãàâà àç, êîéòî ÷óâñòâàõ ñåáå ñè ÷åñòåí ÷îâåê, è íå áåõ
âèíîâåí çà âñè÷êèòå òèÿ îáâèíåíèÿ, íåìàøå ïî÷òè íèùî âåðíî
Òà àç íàõëóïèõ ôóðàæêàòà ñè è íàïóñíàõ äåìîíñòðàòèâíî ñúáðà-
íèåòî è êàçàõ, ÷å äàæå è èçâúí âàøèòå ðåäîâå, ùå áúäà ïî-÷åñòåí
îò âàñ. Òàêà çàâúðøè. Èçêëþ÷èõà ìå, õîäàòàéñòâàõà è çà èçêëþ÷-
âàíåòî ìè è íà îñíîâà íà âñè÷êèòå òåÿ îáâèíåíèÿ, àç áÿõ èçêëþ-
÷åí íà 6-òè ìàé, 1950 ãîäèíà êàòî âðàã íà íàðîäíàòà âëàñò, çà
óðîíâàíå àâòîðèòåòà íà íàðîäíàòà âëàñò â ó÷èëèùåòî è òàêà íà-
òàòúêà. Èçêëþ÷èõà ìå çà òðè ãîäèíè îò âñè÷êè ãèìíàçèè â Áúë-
ãàðèÿ è çàâèíàãè îò òàçè ãèìíàçèÿ - Åòðîïîëñêàòà.
Äà ñå ñòðàõóâàõ, íå ìîãà äà êàæà, áåøå ìè ìíîãî ìú÷íî,
çàòîâà çàùîòî, çà ïðúâ ïúò ñå ñáëúñêâàì ñ åäíà ãîëÿìà íåïðàâäà.
Ñ òîâà äà áúäåø îáâèíåí, áåç äà áúäåø âèíîâåí. Àç ïî÷óâñòâàõ,
÷å èìà íåñïðàâåäëèâîñò, ÷å èìà ìåðçîñò íà òîçè ñâÿò, ÷å õîðàòà,
êîèòî ñà áèëè ñ ìåíå è êîèòî ñúì îáè÷àë, ìîãàò äà íàïðàâÿò
íåïðèÿòíè íåùà ñàìî çà äà ñå ÷óâñòâàò òå äîáðå. ×å íå ìîãà äà
áúäà ðàçáðàí îò õîðàòà, êîèòî îáè÷àì. Ìíîãî ìè áåøå òúæíî,
íå, íå ìå å áèëî ñòðàõ, áåøå ìè ìíîãî ìú÷íî ñàìî. Íî àç áåõ
âúçïèòàí â ñèëà, òàêà äà ñå êàæå. Íèå ñìå áèëè âèíàãè áåäíè,
íàïúëíî áåçèìîòíè õîðà, âñè÷êè ñà ñèðàöè â ìîéòî ñåìåéñòî
áèëè, ìàéêà ìè, áàùà ìè. Íå ñìå èìàëè íèòî äîì, íèùî. Ó íàñ
íè å êðåïÿëà ñàìî äóõîâíàòà ñèëà, äà ñå áîðèì ñðåùó æèâîòà, äà
íå ñå îò÷àéâàìå, òà è àç òàêà. Íå ìå å áèëî ñòðàõ. Äàæå è êîãàòî
íà äâà ïúòè ìå ïðåñðåùàõà âå÷åðíî âðåìå, äàæå ïðåä ìîÿ äîì, è
ìè íàíåñîõà ïîáîé. Èçêúðòèõà ìè åäèí - äâà çúáà, íåïîçíàòè çà
ìåí ëèöà - "Âðàã, ãàä" è òàêà íàòàòúêà. Äàæå è êîãàòî íàïèñàõà
íà äóâàðà íà íàøèÿ äîì, êúäåòî æèâååõìå, íèå æèâååõìå â åäíî
ìàëêî òàêîâà ñêðîìíî æèëèùå, íåìàõìå ñâîÿ êúùà - "Òóê æèâåå
íàðîäåí âðàã!" Êàêòî è äà å .
Âñè÷êèòå òåÿ íåùà íå áåõà íàé-êðàñèâîòî íåùî íà 16 ãîäè-
íè. Àç òðåáâàøå äà îòèäà äà ðàáîòà íÿêúäå, çàùîòî òðÿáâàøå äà
ñå ðàáîòè - íåìàøå ìíîãî ïàðè. Àç ñúì èçêëþ÷åí ó÷åíèê íà òîë-
êîâà ãîäèíè è ìè äàâàò ðàáîòà íåêàêâà, ïîäõîäÿùà, íåìàì îáðà-
çîâàíèå. Åäèí ñå ñìèëè äà ìå íàïðàâè êåëíåð â åäíà ñëàäêàðíè-
öà, íî òàì ïî-ñàðêàñòè÷íî íàñòðîåíè ìîè äðóãàð÷åòà íàðî÷íî
èäâàõà ïî ïåò ïúòè äà ïèÿò áîçà, íàëè, çà äà ÿ ïîäíàñÿì àç, äà ìå
óíèæàò íåêàê ñè, òàêà, âðàãúò. È àç ñå îòêàçàõ îò ñëàäêàðíèöàòà.
19
È êàòî ñå îòêàçàõ, íèêúäå äðóãàäå, îñâåí â íàé-ñìà÷êàíàòà ôàá-
ðèêà, íå ìå ïðèåõà. Åäíà ìàëêà, òàêàâà ôàáðèêà ñ ìíîãî ëîøè
óñëîâèÿ, íî òàì åäèíñòâåíî îòèäîõ è ñòàíàõ íàé-íàïðåä îáù ðà-
áîòíèê. Íî áúðçî çàîáè÷àõ ìàøèíèòå. Ó÷èõ äà ðàáîòà íà áàíöèã,
íàó÷èõ äà ïðàâà ñòîëîâå, íàó÷èõ ñå äà ðåæà íà ÷àðê òàì, òðóïè è
òàêà íàòàòúê. È ðàáîòíèöèòå, êîèòî áÿõà ìíîãî ìèëè õîðà, ìå
îáè÷àõà, àç áåõ ìàëúê, òå áåõà âúçðàñòíè õîðà, îáè÷àõà ìå ìíîãî,
äàæå, äàæå, ìíîãî òðóäíî ñè ñïîìíÿì, íî, ìàêàð, ÷å ñå ÷óâñòâàõ
óíèçåí òàêà íÿêàê ñè, ìàêàð ÷å ìè áåøå òåæêî, òå ìè âäúõâàõà...
òå ìè êàçâàõà: "Áúäè ñïîêîåí, Ìàðèíå, îò òåá ùå ñòàíå ÷îâåê,
øå âèäèø, ìíîãî ñâåñòíî ìîì÷å ñè!" È ìè äàâàõà êóðàæ.
Àç èçó÷èõ õóáàâî è ìàøèíèòå è ìè áåøå ìíîãî òîïëî è
ìèëî ñ òÿõ. Ðàáîòåõìå íîùåì, ïîìíà, òâà áåøå Ïðîìêîìáèíàò
òîãàâà, äàâàõà òîê íà íàñ, íîùíî âðåìå ðàáîòåõ îò 10 âå÷åðòà äî
6 ñóòðèíòà. Äâå ãîäèíè ðàáîòåõ, íî ëÿãàõ â øåñò - øåñò è ïîëî-
âèíà, ìàéêà ìè ìå áóäåøå äà ÷åòà. Òà ïðåç öåëîòî òîâà âðåìå äâå
ãîäèíè àç ñè ïîääúðæàõ ôîðìàòà è ïî ëþáèìèòå ñè ïðåäìåòè.
Òà ìàòåìàòèêà íàïðèìåð áåõ ñå èçó÷èë ñàìè÷úê, çà äâå ãîäèíè
öÿëàòà ìàòåìàòèêà, à è ñëåä äâå ãîäèíè, íî íÿìàøå êúäå äà ó÷à.
Ñëåä äâå ãîäèíè èçëåçå íåêàêâî ïîñòàíîâëåíèå òàì çà àì-
íèñòèÿ ïî åäíà ãîäèíà è àç áåõ àìíèñòèðàí âìåñòî òðè - äâå
ãîäèíè, è ìîãà äà îòèäà äà ó÷à, ìè ñå ðàçðåøàâà äà îòèäà äà ó÷à,
ñàìî íå è â åëòðîïîëñêàòà ãèìíàçèÿ. È àç îòèäîõ äà ó÷à, äà èñ-
êàì äà ó÷à â õóáàâî ó÷èëèùå, êîåòî ïîäõîæäà íà ìîÿ óñïåõ. À àç
èìàõ îòïóñíî ñâèäåòåëñòâî ñàìî îò øåñòèöè, íî íàêðàÿ ïèøå:
"Èçêëþ÷âàí çà âðàæåñêè ïðîÿâè". Òîâà å òî, ïîâåäåíèå "äâîé-
êà". È îòèäîõ ïîìíà â ãèìíàçèÿ "Âúëêî ×åðâåíêîâ". Áðàò ìè
âèêà: "Ùå òå çàâåäà òàì, òàì å íàé-õóáàâàòà ãèìíàçèÿ â
Ñîôèÿ". Îòèäîõ àç, ïðèå íè äèðåêòîðà ñ áðàò ìè, êàòî ìè ïîãëå-
äíà îòïóñíîòî è âèêà: "À! - êàçâà - òè ïðî÷åòå ëè ôèðìàòà íà
ãèìíàçèÿòà?" Âèêàì: "Ïðî÷åòîõ ÿ - Îáðàçöîâà ãèìíàçèÿ "Âúëêî
×åðâåíêîâ". "Òîãàâà êàêâî òúðñèø òóê ñ òèÿ âðàæåñêè ïðîÿ-
âè? Íå ìîæå!" È ìå èçïúäè. Îòèäîõ ñè àç îò òàì.
 Ëóêîâèò ìå èçïúäè è ëóêîâèòñêèÿò äèðåêòîð. Êàçà, ÷å
òàÿ ãèìíàçèÿ ñå áîðè çà ðåíîìå è òàêèâà òèïîâå êàòî ìåí... È
îòòàì â ßáëàíèöà ìå ïðèå åäèí äèðåêòîð Ðàéêî Ôèë÷åâ ñ åäíà
äåêëàðàöèÿ ãîëåìà, àìà íåìà òâà, íåìà îíîâà, íåìà. Ïðèå ìå,
20
áåøå ìíîãî èíòåðåñíî òîãàâà, ìè áåøå ìíîãî ìú÷íî, êîãàòî
ïðèåõà ìå, àìà ñå ðàç÷ó, ÷å èäâà åäèí, ùîòî áåøå ïî÷íàëà ãîäè-
íàòà, áåøå êðàÿ íà îêòîìâðè, äîêàòî ñå ñêèòàõ ïî ãèìíàçèèòå äà
ìå ïðèåìàò, ïî ñðåäàòà èëè êðàÿ íà îêòîìâðè áåøå, ìåñåö è íå-
ùî îò ó÷åáíàòà ãîäèíà. È ñå ðàç÷ó, ÷å èäâà åäèí èçêëþ÷åí, åäèí
îïàñåí òàêúâ åòðîïîëåö òóêà.
È êîãàòî âëåçîõ, áåøå ìúæêè è äåâè÷åñêè êëàñ äåñåòè. Âëå-
çîõ â ìúæêèÿ êëàñ, íèêîé íå ìå ùå äà ñåäíà ñ íåãî íà åäèí ÷èí è
ìè áåøå ïàê òåæêî. Âèêàì ñè: ëåäàé ñåãà, êâî äà êàæà". Îáà÷å
îùå íà ñëåäâàùèÿ ÷àñ ñëåä êàòî âëåçîõ èìàìå ôðåíñêè åçèê, ìî-
ÿò áðàò ìå áåøå íàó÷èë íà ôðåíñêè åçèê ó äîìà, ùîòî ñå ó÷èë âúâ
ôðåíñêî ó÷èëèùå â Êîïðèâùèöà, ó÷è âúâ ôðåíñêè ïàíñèîí è àç
çíàåõ ôðåíñêè, ñíîñíî, ìîæå áè, ìíîãî ïîâå÷å îò ñúîòâåòíèòå
ó÷åíèöè â òîâà ó÷èëèùå. È âëåçå åäíà ìíîãî êðàñèâà ó÷èòåëêà
ïî ôðåíñêè åçèê â ñëåäâàùèÿ ÷àñ è çàÿâè, ÷å øå ïðàâè äèêòîâêà è
÷å øå èçïèòâà åäèí ñ äèêòîâêàòà íà äúñêàòà ïî ôðåíñêè. Òå âñè-
÷êèòå, òèÿ äåòî íå ùàò äà ñåäíàò ñ ìåíå, ÷å èäâà òàêúâ íåïðèÿòåí
÷îâåê è ó÷åíèê, íàâåäîõà ñå òàì äà íå ãè çàáåëåæàò, äà ãè äèãíå
äà èì ïèøå òàì íåêîÿ äâîéêà. À àç ñè ñòîÿõ èçïðàâåí òàêà. Òÿ ìè
âèêà: "Òè íîâèÿ, êàêâî ñòúð÷èø?" Âèêàì: "Íå ñòúð÷à, àç òàêà,
íå ñòúð÷à ïðîñòî ãëåäàì". "È êàêâî?" - êàçâà òÿ. "Íèùî - âèêàì
- àêî æåëàåòå ìîãà äà èçëåçà äà íàïðàâà äèêòîâêàòà, äà ìå
èçïèòàòå. Òúêìî êàêòî ñúì äîøúë, òàêà äà ìå èçïèòàòå ïî
ôðåíñêè". Òÿ ìè êàçâà: "Òàêà ëè? Ìíîãî èíòåðåñíî øå áúäå.
Åëà - êàçâà - äà âèäèìå, êàê øå òå èçïèòàì". Çàÿäëèâî òàêà,
èëè ñè ìèñëè: "Ñåãà øå ñè íàïðàâÿ åäèí õóáàâ ñåèð" èëè ìîæå
áè øå ìå èçðèòàò è îò òàÿ ãèìíàçèÿ, àêî íàïðàâÿ íåùî. Íî àç
èçëåçîõ è êàçàõ: "Êîì âó âóëå ïðîôåñüîð" íà ôðåíñêè åçèê. Òÿ ìå
ïîãëåäíà òàêà è êàçà: "Ïèøåòå äèêòå". È àç çàïî÷íàõ äà ïèøà è
ïîíåæå ïèøåõ áåç ãðåøêà íà ôðåíñêè åçèê - òî åäíà äèêòîâêà,
åëåìåíòàðíà - ìè êàçà íàé-íàêðàÿ: "Êúäå ñòå ó÷èëè ôðåíñêè åçèê,
â êâî ó÷èëèùå?" Âèêàì: "Äâå ãîäèíè ñúì ó÷èë â åäíà ôàáðèêà".
Òÿ âèêà: "Âúâ ôàáðèêàòà ôðåíñêè ëè ãîâîðåõà?" "Íå - âèêàì -
ïñóâàõà âúâ ôàáðèêàòà". "Àìè - êàçâà - íàèñòèíà, èìàòå ëè
áåëåæíèê äà âè íàïèøà øåñòèöà?" Âèêàì: "Íåìàì, àìà âèå ñå
ÿ íàïèøåòå â áåëåæíèêà, â áúäåùå øå èìàì òàêúâ; àç äíåñêà
ñúì äîøúë".
21
Îáà÷å îùå ñëåäâàùîòî ìåæäó÷àñèå ìå ïîêàíèõà äà ñåäíà
ñ åäèí îò ñèëíèòå ó÷èíèöè, çàåäíî ñ íåãî, òîé ñòîåøå ñàì. Âñè÷-
êè ñå òàêà ñòðóïàõà îêîëî ìåíå äà ìå ïîðàçïèòàò, òóé-îíóé. Âå÷å
çàÿâèõà ïðèÿòåëñêèòå ñè ÷óâñòâà, ùîòî ðàçáðàõà, ÷å íå ñúì ïðî-
ñòàê, íå ñúì ïîíå íèêàêúâ íåïðèÿòåë, êðèìèíàëåí ïðåñòúïíèê
èëè íåùî òàêîâà.
È òàêà çàïî÷íà ìîéòà áèîãðàôèÿ â ßáëàíèöà. Äåòî ñëåä
èçâåñòíî âðåìå ñå ðàç÷ó, ùîòî àç çíàåõ ìíîãî, àç áåõ ó÷èë ñàìè-
÷úê ïðåäâàðèòåëíî è çà ìåíå áåõà ìàòåìàòè÷åñêèòå çàäà÷è òàì
èãðà÷êè. Oáè÷àõà ìå òàì è ó÷èòåëèòå. Íî ìå çàîáè÷à è åäíà ó÷å-
íè÷êà îò ñúñåäíèÿ äåâè÷åñêè êëàñ è òâà å, ìîæå áè è àç ñå âëþáèõ
â íåÿ. Íî òÿ áåøå ñúùî òàêà ìíîãî óìíà è ìíîãî êðàñèâà è ìíî-
ãî áëèçêà äóøà, íî è òÿ íîñåøå ñâîÿòà áèîãðàôèÿ òàêàâà. Â ñâîé-
òî äîñèå, ïàðäîí, áèîãðàôèÿ, çà áèîãðàôèÿ íà òèÿ ãîäèíè åäâà
ëè ìîæåøå äà ñå ãîâîðè íåùî ïî-îñîáåíî. Íîñåøå äîñèåòî - íå-
éíèÿ áàùà ñå çàñòðåëÿë íà äåâåòè ñåïòåìâðè êàòî ïîëèòè÷åñêè
ëèöå, îêîëèéñêè óïðàâèòåë áèë íà Ëóêîâèò - è ñëåä èçâåñòíî âðåìå
ñòàíàõìå ìíîãî äîáðè ïðèÿòåëè, ìíîãî ñúðäå÷íè.
Áåøå ïúðâàòà. Ìè ñòàíà èñòèíñêà ëþáîâ, íî çëèòå ñèëè
òîãàâà, êîèòî çëè ñèëè ñè âúîáðàçÿâàõà, ÷å èìàò íÿêàêâà òàêàâà
êëàñîâà åòèêà, íàñî÷èõà âíèìàíèåòî ñè êúì íàñ. Èìàøå è îùå
åäèí - äâàìà ó÷åíèöè, êîèòî áåõà ìíîãî ñèëíè ó÷åíèöè, ïîìíà
Áîðèñ Äàñêàëîâ... è ñåëÿíè òàì..., ïî ïîëèòè÷åñêè ïðè÷èíè áåõà
è ðîäèòåëèòå èì. Íèå áåõìå ïðèÿòåëè, ùîòî íàëè òå òàêèâà, çíà-
åø, âðàãîâå áåç äà áúäåì âèíîâíè çà íèùî è ñè áåõìå ïðèÿòåëè
íèå. Òå ñè âúîáðàçèëè, ÷å ïðàâèì åäâà ëè íå íÿêàêâà îðãàíèçà-
öèÿ, è â åäèí õóáàâ äåí ìå èçâèêàõà â äèðåêöèÿòà íà ó÷èëèùåòî.
Áåøå íåêúäå àïðèë ëè áåøå, èçâèêàõà ìå òàì, äèðåêòîðúò ìè êà-
çâà: óêà äâàìà äðóãàðè îò Îêðúæíèÿ êîìèòåò íà ïàðòèÿ-
òà, îò ÄÊÌÑ èñêàò äà ðàçãîâàðÿò ñ òåáå". Àç ñå óñúìíèõ.
Äèðåêòîðúò èçëåçå è åäèíèÿò äðóãàð çàêëþ÷è âðàòàòà è ìè âèêà:
"Íèå ñìå îò Äúðæàâíà ñèãóðíîñò äðàãè, ñåäàé òóêà, ãàä òà-
êàâà è ðàçïðàâÿé îò èãëà äî êîíåö, îðãàíèçàöèÿòà, äåòî ÿ
ïðàâèòå âèå ñ Âåíåòà Ìèíêîâà". Âèêàì: "Íèå íå ïðàâèì íèêà-
êâà îðãàíèçàöèÿ". "Ìè êâî ïðàâèø ñ íåÿ, êâî ïðàâèòå?" Âèêàì:
"Îáè÷àìå ñå, öåëóâàìå ñå". "Òàêà ëè, ãàä..." È ìå çàøëåâè òàì.
"Øå êàçâàø ëè áå?" Âèêàì: "Íåàì êâî äà êàçâàì. È íåìà äà ìå
22
áèåø!" "Íå ùå áèÿ, àìå ùå òå çàñòðåëÿì". Èçâàäè åäèí ïè-
ùîâ, òóðíà ãî íà ìàñàòà è âèêàì: "ß ìå çàñòðåëÿé ïî-õóáàâî,
íÿìà äà ìå áèåø è íÿìà íèêàêâà îðãàíèçàöèÿ è òîâà å, àêî
èñêàø ñòðåëÿé". "À, òè, ãàä òàêàâà, øå ñè ãîâîðèì ñ òåáå
îùå". È îòêëþ÷èõà âðàòàòà è: "Ìàðø, ðàçêàðàé ñå îòòóêà!"
Îòèäîõ ñè è ìè áåøå ìíîãî òåæêî òîãàâà, ìíîãî òåæêî.
Ïðèáèðàì ñå â êâàðòèðàòà ñè è Âåíåòà ñúùî ÿ âèêàëè, ïà ÿ íàï-
ëåñêàëè â ó÷àñòúêà, â ïîëèöåéñêèÿ... äðóãèÿ ìèëèöîåíåðñêèÿ, äðó-
ãè äâàìà òèïîâå òàêèâà äà òúðñàò îðãàíèçàöèÿòà. Ðàçáðàõà ìîæå
áè, ÷å íåìà îðãàíèçàöèÿ, íî íèå áåõìå îãîð÷åíè ñòðàøíî ìíîãî
è òÿ êàçà: àòêî ñå ñàìîóáè, è àç ùå ñå ñàìîóáèÿ!" È òîãàâà íà
ìåíå ìè êèïíà è âèêàì: "Êâî øå ñå ñàìîóáèâàø. Òîâà íå å ó÷è-
ëèùå, òîâà å Ãåñòàïî, äóøà. Ñúáåðè ñè áàãàæà, øå áåãàìå îò
òîâà ó÷èëèùå, øå ñå ðàçêàðàìå". È êâî øå ïðàèì? "Äà, êàçâà"
- ñúãëàñè ñå ñ ìåíå, îáè÷àøå ìå ìîìè÷åòî, ìè êâî øå ïðàèì. Àç
çíàì äà ðàáîòà, äâå ãîäèíè ñúì ðàáîòèë, ìîãà äà ðàáîòà âñè÷êî,
âñåêàêâè ìàøèíè, âñè÷êî, âñåêàêâà õàìàëîãèÿ. Îòèâàìå, èìàì
åäèí ÷è÷î, êàðóöàð, òîé áå äîáúð ÷îâåê â ×åðâåí áðåã, òàì øå
æèâååì, òàì øå ðàáîòèì, íàñòðàíà. È èçáåãàõìå, èçáåãàõìå. Íà-
ó÷èõ ñå ïîñëå, ïðàâèëè ìèòèíãè è âå÷å íè èçêëþ÷èëè îò âñè÷êè,
îêîí÷àòåëíî, ìåí è íåÿ, îò âñè÷êè âèäîâå ãèìíàçèè.
Ó÷åíèöè, íàðóøèëè íåêàêâà ñè åòèêà òàêàâà, íåìà ïðîøêà.
Àìè ïîæèâåõìå, àç ðàáîòåõ, æèâååõìå ñè äîáðå. Îáà÷å ðîäèòå-
ëèòå íè áåõà ðàçî÷àðîâàíè. Ìàéêà é äîäå ñ íåéíèòå ðîäíèíè è
êàçâà: "Äúùåðÿòà îáè÷àé ñè ÿ ïàê, íî àç ñúì ñàìè÷êà, áîëíà
ñúì îò ðàê, àç íå ìîãà äà æèâåÿ, àç ùå óìðà.." È òóé, îíóé.
Ìîéòà ìàéêà âèêàøå: "Àç øå èäà â ìàíàñòèð!". È òàêà íàòàòú-
êà, äîêàòî íèå ðàçäåëèõìå ñå, ðàçäåëèõìå ñå.
Íèå áåõìå ðàçëè÷íèòå òîãàâà, íî ñå îáè÷àõìå. Ðàçäåëèõìå
ñå, âúðíàõ ñå àç ïðè Åòðîïîëå. Óñïîêîèõ ìàìà âå÷å, äà íå îäè â
ìàíàñòèð. È òÿ íå îòèäå, ñàìî ÷å àç âå÷å áåõ èçêëþ÷åí çàâèíàãè.
È íàìåðèõ ñè ðàáîòà, íàé-íàïðåä îòèäîõ â ìèíàòà, òàì ïîä çå-
ìÿòà ïîðàáîòèõ ìàëêî, âàãîíäæèÿ, òóêà â åòðîïîëñêàòà ìèíà. Ïà
ìå çåìà åäèí â ïîùàòà, îòãîâîðíèê çà ïðåêàðâàíå íà íîâè òåëå-
ôîííè ëèíèè, è àç çàïî÷íàõ äà ñå çàíèìàâàì ñ êîïàíå è ïîñòàâÿ-
íå íà ñòúëáîâå çà íîâè ëèíèè. È â åäèí õóáàâ äåí, êîãàòî ïðîñòî
áåõ ðåøèë âå÷å äà ðàáîòà è äà æèâåà, è äà äèøàì êàêòî ñè ìîãà,
23
çàòîâà ùîòî ÿâíî ìîèòå èíòåëåêòóàëíè ñòðåìåæè, ðàáîòè íå âúð-
âàò, âðàã ñúì.
 åäèí õóáàâ äåí îáà÷å, ìè ñå ñëó÷è íåâåðîÿòíîòî. Äîéäå
ìîÿ ðàáîòîäàòåë ñ ìîòîöèêëåò, òîãàâà òàì äåòî ðàáîòåõ è ìè
âèêà: "Ñòàâàé âåäíàãà, ÷å ñà êàçàëè äà òå çàâåäà â Ãðàäñêèÿ
êîìèòåò íà ïàðòèÿòà". Âèêàì: "Ìåíå ëè? Ìåíå â Ãðàäñêèÿ
êîìèòåò íà ïàðòèÿòà?" Ðåêîõ: è, ßíêî, ñè ëóä áå, äà íå ñè
ñáúðêàë íåùî?" "Íåìà òàêîâà, ñòàâàé!" Çàêàðà ìå ñ ìîòîöèê-
ëåòà è îòèäîõ â Ãðàäñêèÿ êîìèòåò íà ïàðòèÿòà. Âëåçîõ âúòðå, ñå-
êðåòàð íà Îêîëèéñêèÿ êîìèòåò, åòðîïîëñêèÿò ïúðâè ñåêðåòàð íà
ïàðòèÿòà, äðóãè âèäíè ëèöà è íàé-ó÷òèâî ìå ïîêàíèõà, íà "Âè"
ìè ãîâîðÿò: "Ñåäíåòå, äðóãàðþ Ãåîðãèåâ, òóêà. Ñ âàñ ñå å ïîëó-
÷èëà íåïðàâäà íàâðåìåòî è òàêà íàòàòúêà, äîøëî å âðåìå
òàçè ãðåøêà äà ñå ïîïðàâè. Ìîëÿ âè, íàïèøåòå òóê åäíà ìîë-
áà çà ïðèåìàíå â êîìñîìîëñêàòà îðãàíèçàöèÿ. È òàêà óòðå
ùå èìà ñúáðàíèå".
Ïðîñòî, êàê äà êàæà, âñå åäíî ÷å òîãàâà, êàê äà êàæà, èçâå-
äíúæ ìè ñòàíà ìíîãî êðàñèâî, ìíîãî õóáàâî äà ÷óÿ òîâà îò âèñî-
êîïîñòàâåíèòå ïàðòèéíè ðúêîâîäèòåëè. Òîãàâà òå, íàïèñàõ àç, è
íà äðóãèÿ äåí ñå ïðàâè åäíî ñúáðàíèå. Àç íå çíàåõ çà êàêâî, áåøå
åäíî êðàñèâî çà ìåíå ñúáðàíèå, çà ðàçëèêà îò îíîâà ïå÷àëíî ñú-
áðàíèå ïðåäè òðè ãîäèíè, íà êîåòî ñúáðàíèå áåõ ïîõâàëåí çà âñè-
÷êî îíîâà õóáàâî, êîåòî ñúì áèë. Çàòîâà, ÷å ñå ïîëó÷èëà òàêàâà
íåïðèÿòíîñò, ÷å õîðàòà ñà ïîâåðâàëè íà äðóãàðè, êîèòî ñà áèëè
äàëåêî îò èñòèíàòà, ÷å ñà ïîäâåëè îðãàíèçàöèÿòà è àç áåõ åäèíî-
äóøíî ïðèåò îòíîâî çà ÷ëåí íà ïàðòèÿòà è ðåàáèëèòèðàí. Äàæå,
êîåòî ñúáóäè ó ìåí âñè÷êèòå ìè ñèëè, íî áåøå äîøëî âðåìå äà
èäà âîéíèê âå÷å, à ó ìåíå ñå ñúáóäè æåëàíèåòî äà ó÷à, ñåãà, êàòî
ñúì ðåàáèëèòèðàí, ùîòî íà òàêèâà êàòî ìåíå íå äàâàõà äà ó÷àò,
äà êàíäèäàòñòâàò.
Íîâî íà÷àëî, àç ñå åäíî, ÷å ñå ðîäèõ îòíîâî. Ïðîñòèõ íà
âñè÷êèòå, ïðîñòî ìè áåøå ìíîãî õóáàâî. Íî âèêàì ñè, ñåãà è òî-
ãàâà, ïàê åäíî îò ìîéòà áèîãðàôèÿ, êîåòî ñúùî íå ìîãà äà çàáðà-
âà, ïðè õóáàâîòî íåïðåêúñíàòî ñå íàìåñâà íåùî ëîøî. Âñå, ìîæå
áè âñåêî çëî çà äîáðî, íî òîãàâà àç òðÿáâà äà äúðæà èçïèòè. Îòè-
äîõ è ÿâèõ ñå â ïðåäâàðèòåëíà ñåñèÿ è èçäúðæàõ èçïèòèòå çà äå-
ñåòè êëàñ, ÷àñòíèòå ñ ïúëåí îòëè÷åí óñïåõ, íî òðåáâàøå âåäíàãà
24
äà ñå ÿâà çà åäèíàéñòè êëàñ, çà äà ìîãà îùå íà ñëåäâàùàòà 54-òà
ãîäèíà äà ìîãà äà îòèäà äà êàíäèäàòñòâàì â Óíèâåðñèòåòà. È
òîãàâà òðåáâàøå äà äúðæà âñè÷êè èçïèòè çà åäèíàéñòè êëàñ êàòî
÷àñòåí ó÷åíèê â áîòåâãðàäñêàòà ãèìíàçèÿ, áåøå ðàçðåøåíî â Áî-
òåâãðàä. Íèêîé íå ìå ïîçíàâà, íà íèêîé íå ìîãà äà êàæà íèùî è
òðåáâà äà äúðæà 36 èçïèòà. À òîâà áåõà îêîëî 30 è íåêîëêî èçïè-
òà, 26 èëè íå ìîãà ñè ñïîìíà ñåãà, íî è òå òðåáâàøå äà ñå èçäúð-
æàò çà êðàòêî âðåìå.
È êîãàòî àç îòèäîõ ñ ìîëáà ïðè äèðåêòîðà íà ãèìíàçèÿòà,
Ìàíåâ ñå êàçâàøå òîãàâà áîòåâãðàäñêèÿ, òîé ìè êàçâà: "ß äà ñå
ðàçêàðàø îò òóêà áå, êúäå øå òè äàì ñåãà âúçìîæíîñò, êàê
òè ìèñëèø, ÷å øå èçäúðæèø òèÿ èçïèòè, òà àç íèêàêâè
èçïèòè íå ðàçðåøàâàì è òâà å!" Òîãàâà ñå äèãíàõ è îòèäîõ â
Ìèíèñòåðñòâîòî, îòèäîõ â Ìèíèñòåðñòâî íà ïðîñâåòàòà. Åäèí
ìíîãî ñèìïàòè÷åí çàìåñòíèê-ìèíèñòúð, êðîòè÷êî ìó êàçàõ êàê-
âî èñêàì, è êàê ñà ìå èçïúäèëè è òîé êàçà: "Ùå äúðæèø èçïè-
òè". È ìè íàïèñà òîçè ÷óäåñåí ÷îâåê åäíî ïèñìî, â êîåòî çàäúë-
æàâà ðúêîâîäñòâîòî äà ìå èçïèòà, êàêòî àç èñêàì. Âúðíàõ ñå â
Áîòåâãðàä, îòèâàì ïðè Ìàíåâ è òîé ìè âèêà, õâúðëè ïèñìîòî íà
ìèíèñòúðà è âèêà: "Â Áîòåâãðàä ìèíèñòúð ñúì àç íà ãèìíàçè-
ÿòà!" È àç ñè ïðèáðàõ ïèñìîòî, òîãàâà ìíîãî áåõ îãîð÷åí, òîãà-
âà ïàê îòíîâî íåðàçáðàí. Èçëèçàì âúíêà è òàêà ñòîÿ, âúíêà íà
ãèìíàçèÿòà èìà ðåêà, ðåêàòà íà Áîòåâãðàä ìèíàâàøå òàêà, ìíîãî
òúæíî ìè áåøå è ãëåäàì òàêà âîäàòà è ìèíàâà åäèí ÷îâåê, êîéòî
ñúì ãî âèæäàë â Åòðîïîëå, ìà íå ãî çíàì êàêúâ å. Òîé ìå ïîçíàâà,
ïî-ãîëåì îò ìåíå, ñèìïàòè÷åí ÷îâåê è ìè âèêà: "Êàêâî áå, åòðî-
ïîë÷å, êàêâî òóêà ñòîèø, òàêà òúæåí, òóêà ñè ñå óâåñèë íà
ðåêàòà?" "Àìè - âèêàì - ñòîÿ è ãëåäàì - âèêàì - ÷å å ïëèòêà
ðåêàòà, òà, íå ìîãà ñå óäàâà, èñêà ìè ñå äà ñå óäàâà." "×àêàé,
íå ãîâîðè òàêà, êàêâî? Àç ñúì - âèêà - Ìàòåé Äî÷åâ." Âèêàì:
"Çíàì, åòðîïîëåö ñè". "Å, åòðîïîëåö ñúì - êàçâà - àç ñúì òóêà
ñåêðåòàð íà Îêîëèéñêèÿ êîìèòåò íà ïàðòèÿòà. À êàæè ñå-
ãà!" Âèêàì: "À, òàêà ëè, àìè ùè êàæà". È ìó êàçâàì òàÿ ðàáîòà
è òîé âèêà: "ß åëà òóêà, ÿ åëà ñ ìåíå, åëà!" È ìå çàâåäå îáðàòíî
ïðè äèðåêòîðà Ìàíåâ è êàòî âëåçå äèðåêòîðà Ìàíåâ ìó ñòàíà íà
êðàêà, ðàçáèðà ñå. È àç âúòðå, ãëåäà ìå òó ìåíå, òó íåãî. È òîé ìó
âèêà: "Ñëóøàé, Ìàíåâ, âçèìàé ãî è äà äúðæè èçïèòèòå, òîâà
25
å åòðîïîë÷å, íàëè çíàåø. Âñè÷êè åòðîïîëöè ñà óìíè, íå ñà
êàòî áîòåâãðàä÷àíèòå - ìó âèêà òîé - Âçèìàé ãî, òîâà å ìíîãî
óìíî ìîì÷å è ìíîãî å òàêà ïðåòúðïåëî". "Àìè àç îòäå äà
çíàì, äðóãàðþ? Àìè êàê ùå èçäúðæè? Êàòî ìó òóðíà ïî òðè..."
"À áå, òóðíè è ïî ÷åòèðè èçïèòà íà äåí, øå ãè èçêàðà, øå
âèäèø, òîé å åòðîïîë÷å." "Å, ìè - âèêà - ùîì âèå êàçâàòå è
ãàðàíòèðàòå, äîáðå!" È òîçè ÷îâåê òîãàâà íà÷åðòà è ïîñëå Ìà-
òåé Äî÷åâ, òîé áåøå ìíîãî äîáúð êúì ìåíå è ïî-êúñíî äàäå ìè
êóðàæ, íàêàðà äèðåêòîðà, è àç ïî÷íàõ äà ñå ÿâÿâàì òîãàâà. Ñ ÿâÿ-
âàíåòî íà èçïèòè ïî òðè íà äåí äúðæàõ.
Àç óñïÿõ, àìè çàïî÷íàõ äà ñòðåëÿì, íèòî ó÷èòåëè ïîçíà-
âàì, íèòî íèùî, íî èìàõ ìíîãî ãîëåìà ïîäãîòîâêà, òàêà äà ñå
êàæå. Ñàìè÷úê ñå ïîäãîòâèõ ÷óäåñíî è ìíîãî áåõ ÷åë ïðåç òîâà
âðåìå äîêàòî ðàáîòåõ è çàïî÷íàõà äà âëèçàò, äà ìå ñëóøàò ó÷è-
òåëèòå ïî äðóãè ïðåäìåòè. Äà êàæåì äúðæà ìàòåìàòèêà, òå âëè-
çàò èëè ñå ÿâÿâàõ òàì íà ïñèõîëîãèÿ, âëèçàò äà ìå ñëóøàò ïðîñòî
ùîòî ñå ðàçíåñå... "Âèêàò òóêà èìà åäíà òàêàâà ëè÷íîñò, ÷à-
ñòåí ó÷åíèê, êîéòî òàêúâ íå ñìå èìàëè. Òåà ÷àñòíè ó÷åíèöè
òàêà äâîéêàðè, ïîñðåäñòâåíè õîðà." Òà çàâúðøèõ è ìàòóðàòà,
âñè÷êè 36 èçïèòà âêëþ÷èòåëíî è ìàòóðàòà ñ àáñîëþòíà øåñòè-
öà, ïúëíî øåñò ïî âñè÷êî. Çåìàõ íàé-âèñîêàòà äèïëîìà íà ãèì-
íàçèÿòà ñ ïúðâèÿ îòëè÷íèê, ñàìî äâå äèïëîìè ñ ïúëíè øåñòèöè
è òîãàâà ñúùèÿ òîçè äèðåêòîð, êîéòî ìå áåøå ïúäèë, íàêàðà ðî-
äèòåëñêèÿ, ó÷èòåëñêèÿ êîìèòåò è ðàçðåøåíèå èçäåéñòâàë îò Ìè-
íèñòåðñòâîòî äà áúäà íàãðàäåí, ùîòî ÷àñòíèòå ó÷åíèöè íå ñå
íàãðàæäàâàò çà îòëè÷åí óñïåõ, íå ìîæå äà ãî èìà. Òà ìè áåøå
ðàçðåøåíî äà áúäà íàãðàäåí ñ âñè÷êè íàãðàäè, êîèòî ñå äàâàò íà
ìëàäèòå ó÷åíèöè êàòî ìåí è àç áåõ íàòîâàðåí ñ åäèí êóï íàãðàäè
è òàêà íàòàòúê è áåõ áåçêðàéíî ùàñòëèâ.
Ñëåä òîâà âåäíàãà ïîäàäîõ ìîëáà äà ìè áúäå ðàçðåøåíî
äà ñå ÿâà íà êàíäèäàò-ñòóäåíòñêè èçïèòè. Òîãàâà ñå äàâàøå ìîë-
áà äà òå äîïóñíàò äî êàíäèäàò-ñòóäåíòñêè èçïèòè, êîèòî áåõà
èçïèò ïî ëèòåðàòóðà è èçïèò ïî ôèçèêà, ùîòî àç êàíäèäàòñòâàì
ôèçèêà. Íàé-ìíîãî çàîáè÷àõ îò ìàøèíèòå è îò òåõíèêàòà ôèçè-
êàòà, ìíîãî ÿ îáè÷àõ îò äåòå. Òèÿ íåùà äåòî ðàçïðàâÿò, ÷å îò
ìàëúê ïðàâÿ ðàçíè òåõíèêè, âëþáåí áåõ â òèÿ íåùà. Ìàòåìàòèêà-
òà îáè÷àõ è ïîäàäîõ ìîëáà, íî çà ìîÿ íàé-ãîëÿìà èçíåíàäà, êî-
26
ãàòî îòèäîõ äà âèäÿ äîïóñíàòèòå, ùîòî èçëèçàøå ïðåäâàðèòåë-
íî â Óíèâåðñèòåòà, Ñîôèéñêèÿ, ñïèñúê íà äîïóñíàòèòå äî êàíäè-
äàò-ñòóäåíòñêè èçïèò, àç îòèâàì è îò öåëàòà îêîëèÿ Áîòåâãðàäñ-
êà, ñàìî àç è îùå åäèí òàì, èçñåëåí îò Áîòåâãðàä, íå ñå äîïóñêà-
ìå äî êàíäèäàò-ñòóäåíòñêè èçïèò. Òðóäíî å ñåãà äà âè îïèøà
êàêâî å òîâà. Ñòàíàõ è îòèäîõ â îòäåë "Ëè÷åí ñúñòàâ", ìè êàçàõà
òàì: "Ïèòàé â îòäåë "Ëè÷åí ñúñòàâ". Îòèäîõ â îòäåë "Ëè÷åí
ñúñòàâ". Åäèí èíòåëèãåíòåí ÷îâåê èìàøå òàì, êàçâà: "Íå ìîãà
äà âè äàì èíôîðìàöèÿ çàùî íå ñà âè äîïóñíàëè, èìà ïðè÷è-
íè". Âèêàì: "Àç íÿìà äà ìðúäíà îò òóêà, êàêòî âèæäàòå ñ
âàòåíêà èäâàì, àç ñúì ðàáîòíèê è ó÷åíèê, åäíîâðåìåííî ñúì
äúðæàë êàòî ÷àñòåí ó÷åíèê â ó÷èëèùåòî è àç èñêàì äà ñå
ó÷à, è âèå øå ìè êàæåòå, çàùîòî àç øå ñåäíà ïðåä âðàòàòà,
è íåìà äà èäà íèêúäå. Àç èìàì ïðàâî íà ãðàæäàíèí, òâúðäå
ñúì ñå èçìú÷âàë". Òîé ìå ïîïîãëåäíà òàêà è êàçâà: "Õàðåñâàòå
ìè, øå íàïðàâà åäíî èçêëþ÷åíèå. Åòî âè ìàòåðèàëèòå, äîñè-
åòî, êîåòî å èçïðàòåíî îò Åòðîïîëå, îò âàøòî è Îêîëèéñêî-
òî". È ÷åòà àç åäíà áåëåæêà îò Îêîëèéñêèÿ íàðîäåí ñúâåò, åäíà
ìàëêà áåëåæêà â êîÿòî ïèøå: "Ïðîèçõîæäà îò ïîïñêî ñåìåéñò-
âî, êîåòî íå å äîáðå íàñòðîåíî ñðåùó íàðîäíàòà âëàñò, èçê-
ëþ÷âàí çà âðàæåñêè ïðîÿâè" À áå, öåëàòà ÷åðíèëêà, çà êîÿòî
áåõ ðåàáèëèòèðàí. È êàçâà: "Ïðè òàêàâà áåëåæêà îò îòäåë
"Êàäðè" íà Îêîëèéñêèÿ ñúâåò, íèå íå ìîæåì äà âè äîïóñíåì
äî èçïèòà ïî íàøòî óêàçàíèå. Âúðâåòå è ìè äîíåñåòå åäíà
äðóãà, äðóãî íåùî, íàëè". Âèêàì: îâà å âñè÷êî, àç ñúì ðåàáè-
ëèòèðàí äåéñòâèòåëíî, íî ìå îáâèíÿâàõà ñúâñåì íåñïðàâåä-
ëèâî çà òîâà". "Äîáðå, èñêàì äà âè âÿðâàì, èìà ÷åñòíî íåùî
âúâ âàñ. Èäåòå è ñå îïðàâåòå ñ âàøèòå õîðà!"
È ïî÷íà îòíîâî õîäåíå ïî ìúêèòå. Èäâàì â Åòðîïîëå. Ñå-
êðåòàðÿò íà êîìñîìîëà òóêà ìè êàçâà: "Äóìà äà íå ñòàâà, íàé-
õóáàâîòî ñìå èçïðàòèëè â Îêîëèéñêèÿ êîìèòåò íà êîìñîìî-
ëà". Îòèâàì ïðè ñåêðåòàðà íà ñúâåòà êàçâà: "Åòî êâî ñúì íàïè-
ñàë çà òåáå, ÷åñòíî!" ×îâåêà ìè êàçâà: "Íÿìà, íèùî òàêîâà îò
íàñ íÿìà. Òîâà ãî å èçìèñëèë, âèêà, íåêîé ãîëåìåö îò Îêîëèé-
ñêèÿ, îò Áîòåâãðàä". Îòèâàì â Áîòåâãðàä, ñëàâà áîãó îòèâàì
ïðè Îêîëèéñêèÿ ñåêðåòàð íà ÄÊÌÑ, äåòî áåøå, äà ìå ïðèåìå íà
òâà ñúáðàíèå äåòî ìå ðåàáèëèòèðàõà. "Òâà ãî å íàïðàâèë ñàìî
27
Ñòàìàò - êàçâà - íà÷àëíèêúò íà ëè÷åí ñúñòàâ, òîé - âèêà.
Íèå ñìå ìó äàëè íåïðåìåííî äà ñå ó÷èø óêàçàíèå, íî òîé ãî å
íàðóøèë ñàìîâîëíî". È îòèäîõìå ïðè òîçè Ñòàìàò. "Åëà ñ ìå-
íå..." Çàâåäå ìå ïðè ñåêðàòàðÿ è òîç ÷îâåê, Ñòàìàò, ñ êîéòî è
áðèãàäèð áåõ 49-òà ãîäèíà çàåäíî è çåò íà Åòðîïîëå. Êàçâà: "Àìè
íà ìåíå òàêà ñà ìè äîêëàäâàëè, ÷å å òàêúâ âðàã, àç íå ìîãà,
êúäåòî ïëþÿ, äà ëèæà ñåãà..." Íî òîãàâà ñåêðåòàðà íà êîìñî-
ìîëà, Áîã äà ãî ïðîñòè, íî åäèí ÷óäåñåí ÷îâåê, òîãàâà êàçâà: "Òè
èëè øå ìó íàïèøåø îíîâà, êîåòî íèå òè êàçâàìå, èëè ìàé øå
ñå ðàçäåëèø ñúñ ñëóæáàòà ñè..." Áåøå àâòîðèòåòåí è òîé âçå, òà
ìè íàïèñà íîâî ïèñìî. àêà å òî, òðåâà äà óãàæäàì íà ñå-
êè..." È ìè äàäå ïèñìîòî. Òðúãíàõ âåäíàãà, çàùîòî áåøå â òîÿ
äåí, â êîéòî ìè äàâà ïèñìîòî, äîêàòî ñå ìîòàõ òðè äåíà â ïîñëå-
äíèÿ ñðîê çà âíàñÿíå íà íîâè ïèñìà, çà äîíàñÿíå íà îïðîâåðæå-
íèÿ íà ñòàðîòî, â Àêàäåìè÷íèÿ ñúâåò. Ñïóêà ñå ãóìà íà àâòîáóñà,
àç ïðèñòèãàì â Ñîôèÿ, îòèâàì â Óíèâåðñèòåòà, Àêàäåìè÷íèÿò
ñúâåò çàñåäàâà è àç íå ìîãà äà äàì ïèñìîòî, âñè÷êî çàòâîðåíî.
Çàïî÷íàëî çàñåäàíèåòî íà Àêàäåìè÷íèÿ ñúâåò è ñå ðàçïëàêàõ.
Ñòîÿ íà âðàòàòà íà Óíèâåðñèòåòà è ìè ïîòåêîõà ñúëçè, òà-
êà ÷å äúðæà ïèñìîòî ñ ðåàáèëèòàöèÿòà òàì è â òîâà âðåìå íà
êîãî, íå ïîçíàâàì íèêîé, âñè÷êî çàòâîðåíî, íà÷àëíèöè, ëè÷íè,
âñè÷êî. È ñå ïðèáëèæàâà åäèí âúçðàñòåí ïðèñëóæíèê ñ óíèôîð-
ìà íà ïðèñëóæíèê êúì ìåíå è êàçâà: "Êàêâî áå ìîì÷å, êàêâî ñè
ñå ðàçðåâàë, òè êàòî òà ãëåäàì, íå ñè ëè Åòðîïîë÷å?" Âèêàì:
"Åòðîïîë÷å ñúì. Íà ïîï Ãåîðãè ñúì". "Êàæè çàùî?" È àç ìó
îáÿñíÿâàì è òîé âèêà: "ß ãî äàé, òîâà ïèñìî, ÿ ñúì áàå òè
Ñòàí÷î, ÿ øå ãî çàíåñà íà ðåêòîðà ñåãà". À òîé ñòàð ïðèñëóæ-
íèê ÷îâåêà è âëåçå è ãî çàíåñå. È ìè âèêà: "Øå ÷åêàø, äàë ñúì ãî
íà ðåêòîðà, ñúì ãî òóðíàë è ñúì ìó ðåêúë äà çåìå ìåðêè".
Ïðèñëóæíèêúò, ðàçáèðàø ëè, äîáðèÿò ÷îâå÷åö, íåìà äà ãî
çàáðàâà. È àç ÷åêàì, ÷åêàì, äâà ÷àñà ñå ïðîòî÷è è ïîëîâèíà ñúâå-
ùàíèåòî. È êàòî èçíåñîõà ñïèñúêà è àç ïðúâ îò äîïóñíàòèòå. Ñà-
ìî ÷å îò òâà íàïðåæåíèå, íà äðóãèÿ äåí áåøå èçïèòà, íà ïî-äðó-
ãèÿ äåí, õåì ðàäîñòåí, õåì äèãíàõ òåìïåðàòóðà, îò íàïðåæåíèå
ìîæå áè. À ëèòåðàòóðà áåøå ïúðâèÿ èçïèò, è ïîîïðàâèõ ñå è èç-
êàðàõà çà âñåêè èçïèò, ãëåäà äàëè ñè èçäúðæàë, òà ìèíàâàø íà
âòîðèÿ, ôèçèêà. Èçïèòà ïî ëèòåðàòóðà áåõ èçêàðàë "îòëè÷åí", íàëè
28
òàêà ñ ìîèòå ñú÷èíåíèÿ. Ñïîìíÿì ñè è äîñåãà òåìàòà, òàêà, íî íà
èçïèòà ïî ôèçèêà, äèãíàõ òåìïåðàòóðà. Çà äâà äíè, îáà÷å íå ìî-
æåõ âå÷å òàêà äà ïèøà, íî ïîìîëèõ, òåîðåòè÷íèÿò âúïðîñ ãî ðàç-
êàçàõ óñòíî, óñòíî ñå îòãîâàðÿøå, ïðåä êîìèñèÿ îò ïåò äóøè áå-
õà, è àç ïîìîëèõ çàäà÷àòà äà ÿ ðåøà íàóì, àêî ìîæå äà íå ïèøà,
ïðîñòî íåêàê ñè ìè ñå ñõâàíàõà ïðúñòèòå íà ðúêàòà, ìîæå áè îò
òåìïåðàòóðàòà. Êàçâà: "Äîáðå". È àç, çàäà÷àòà áåøå çà åäíî îñâå-
òëåíèå òàì, çà çàêîíèòå íà îñâåòëåíèåòî, ïðîñòà çà ìåíå çàäà÷êà
òàêàâà è êàçàõ ðåøåíèåòî è îòãîâîðà íàëè, íî òå ìè êàçâàò "×ó-
äåñíî" - êàçâà ïðåäñåäàòåëà è ìå ïîä÷åðòà ñ åäíà ãîëåìà ÷åðâå-
íà ÷åðòà. Ïîñëå ñå ïðèáðàõ, 39 è íåùî ìè áåøå òåìïåðàòóðàòà,
ëåãíàõ, îáà÷å ñëåä 4 äåíà áðàò ìè, ëåæàõ íà ëåãëî è ìè âèêà:
"Øåñò! Ïðèåò ñè!" È àç áåõ ïðèåò îò 2000 êàíäèäàòè çà ïðîèç-
âîäñòâåí ïðîôèë, ïúðâèÿ íàó÷íî-ïðîèçâîäñòâåí ïðîôèë, ïî ôè-
çèêà áåõ 14-òè ïî ðåä îò 27 äóøè ïðèåòè îò 2700 äóøè. Çà ìîå
óäîâîëñòâèå âñè÷êî áåøå ïðèêëþ÷åíî. È ñòàíàõ ñòóäåíò. Ñòàíàõ
ñòóäåíò ïî ôèçèêà.
Íå áåõ òðóäåí ñòóäåíò, íå ñúì áèë íèêîãà, íàïðîòèâ, áåõ
âëþáåí â ìîÿ óíèâåðñèòåò, è â ïðîôåñîðèòå ñè. Òîâà áåõà î÷àðî-
âàòåëíè õîðà, òîâà áåøå çà ìåíå, çà ìåíå... êðàñîòà! Ìîè íàèñòè-
íà, íàèñòèíà, òâà áåøå, îêîëî ìåíå óìîâå, ðàçáèðà ñå, âòîðè äîì
ìè áåøå áèáëèîòåêàòà íà óíèâåðñèòåòà è Êëóáà ïî øàõìàò. Èã-
ðàåõìå øàõ, òâà áåõà áàçïëàòíèòå çàíèìàíèÿ, çàùîòî íèå íåìàõ-
ìå ïàðè. Äàäîõà ìè ñòèïåíäèÿ, êàòî îòëè÷åí ñòóäåíò. Èçêàðàë
ñúì ñúñ ñòèïåíäèÿòà öÿëîòî ñè ñëåäâàíå, íî òàêà çàâúðøèõ. Çà-
âúðøèõ è òî çàâúðøèõ îòëè÷íî.
Íî... òîãàâà... ñå ñëó÷è åäíà èñòîðèÿ, ïàê, åäíî áúðçî âëþ-
áâàíå, íî òî çàâúðøè ñ æåíèòáà, ñ æåíèòáà. Îæåíèõ ñå çà åäíà
äàìà, âèäíà äàìà, ìëàäà. Òÿ áåøå äúùåðÿ íà åäèí èçâåñòåí ðú-
êîâîäèòåë â ïðîìèøëåíîñòòà è... àç áåõ îðèãèíàë÷å òàêîâà, êîé
çíàå êâî é å õàðåñàëî, òàêîâà. Ìîæå áè ìîÿòà èíòåëèãåíòíîñò, íå
çíàì, íå ìîãà äà êàæà, ñåêè ñëó÷àé òÿ ìè êàçà: "Èñêàø ëè äà ñå
îæåíèø çà ìåíå?" È ïîíåæå ó òåõ ïðèåìà, ó òåõ, àç äî òîãàâà
æèâååõ â åäíà êâàðòèðà, çà ìàëêî ïàðè, äåòî êîãà âàëåøå îòâúí-
êà, âàëåøå è âúòðå è òàêà íàòàòúêà, è èçîáùî êàòî âèäÿõ òàêúâ
ëóêñ è ðàáîòè, è îòíîøåíèå, è çà ïðúâ ïúò äàìà, êîÿòî å òàêàâà,
òàêàâà âèäíà äàìà. Òÿ ìè ðå÷å: "Èñêàø ëè äà ñå îæåíèø çà
29
ìåíå?" è àç ðåêîõ "Èñêàì". È òÿ ìè êàçà: òðå èñêàì äà ñå
îæåíèì", è àç ñå îæåíèõ â åäíà íåäåëÿ. Òÿ êàçà, ÷å èñêà â ñúáîòà
è àç ñå îæåíèõ â íåäåëÿ çà íåÿ. Äîéäîõà äâàìà åòðîïîëöè çà ñâè-
äåòåëè è ñå îæåíèõìå.
Àç âèíàãè ñúì áèë âëþáåí â æåíèòå, àìà òå íå ñà áèëè
ñúâñåì ìîæå áè âëþáåíè â ìåíå, êîé çíàå êâî? Íå ìîæå äà íå
ìîãà äà ðàçáèðàì òàêà äîáðå, àç ñàìî îáè÷àì æåíèòå, áåç äà ãè
ïèòàì çà íèùî, ïðîñòî ãè îáè÷àì.
Ëþáîâòà áåøå òàêà, ëþáîâòà å íåùî ìíîãî êðàñèâî è ìíîãî
ãîëåìî, àç ñúì ÿ èçæèâÿâàë âèíàãè ìíîãî ñèëíî. Îáà÷å òàì ïðè-
÷èíàòà äà ñå ðàçâåäà ñ íåÿ, íåçàâèñèìî îò óñèëèÿòà íà íåéíèÿ
áàùà áåøå, ÷å òÿ òîãàâà, êîãàòî àç îòèäîõ äà ñè çàùèòà îôèöåð-
ñêîòî çâàíèå â êàçàðìàòà, íèå õîäåõìå ïî ñèñòåìàòà ïðåç ëåòàòà
âîéíèöè, êîãàòî îòèäîõ òàì òÿ àáîðòèðà äåòåòî íè, êîåòî ùåõìå
äà èìàìå, òúé êàòî ìè êàçà, ÷å íå æåëàåëà äà ìè ðàæäà äåöà, äà
æèâåå ìå çåìàëà, çà äà èìà èíòåðåñåí ìúæ è äîáúð è äà æèâåå ñ
ìåíå. Òâà áåøå çà ìåíå îùå åäèí... àç ìíîãî èñêàõ äà ñè èìàìå
äåòå, è òâà, ìå÷òàåõ äà èìàì äåòå, ñå ñè ìèñëà, ÷å ùåõ äà èìàì
ñèí, òàêà è íåìà íèùî, è àç é êàçàõ íà áàùà é, ÷å äúùåðÿ ìó å
óáèéöà, è ñè äîéäîõ è íàïóñíàõ.
Áåõ ïîñòúïèë êàòî ãðóïè ðúêîâîäåõ òàì, êàòî õîíîðóâàí àñè-
ñòåíò íåùî. Îòêàçàõ ñå îò âñè÷êî òîâà è ñå âúðíàõ â Åòðîïîëå, ïàê
â ìîåòî âå÷íî ïðèñòàíèùå, ñðåä ìîèòå, ìîÿ õðàì, ãðàäà, êîéòî
îáè÷àì çàùîòî å êðàñèâ è ìèë è çàùîòî öÿëàòà ìè ìëàäîñò å ñâúð-
çàíà ñ íåãî, çà êîéòî ñúì íàïèñàë ïåñíè, êîéòî îáè÷àì ïîâå÷å îò
ñåáå ñè, òàêà äà êàæà. Êîéòî âèíàãè, è äà ìå å ïîîáèäèë íåêîé ïúò,
ìè å ïðîùàâàë è ñè ãî îáè÷àì. Òàì äîéäîõ â ãèìíàçèÿòà 58-ìà
ãîäèíà.  òàÿ ãèìíàçèÿ îò äåòñòâîòî, îò êîÿòî ñúì èçêëþ÷åí çàâè-
íàãè êàòî ó÷åíèê, äîéäîõ ó÷èòåë ïî ôèçèêà.
Ñúùèÿ ñè áåõ, àç ñúì òàêàâà ìíîãî êîíñåðâàòèâíà ñèñòåìà
÷îâåê, íèùî íå ñå îáèæäàì íà æèâîòà ìè. Çàáðàâàì áúðçî, ïðåã-
ëúùàì îíîâà, êîåòî ìè å òúæíî, òúðñà, ïîâå÷å ñúì ñè òúðñèë
ãðåøêè â ìåíå ñè è ñè ãè èìàì, ïàê ñúì ñè ñúùèÿ, íî êâî äà
ïðîìåíÿì? Äîêàçâàì ñåáå ñè. È òóêà ñòîÿõ â Åòðîïîëå ó÷èòåë â
ãèìíàçèÿòà îò 58-ìà äî 63-òà ãîäèíà, êîãàòî ñå èçäàäå ïîñòàíî-
âëåíèåòî çà ñòðîåæ íà çàâîäà çà ïîëóïðîâîäíèöè â Áîòåâãðàä. È
çà äèðåêòîð íà çàâîäà áåøå åòðîïîëåö íàòîâàðåí. Ãîñïîäèí Ëþ-
30
áåí Õàðàëàìïèåâ, êîéòî äîéäå è ìè êàçà: "Áå òè ñè çàâúðøèë
çà èíæåíåð-ôèçèê, ñòàâàø è èäâàø äà ðàáîòèø äà ñòðîèì
ïîëóïðîâîäíèöè". À àç áåõ ìíîãî äîáúð ôèçèê, îòëè÷åí ïî ïîëó-
ïðîâîäíèöèòå. Íèå áåõìå íàçàä ìíîãî ñ ÷óæäèòå ñòðàíè è ïî
ôèçèêà â óíèâåðñèòåòà, ìàêàð è ïðîèçâîäñòâåí ïðîôèë, íèå áåõ-
ìå ó÷èëè ñúâñåì ìàëêî çà ïîëóïðîâîäíèöè, íåùî ñðåäíî ìåæäó
ïðîâîäíèöèòå è èçîëàòîðèòå, òà òîëêîâà çíàåõ íàëè, íåêîè åëå-
ìåíòàðíè ñâîéñòâà è íèùî ïîâå÷å. Âèêàì: "À àç íèùî ñúùåñò-
âåíî íå çíàì. Êàê ùå ñòðîÿ òàêà?" Âèêà: å øå ãî ñòðîÿò
äðóãèòå, èäâàø è øå äîéäåø ïðè ìåíå, òîâà å. Êàê - øå âè-
äèø!" È àç ñòàíàõ, ùîòî ñúì ó÷èë çà èíæåíåðíà ôèçèêà è äàæå
åëåêòðîòåõíèêà, åëåêòðîíèêà ìè áåõà òàêà õîáèòî, ñïåöèàëèçà-
öèÿ.
Îòèõîä, îòèäîõ è âèêàì: "Ìè êúäå äà äîäà, òî çàâîä íå-
ìà!" Âèêà: "Øå ãî ñòðîèì ñåãà, øå äîäåø â ÖÓÌ íà ïîñëåäíèÿ
åòàæ â êàíöåëàðèÿòà". Íèå áåõìå îñåì äóøè. Îòèäîõ ïðåç þíè
63-òà ãîäèíà, çàïîçíàõìå ñå, ñåäåì äóøè ñå òàêèâà êàòî ìåíå,
èíæåíåðè, åäèí äðóã, íå çíàì, òåõíîëîã ñå âîäè, âèêà: è øå ñè
òåõíîëîã íà òðàíçèñòîðè". Õóáàâî, ñëàâà Áîãó, áëàãîäàðåíèå
íà òîâà, ÷å çíàåõ ôðåíñêè, è çà ùàñòèå ñå îêàçà, ÷å çíàÿò çà ìåí.
Çíàÿò çà ìåí, ÷å çíàì ôðåíñêè åçèê è âèêà: "Åòî ñåãà êàêâî
øå ïðàâèø òóêà. Òè øå ïðåâåæäàø òåõíîëîãèÿ, êîÿòî çàêó-
ïóâàìå îò ôðåíñêàòà ôèðìà, ôðåíñêè ëèöåíç è øå ÷åòåø òó-
êà è øå âèäèø, êîå å, ïà è øå èäåø òàì, äà ñå íàó÷èø îò
ôðàíöóçèòå". È òàêà çàïî÷íàõ àç äà ÷åòà ôðåíñêàòà òåõíîëîãèÿ,
çàïî÷íàõ ñ ãîëÿìà ìúêà äà âíèêâàì. Äàæå ñè ñïîìíÿì ñëåä èçâå-
ñòíî âðåìå íè äîêàðàõà â Áîòåâãðàä, â ñòàðàòà áîëíèöà, òàì áå-
øå áàçàòà, ðàçïîëîæåíè íåêàêâè ìàëêè òàêèâà àïàðàò÷åòà, ñâúð-
çàíè ñ ïîëóïðîâîäíèöèòå è äàæå êàçâàøå: óê ùå âè çàêëþ÷-
âàì, íå 8, 10 ÷àñà øå ñå ÷åòå ëèòåðàòóðà - ôðåíñêè, àíãëèéñ-
êè, âñè÷êî êîåòî èìà çà ïîëóïðîâîäíèöè, ùîòî íÿìà áúëãàðñ-
êà ëèòåðàòóðà". È àç ñå ñïðàâÿõ çàâèäíî äîáðå, áëàãîäàðåíèå
íà ôðåíñêèÿ åçèê. Ðóñêà ëèòåðàòóðà ñúùî íàìèðàõìå.
Å, äà, äà è ñëåä åäèí ìåñåö, çà ìîÿ íàé-òàêà ãîëåìà èçíå-
íàäà, íå ñúì ãî è ìå÷òàë è â ñúíèùàòà ñè äàæå òàêîâà íåùî. È
äîíåñîõà åäíà ãðàìàäíà òàêàâà æúëòà äåêëàðàöèÿ, äà ÿ ïîïúëíà
çà ïúòóâàíå â ÷óæáèíà, çà ñïåöèàëèçàöèÿ. È çàâåäîõà íè â Óíè-
31
âåðñèòåòà íà èçïèò ïî ôðåíñêè åçèê. Òåçè, êîèòî ãî èçäúðæàõìå
íè âêëþ÷èõà â ïúðâàòà ãðóïà áúëãàðñêè ñïåöèàëèñòè, êîèòî îòè-
âàò äà ñïåöèàëèçèðàò â Ãðåíîáúë.
È àç èçäúðæàõ èçïèòà òàì, è ìå èçïðàòèõà â Ãðåíîáúë...
Êàòî ñå êà÷èõ íà ñàìîëåòà Ñîôèÿ - Ïàðèæ è ìèíàâàìå íàä Êîç-
ëîäóé è ñòþàðäåñàòà ñúîáùàâà, ÷å ìèíàâàìå íàä èñòîðè÷åñêîòî
ñåëî Êîçëîäóé è àç ñå ðàçðåâàõ. Çíàåø ëè, âèêàì ñè "Êâî íåùî å
æèâîòà íà ÷îâåêà? Îòäîëó íå ñúì õîäèë, îòãîðå ñúì òðúã-
íàë çà Ïàðèæ äà èäà äà âèäà, íå ñúì âèäåë êúäå ñúì ñå ðîäèë,
îòèâàì äà âèäà Àéôåëîâàòà êóëà, íàëè, äåòî ïî êíèæêèòå
ñúì ÿ ãëåäàë". Íî òàêà. Òÿ ìè âèêà: "Êàêâî âè ñòàâà, äðóãàðþ,
çàùî, êàêâî âè ñòàâà, ëîøî ëè âè å?" Âèêàì: "Áå íÿìà, äàé
åäèí êîíÿê, íÿìà äà ìå ðàçáåðåòå êàêâî ìè ñòàâà, ñòàâà ìè
íåùî, åäèí êîíÿê è øå ìè ìèíå". È òàêà, îòòàì - Ïàðèæ, Ãðåíî-
áúë.
Çàáðàâèõ äà êàæà, ÷å ïðåç òâà âðåìå ñå áåõ îæåíèë âòîðè
ïúò. È ìè ñå áåøå ðîäèë âå÷å ñèí. Íå, íå ñòàðàòà ëþáîâ. Íîâà,
íîâà. Îæåíèõ ñå äîêàòî áåõ ó÷èòåë, îæåíèõ ñå â 63-ðà ãîäèíà. ×å
è òî åäíî ìîìè÷åíöå ñå âëþáè â ìåíå îò Ìèõàéëîâãðàä, ñòóäåí-
òêà ïî ôèçèêà áåøå. Ïîñëå ñå îêàçà, ÷å íå é ñå ó÷è ôèçèêà, ðîäè
ñå ïúðâèÿ íè ñèí ïðåç òâà âðåìå. Íåìàøå... ðîäè ñå ïðåç àâãóñò,
àç, íåìàøå åäíà ãîäèíà êîãàòî áåõ âúâ Ôðàíöèÿ íà ñïåöèàëèçà-
öèÿ - Ãåîðãè. Áàùà ìó ñå ó÷è òàì, òîé ðàñòå, ðàñòå, ïðè ìàéêà ñè
ðàñòåøå, ùîòî íèå íåìàõìå, êúùà íåìàõìå, òî è çà òîâà îòèäîõ
äà ðàáîòà. Ìîæå áè òâà ñúùî áåøå åäèí ïîäòèê äà ðàáîòà â Áî-
òåâãðàä, ÷å äèðåêòîðà ìè êàçà, ÷å øå íè äàâàò ïîñëå àïàðòàìåí-
òè íà ñïåöèàëèñòèòå òàì äà æèâåÿò, àç, òðåâàøå íåêúäå äà îòèäà
äà æèâåÿ, äà ñè ãëåäàì äåòåòî.
Âúðíàõ ñå âå÷å èçó÷èë ñå. Èçó÷èë ñå è êâî ñå îêàçà, 64-òà
ãîäèíà âå÷å êàòî ñå âúðíàõ îò ñïåöèàëèçàöèÿòà áåõà ïîñòàâåíè
îñíîâèòå, òðóäîâè âîéñêè ñòðîåõà çàâîäà ìíîãî áúðçî. Áîòåâã-
ðàä, êîéòî ãî çàâàðèõ äà ãàçèø êàë ñ áîòóøè, èçâåäíúæ çàïî÷íà
äà ñå àñôàëòèðà. Ñòàíà åäèí, äà ðàñòå òîçè ãðàä, è ñå âúðíàõ, íå
ìîãà äà ãî ïîçíàÿ, íåêîëêî ìåñåöà áåøå ñúâñåì äðóãî íåùî. È
òàêà, ñëåäâàùàòà ãîäèíà, 64-òà, çà ìîå ãîëÿìî óäîâîëñòâèå è êàê
äà êàæà, åäíî ïðèçíàíèå, ïîâèêà ìå ðúêîâîäñòâîòî òàì â çàâîäà,
ïðåç 64-òà ãîäèíà è åäèí âèñîêîïîñòàâåí ìúæ îò Ñîôèÿ è ìè
32
êàçâàò: "Òóêà ðúêîâîäñòâîòî è òî ãîðíèòå âåäîìñòâà, ñà âè
îïðåäåëèëè âàñ äà áúäåòå íà ïúðâàòà ðàáîòíè÷åñêà äåëåãà-
öèÿ, êîÿòî äà ñïåöèàëèçèðà âúâ Ôðàíöèÿ ðàáîòíè÷êè. Ïúðâà-
òà ãðóïà ðàáîòíè÷êè êîèòî îòèâàò íà ñïåöèàëèçàöèÿ â êà-
ïèòàëèñòè÷åñêà ñòðàíà". Çà ìîÿ ãîëÿìà èçíåíàäà, àç èìåííî
áåõ îïðåäåëåí, âðàãúò, çíàåø äîòîãàâà äà, äàæå òàì âèñîêîïîñ-
òàâåíàòà ëè÷íîñò êàçâà: "È òè øå áúäåø âñè÷êî : ïðåâîäà÷,
âîäà÷, íàó÷åí ðúêîâîäèòåë è çàùèòíèê íà äúðæàâíèòå èíòå-
ðåñè, âñè÷êî. Íåìàìå êîìàíäèðîâêè çà ñòðàíè÷íè ëèöà, òè
ìîæåø äà ñå ñïðàâèø".
Æåíèòå áåõà ìíîãî ìèëè, çàâåäîõ ãè â Ãðåíîáúë, ó÷èõà ñå
äâà ìåñåöà òàì, áåøå èíòåðåñíî. Åäíà ñëó÷êà: ìåí ìå áåøå ñòðàõ,
ñåãà, ìíîãî èíòåëèãåíòíè, äîáðè æåíè, îáèêíîâåíè ìîìè÷åòà îò
ñåëàòà, áîòåâãðàäñêèòå - 12 äàìè. Òðóäåùè ñå æåíè, íå, òå áåõà
çàâúðøèëè ó÷èëèùà, âñè÷êèòå áåõà èíòåëèãåíòíè äàìè. Íî ìåí
ìå áåøå ñòðàõ, íå çíàÿò åçèê, íå çíàÿò ôðåíñêè åçèê. Íî ñè âèêàì
ñåãà, âå÷åðíî âðåìå, èçâèíåòå äàìè, ñàìî èìàøå åäíà, êîÿòî áå-
øå êîìñîìîëñêè, ïàðòèéíà îòãîâîðíè÷êà, Ñèéêà Ïåòðîâà ñå êà-
çâàøå. Âèêàì ñàìî íà íåÿ: "Ñåãà àç äî îñåì è ïîëîâèíà ñúì âè
íà ðàçïîëîæåíèå, ñëåä êàòî èçëåçåì îò çàâîäà, ìîæåòå äà
õîäèòå ñ ìåí íàâñÿêúäå çàåäíî, äà ñè êóïóâàòå êâîòî ùåòå,
äà õîäèì íà ðàçõîäêè èç Ãðåíîáúë, òî íàëè èìà êâî äà ñå
âèäè, â ìóçåè, âñè÷êî, íà Åêçþïåðè, íà ãðîáà íà..., êâî ëè íå?
Âñè÷êî, íî â îñåì è ïîëîâèíà âå÷åðÿìå è ïðèáèðàìå ñå âúòðå è
áàíè, è ðàäèî, è òåëåâèçîðè, è âñè÷êî è àç âè çàêëþ÷âàì. áåç
äà èìàòå êëþ÷îâå, âúòðå ñè èìàòå âñè÷êî". Ñàáààëåì ïàê, íå
ìîãà äà ñïà ñïîêîéíî. È àç ãè çàêëþ÷âàõ, çàêëþ÷âàõ ãè è ñè äúð-
æåõ êëþ÷îâåòå ó ìåíå, è ñóòðèíòà ãè îòêëþ÷âàì, íàëè çà çàêóñêà
è òàêà íàòàòúêà. È òå ïðèåõà æåíèöèòå, êâî ïà è çà òåõ, íåìà êâî
äà êàæàò. Îòèøëè ÷àê âúâ Ôðàíöèÿ è àç ñúì ãîñïîäàðà, àç ñúì
öàðà. È îáà÷å áåøå õóáàâî êàò ãè âúðíàõ âñè÷êèòå çäðàâè è ÷èòà-
âè, èçó÷åíè òóêà, â Áîòåâãàä. Ïîñðåùíàõà íè ìíîãî òúðæåñòâå-
íî, ÷å ìúæåòå íà æåíèòå ìè äàäîõà åäèí áàíêåò çà äåòî ñúì èì
ãè îïàçèë, äà íå... äà íå ñå çàãóáè íåêîÿ, íåùî, äà íå èì ñå ñëó÷è,
íåùî ôðåíñêî äà íå èì ñå ñëó÷è, òà...
Âñè÷êî òîâà áåøå. Ñëåä òîâà, âå÷å áåõ, îôèöèàëíî, õóáàâà
àòåñòàöèÿ ìè áåõà äàëè ðúêîâîäèòåëèòå íà ôðåíñêàòà ôèðìà, ÷å
33
ìîãàò äà ñå ðàçáèðàò ñ ìåíå, ÷å ðàáîòà äîáðå. È âèäèø ëè òîãàâà
íàñòúïè îùå åäèí èíòåðåñåí òàêúâ ìîìåíò â ìîÿ æèâîò. Òîâà
áåøå êîãàòî ñå îòêðè 65-òà ãîäèíà âå÷å çàâîäà çà ïîëóïðîâîäíè-
öè, ìå ïîêàíèõà íà âå÷åðÿ. Àç áåõ íàé-íèçøèÿ, áåõ íà÷àëíèê íà
öåõ ñå âîäåõ "òðàíçèñòîðè". Ïóñíàõ àç ïúðâèÿ áúëãàðñêè òðàíçè-
ñòîð, ïîä ìîå ðúêîâîäñòâî, òóêà ñåôòå "323" òðàíçèñòîð, ïîäíå-
ñîõ ãî íà..., ïîêàíèõà ìå íà âå÷åðÿ ñ äðóãàðÿ Òîäîð Æèâêîâ. Íà
åäíà ìàñà ñåäíàõìå ñ äðóãàðÿ Òîäîð Æèâêîâ, ðàçêàçâàõìå ñè âè-
öîâå, èçîáùî âèñøè ïàðòèéíè ëèöà, è îò 25 äóøè íà áàíêåòà, ñ
ãîëåìè âàæíè ëè÷íîñòè àç áåõ åäèíñòâåíèÿò ïî-äðåáåí ðúêîâî-
äèòåë, óäîñòîåí ñ òâà âíèìàíèå, êàòî ÷îâåêà êîéòî å ïóñíàë ïúð-
âèÿ áúëãàðñêè òðàíçèñòîð. È 65-òà ãîäèíà, òîâà íå î÷àêâàõ, ïî-
âèêàõà ìå â Ãðàäñêèÿ êîìèòåò íà ïàðòèÿòà â Áîòåâãðàä è ìè êà-
çàõà: è òðåáâà äà áúäåø ÷ëåí íà ïàðòèÿòà, ïúëíîìîùíèê ñè
âå÷å íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà ïðîìèøëåíîñòòà. Òè òðåáâà, äà
îòãîâàðÿø ïðåä ïàðòèÿòà è äà áúäåø ÷ëåí íà ïàðòèÿòà". È
ïîíåæå äðóãàðÿ Ëèëî Ñòàëåâ, êîéòî áåøå ïúðâè ñåêðåòàð, áåøå,
ó÷àñòâàøå â åäíîâðåìåøíîòî ìè èçêëþ÷âàíå è ðàçíè ïàòàêëà-
ìè, è àç ìó âèêàì: "Ñåãà, íàëè áåõ âðàã áå, Ëèëî?" "Áå êàêúâ
âðàã ñè òè áå - âèêà - Òè ñè áàø çà íàøòà ïàðòèÿ è ïèøè
òóêà åäíà ìîëáà. Ïèøè åäíà ìîëáà".
Íå ïðèíóäåí. Çàùîòî çà ìåíå áåøå ÷åñò, êàòî ñà ìè âèêà-
ëè, ÷å ñúì âðàã äà ìå ïðèåìå êîìóíèñòè÷åñêàòà ïàðòèÿ â íåéíè-
òå ðåäîâå, íå êàòî âðàã, à êàòî ïðèÿòåë, çàùî? Âñúùíîñò, àç íå
ñúì èìàë íèùî ïðîòèâ íåÿ, ïðîòèâ ñàìàòà ïàðòèÿ, êàòî ðúêîâî-
äåùà, íå ñúì. Çà ìåí, âèíîâíè çà ìåí áåõà ëè÷íîñòè, êîèòî áåõà
êàðèåðèñòè, ëîøè õîðà. Íî àç ðàáîòåõ ÷åñòíî, òîâà áåøå çà ìåíå,
êàê äà êàæà, åäíî ïðèçíàíèå êîåòî ìå ëàñêàåøå, è àç ïðèåõ, è
ñúâñåì íå ñúì íàñèëâàí îò íèêîãî, áåøå ìè ìíîãî ðàäîñòíî äà-
æå - ÷óâñòâàõ ñå ìíîãî òúðæåñòâåíî. È ñòàíàõ. Áåøå ãîëåìî ìîé-
òî ó÷óäâàíå, êîãàòî îòèäîõ ïðè áþðîòî íà Îêîëèéñêèÿ êîìèòåò
è âëåçîõ âúòðå è áèâøèÿ ïàðòèçàíèí Öîëî Îðëîâñêè ìè âèêà: "À,
òîâà å íàøèÿ Ìàðèí, äà ìó å ÷åñòèòî, ïàðòèéíîòî ÷ëåíñò-
âî!" Ðàáîòåõ äîáðå, ñëåä òîâà, îáà÷å ïîíåæå ìíîãî õîäåõ, áåõ
ïîäïðåñåäàòåë íà åäíà êîìèñèÿ íà ÑÈÂ ïî èíòåãðàëíè ïðèáîðè.
Õîäèõ â Èòàëèÿ, Ôðàíöèÿ äà ïðàâÿ èçëîæáè íà íàøòà åëåêòðî-
íèêà òàêà íàòàòúêà è ïàê.
34
Ïîíåæå ìíîãî õîäèõ èç ÷óæáèíà ìîÿòà æåíà âå÷å èìàõ âòî-
ðè ñèí, ðàñòåøå è âòîðèÿ ìè ñèí. Æåíà ìè íå îáè÷àøå ìîèòå
ðàçõîäêè íà ÷óæäî ìåñòî è ìå ïðèíóäè â 73-à ãîäèíà äà íàïóñíà
è äà îòèäà äà æèâåÿ è äà ðàáîòà â Ìèõàéëîâãðàä, â íåéíèÿ äîì.
Òàêà è àç íàïðàâèõ åäíà, åäíà ãðåøêà â ìîÿ æèâîò, àç ìíîãî òðó-
äíî íàïóñíàõ, çàùîòî âñå åäíî, ÷å íåùî ìè ñå îòêúñâàøå îò ñúð-
öåòî, òîâà áåøå ìîÿòà ïðîôåñèÿ, áåõ íàïðåäíàë òâúðäå ìíîãî. È
óñïåõè èìàõ.
Íàó÷íà ñòåïåí ïîëó÷èõ, è òàêà ÿ ïîæåðòâàõ è ñúæàëÿâàì,
îòèäîõ è òîãàâà áåõ ðúêîâîäèòåë â åäèí íàé-ãîëåìèòå çàâîäè â
Áúëãàðèÿ òîãàâà - â Ìèõàéëîâãðàä ïî åëåêòðîííà, åëåêòðîííî
ïðèáîðîñòðîèòåëåí çàâîä "Àíàëèòèê". È òàì âñè÷êî áåøå äîá-
ðå, íî íà ÷óæäî ìåñòî, êàê äà êàæà, áåõ, ÷óâñòâàõ ñå íàòðàïåí, è...
è ïîíåæå, èíà÷å, íàëè, èçòúêâàõà ìè ðîäèòåëèòå íà ìîÿòà æåíà
áåõà áîãàòè õîðà, íàé-áîãàòèòå â Ìèõàéëîâãðàä. Óíèæàâàõà ìå ñ
òâà: "Êâî êàò ñúì äèðåêòîð, êâî ñúì ñïå÷åëèë, êâî ñúì íàòðó-
ïàë, êâî, ùî..." Çàïî÷íàõà åäíè íåïðèÿòíè èñòîðèè, êîèòî ìå
äîêàðàõà äî íåïðèÿòíè ñåìåéíè ñòúëêíîâåíèÿ, òàêèâà, êîèòî íå-
ìàõ îñîáåíà âèíà, Ïî÷íàõìå äà ñå íàìðàçâàìå, òàêà äà êàæà. Çà
ïðúâ ïúò, íå äà ñå íàìðàçâàìå, àç íå ñúì ÿ ìðàçèë íèêîãà, íî...
íî, ïðåñòàíàõ, õóáàâîòî ìè ÷óâñòâî óâåõíà è òî êúì æåíàòà, êîÿ-
òî ìè å ðîäèëà äâåòå äåöà. Îáè÷àì äåöàòà ñè è â åäèí õóáàâ äåí,
êàçàõ íà ãåíåðàëíèÿ äèðåêòîð, ÷å àç íàïóñêàì Ìèõàéëîâãðàä è
íå ïîâå÷å, èìåííî ïîðàäè òîâà, ÷å èìàì íåïðèÿòíîñòè â ñåìåéñ-
òâîòî, è íå æåëàÿ ïîâå÷å äà çàìèíàâàì. Òîé ìè êàçâà: "Îòèâàø â
Ïðàâåö è ñòàâàø âåäíàãà çàìåñòíèê-äèðåêòîð". "Íåìà äà îòè-
äà â Ïðàâåö, íèêúäå íåìà, øå îòèäà â Åòðîïîëå, òàì ìè å íà
ìåíå ïúïà âúðçàí è òàì øå ñè ïî÷èíà, èíà÷å øå çåìà â êðàÿ
íà êðàèùàòà, õà". È äîéäîõ òóêà, â Åòðîïîëå, äîéäîõ íàêðàÿ íà
ó÷åáíàòà ãîäèíà, äîéäîõ òóêà â Åòðîïîëå. È îòèäîõ â ïàðòèÿòà,
íàëè ñúì êîìóíèñò, ÷ëåí íà ïàðòèÿòà, äîéäîõ ïðè ñåêðåòàðà, Èëè-
ÿí Ñìèëêîâ, ñ êóôàðà. Åäíî êóôàð÷å, ìàëêî ñ äðåø÷èöè, âñè÷êî
àç ñúì ñè çåìàë, íåìàì íèùî. Íåìàì êúùà, íèùî, íåàì íèùî,
äèðåêòîðñêè ÷èíîâå, íåìàì íèùî, ãðàæäàíèí - áåçðàáîòåí.
Ñàì. Áåç æåíà. Ñêàðàõìå ñå äàæå, ëîøî áåøå. Íî àç ñúì
òàêúâ, àç ñúì, íå ìîãà äà áúäà, íèêîãà íå ñúì ñè óíèæàâàë äîñ-
òîéíñòâîòî, íèêîé ÷îâåê, íèòî íà ìîéòå ó÷åíèöè, íèòî íà ìåíå,
35
íèòî íà õîðàòà îêîëî ìåíå. Ïðîñòî ñúì ñè ñòàâàë è ñúì ñè òðú-
ãâàë. È òàêà äîéäîõ. Òîé ìå ïîãëåäà ÷îâåêà, ïà âèêà: "È ñåãà êâî?
Ñâàëÿìå òè øàïêà âñè÷êè äèðåêòîðè, ÷îâåê èçâåñòåí, ãîðäå-
åì ñå ñ òåá, èäåø ñ åäèí êóôàð òóêà è íåìàø ðàáîòà. Êàêâî
øå òå ïðàâèì ñåãà? Îé... ñòàâàø ó÷èòåë, òàêúâ ó÷èòåë êàòî
òåáå íå ìîæåì äà íàìåðèì. Êîëêî ïúòè òå âèêàìå òóêà, äà
äîéäåø ïðè íàñ òóêà, òè èäåø ñåãà ñïîíòàííî".
"Ìè ñåãà êàêâî äà òè äàì äà ðàáîòèø, äà ÿäåø õëåá -
ìè âèêà. - Âçåìàë ñè äèðåêòîðñêà çàïëàòà, ñåãà êàê äà òè ÿ
äàì, è êàêâî?" Âèêàì: "Íå ùà äèðåêòîðñêà çàïëàòà. Èñêàì
íåêúäå äà æèâåÿ, äîêàòî ìå óñòðîèø, àêî èñêàø äà ìå óñò-
ðîéâàø". "Ùå òå óñòðîÿ - ÷îâåêà âèêà - øå òå óñòðîÿ. Àìè
ñåãà, à èçìèñëèõ... ñòàâàø êîìàíäèð íà ìëàäåæêàòà áðèãà-
äà, íà ó÷åíè÷åñêàòà, òàìúí øå ñå çàïîçíàåø ñ ó÷åíèöèòå è
òàì øå æèâååø, òàì íà áðèãàäàòà øå òè òóðíåì åäèí êðå-
âàò äà ñïèø êàòî íåìàø êúäå". Ïëàòåí êîìàíäèð, â ñòðîéðà-
éîíà ñå ïëàùàøå òîãàâà çàïëàòàòà, ïëàùàøå ìè äèðåêòîðñêàòà
çàïëàòà, êîåòî å ïðàâî - ïðàâî, òîëêîâà êîëêîòî áåøå. È àç êî-
ìàíäâàõ áúäåùèòå ñè ó÷åíèöè, êîìàíäèðà íà áðèãàäàòà. Çàâúð-
øè áðèãàäàòà, òàêà è ñòàíàõ ó÷èòåë. È òóêà âå÷å, ïðåä òâà ó÷è-
òåëñòâàíå ïðåç 1975-à ãîäèíà ïîñòúïèõ îòíîâî ó÷èòåë, ðåøèõ äà
ïðåâúðíà ëàáîðàòîðèÿòà ñè ïî ôèçèêà â ãèìíàçèÿòà â åäíà ìàë-
êà ëàáîðàòîðèÿ ïî åëåêòðîíèêà. È èçáèðàõ íàé-òàëàíòëèâèòå ó÷å-
íèöè è ãè íàêàðàõ äà ñå çàïàëàò ñ åëåêòðîíèêà, åëåêòðîòåõíèêà è
îùå îò ïúðâàòà ãîäèíà, ú, ñòàíàõìå íîñèòåëè íà äâå çëàòíè, äâå
çëàòíè çíà÷êè â Ïëîâäèâ íà Íàöèîíàëíîòî ñúñòåçàíèå ïî òåõíè-
÷åñêî òâîð÷åñòâî. Íàøòå ðàçðàáîòêè ñïå÷åëèõà, ðàçáèðà ñå, ùî-
òî àç çíàåõ äîáðå äà èì ïîñòàâà äîáðè òåìè, òå áåõà ìíîãî óìíè.
Äàäîõà ìè àïàðòàìåíò è æåíà ìè, êîÿòî íå èñêàøå äà ìå
âèäè ïîâå÷å, äîéäå ñ äåöàòà â àïàðòàìåíòà òóêà, çàâúðíà ñå. Ïðèåõ
ÿ àç, ìàêàð ÷å çàðàäè äåöàòà. Çàïî÷íàõìå äà æèâååì, äåöàòà íè
áåõà ó÷åíèöè â ãèìíàçèÿòà, â êîÿòî àç áåõ ó÷èòåë, ãðèæåõ ñå çà
òåõ, âñè÷êî áåøå äîáðå îòíîñíî èçðàñòâàíåòî íà ìîéòå ñèíîâå.
È íåêàê ñè â ëèöåòî íà æåíà ñè, áåõà óâåõíàëè íàøèòå ÷óâ-
ñòâà, îíàÿ òîïëîòà, êîÿòî èñêàõ äà èìàì. È ïîñëå Åëåíà... Òîâà å,
êàêòî àç êàçâàì, òîâà å ïîñëåäíàòà ïúðâà æåíà â ìîÿ æèâîò, êîÿ-
òî èìàì ñåãà, Åëåíà. Çà ÷åñòíîòî êàçàíî îò ñúðöå, çàùîòî òÿ íà-
36
èñòèíà ñå îêàçà ìîæå áè îíîâà, êîåòî ñúì òúðñèë öÿë æèâîò,
êàòî æåíà, êàòî ÷îâåê. Çàùîòî àç ñúì ñå âëþáâàë ìíîãî ïúòè, íå
å â æåíàòà êàòî æåíà, àç êàòî ÷îâåê ïúðâî. Åëåíà å î÷àðîâàòåëíà
â ëàñêàòà, óñìèâêàòà, îíàçè êðàñîòà, êîÿòî ïðèòåæàâàò æåíèòå,
êîèòî ñà íàé-õóáàâîòî íåùî íà ñâåòà, íàé-äîáðîòî êîåòî èñêàò,
çà äà áúäàò òàêèâà. Ùàñòëèâ ñúì ñåãà. Àç ìîãà äà êàæà, ÷å íà òèÿ
ìîè ãîäèíè ñúì ùàñòëèâ. Àç âå÷å äîèçêàðàõ ãîäèíèòå ñè òóêà
êàòî, êàòî ó÷èòåë ñå ïåíñèîíèðàõ. Ñåãà âå÷å ñúì íàèñòèíà ìîæå
áè âëþáåí. Àç çà ïðúâ ïúò ñå ÷óâñòâàì íàèñòèíà âëþáåí â åäíà
æåíà, êîÿòî å ïðåäè âñè÷êî åäèí ìíîãî ãîëåì ÷îâåê, êîéòî ìå
ðàçáðà. È ïîíåæå öåë æèâîò àç íèùî íå ñïåñòèõ, íàïðîòèâ, àç
èìàõ ìíîãî ãîëåìè çàòðóäíåíèÿ. Åäèíàéñå ãîäèíè æèâåõ ðàçâå-
äåí ñ âòîðàòà ñè æåíà. Òÿ ìå íàïóñíà òàì ìåæäóâðåìåííî 82-ðà
ãîäèíà è àç 11 ãîäèíè æèâåõ ñàì. Äàæå íå ñå íàäÿâàõ âå÷å, ÷å
ìîæå äà îáè÷àì êàòî íÿêîãà. Îêàçà ñå ÷å, ñëàâà Áîãó, íå ñúì ñè
çàãóáèë ñïîñîáíîñòòà äà îáè÷àì. Åëåíà ñå îêàçà åäíà ïðåâúçõîä-
íà æåíà è íà íàøòà ìàëêà ñâàòáè÷êà çà ìîå ùàñòèå, åäèí îò ïúð-
âèòå çàáåëåæèòåëíè ó÷åíèöè òóêà, êîéòî âçåìà çëàòåí ìåäàë, êîé-
òî ñòàíà ãîëÿì ôèçèê, çà äà ìå ïîâòàðÿ ìåíå, òîé ìå ïðåõâúðëè
ìíîãî ïúòè. Îêàçà ñå ìíîãî òàëàíòëèâ ôèçèê è â íàñòîÿùèÿ ìî-
ìåíò å ãëàâåí èíæåíåð íà åäèí ãîëåì õèìèêî-ôàðìàöåâòè÷åí èí-
ñòèòóò â Ñúåäèíåíèòå ùàòè. Äîéäå îò òàì, çà äà ïðèñúñòâà íà
òâà ñúáèòèå, êîãàòî íåãîâèÿ ñòàð ó÷èòåë êàòî ïåíñèîíåð ñå æåíè
çà ïîñëåäåí ïúò è å âëþáåí, íàëè òàêà? Ñ îùå åäèí ìîé òàêúâ
ó÷åíèê, ñúùî èçðàñúë ïîä ìîåòî êðèëî òóêà, Ñòàíèñëàâ Ïàí÷åâ,
êîéòî å âèäåí áèçíåñìåí ñåãà è åòî, ñåãà ïðîñòî æèâåÿ äíè ïúëíè
ñ ìíîãî ùàñòèå. Íàìåðèõ ñâîÿòà ëþáîâ. Çà ìåíå å ìíîãî âàæíà
ëþáîâòà íà åäíà æåíà, âèíàãè ñúì ÿ òúðñèë, òîÿ ïúò ÿ íàìåðèõ, è
ìàêàð ÷å íå å ìíîãî äúëãî òâà çàâèíàãè, àìà çàâèíàãè è òîâà
÷óâñòâî, è âÿðà, è îáè÷ ìå óñïîêîÿâà è íåéíàòà ñúùî. Ùîòî å
êðàñèâî, ðàäâàì ñå íà óñïåõèòå íà ìíîãî ìîè ó÷åíèöè, êîèòî èìàì
- åäèí-äâàìà ó÷åíèöè ïðîôåñîðè, çàùèòèõà ïðîôåñóðà â Ñúåäè-
íåíèòå ùàòè ñúùî, èìà ïðîôåñîðè è â Áúëãàðèÿ, âèäíè ôèçèöè,
íàé-äîáðàòà ó÷åíè÷êà ìîÿ ôèçè÷êà å ó÷èòåëêà, ìîÿ íàñëåäíèöà â
ãèìíàçèÿòà, åäíà ÷óäåñíà æåíà.
Èçîáùî ñå ðàäâàì îò ñúðöå íà îíîâà, êîåòî ïîòâúðæäàâà,
÷å æèâîòà ìè å èìàë ñìèñúë è ìîæå áè, àêî òðåáâà äà êàæà ñ
37
åäíà äóìà, öÿëîòî ñúäúðæàíèå íà ìîéòà áèîãðàôèÿ, äà ÿ êàæà
ìîéòà àâòîáèîãðàôèÿ -äîáðå å, ÷å àç áåõ ÷îâåêà, ÷èéòî æèâîò å
èìàë ÷îâåøêè ñìèñúë è ìîãà äà êàæà, ÷å ñúì ùàñòëèâ ÷îâåê.
Íàä âñè÷êî çà ìåíå áåøå ÷óâñòâîòî, ÷å ñúì æåëàí è ïîëåçåí, ÷å
ñúì íåîáõîäèì íÿêîìó, íà õîðàòà. È òîâà ìè å äàâàëî è ñèëè, íå
ñúì ñå ÷óâñòâàë ñàì, çàùîòî ñúì âèæäàë êàê ìîãà äà áúäà ïîëå-
çåí, êàê ìîãà äà ãè çàðàäâàì, êàê ìîãà äà âúçïèòàâàì, ìîãà, íå-
ùî èçëèçà, çàùîòî ãî ïðàâà ñ ìíîãî ëþáîâ, ñ àìáèöèÿ, ñ æåëà-
íèå. Òàêà íàó÷èõ è ìîéòå ó÷åíèöè è ïðîäúëæàâàì äà ãè ó÷à, è
ñåãà èäâàò ïðè ìåíå ìíîãî ó÷åíèöè è êàê äà íå ñúì ùàñòëèâ? Òà
ìèñëà, ÷å ùîì ÷îâåê íà òàêàâà âúçðàñò êàòî ìîÿòà ïî÷óâñòâà, ÷å
æèâîòà ìó å èìàë ñìèñúë, òî å è êàêâî - ùàñòèå! Äà, äà, èçïîâåä-
òà íà åäèí ùàñòëèâ ÷îâåê. Ùàñòëèâ ñúì!
38
"Ïîíåæå ÷åòÿõ ìíîãî áèîãðàôèè... è ìè êàçâàõà,
÷å òîâà áèëî ìàíèÿ çà âåëè÷èå..."
Ìèëêà, Ñâèùîâñêî, ðîä. 1934 ã.
Ðîäåíà ñúì íà ñåëî, òðèäåñåò è ÷åòâúðòà ãîäèíà. Ñåìåéñ-
òâî îò ïåò ÷îâåêà - òðè äåöà è äâàìà âúçðàñòíè - ìàéêà ìè è
áàùà ìè. Àç ñúì íàé-ãîëÿìàòà... è êàòî òúé, öÿëàòà òåæåñò, çà-
äúëæåíèÿòà ïàäàõà íà íàé-ãîëÿìîòî äåòå - òðÿáâà äà ãëåäà ïî-
ìàëêèòå. Ñëåä êàòî ïîðàñíå òðÿáâà äà ïîåìå ÷àñò îò äîìàøíèòå
çàäúëæàíèÿ, ïî-íàòàòúêà âå÷å è îñòàíàëèòå. Ñåìåéñòâîòî íè áå-
øå áåäíî, êàêòî ïîâå÷åòî îò ñåìåéñòâàòà ñà áèëè òàêèâà.  ñåëî-
òî èìàøå íÿêîëêî áîãàòè õîðà, âñè÷êèòå îñòàíàëè ñà íà íèâî íà
ñðåäíè è ïîäñðåäíè - íèå áÿõìå îò ïîäñðåäíèòå.
Áàùà ìè ðàáîòåøå âúâ ôàáðèêà â Ñâèùîâ êàòî òåõíèê. Ìàé-
êà ìè è äåöàòà, àç - íàé-ãîëÿìîòî, îñòàíàëèòå - áðàò ìè è ñåòðà
ìè, òðÿáâàøå äà îáðàáîòâàìå çåìÿ, êîÿòî íè áåøå äàäåíà êàòî
îçåìëåíà. Îñâåí òîâà êúì êúùàòà, êîÿòî å ïðàâåíà îò ìàéêà ìè è
áàùà ìè ñ ïîäðú÷íè ìàòåðèàëè åñòåñòâåíî, è ïðåäñòàâëÿâàøå
åäíà ãîëÿìà ñòàÿ, â êîÿòî âñè÷êè ñïÿõìå... ãîëÿìî ëåãëî, êîåòî
áåøå- ïîëçâàõà ïîäà òîãàâà - ñ äúñêè, íÿêàêúâ äþøåê è... ñúîòâå-
òíèòå çàâèâêè ñïîðåä ñåçîíà. Ïîäúò - ïðúñò è çåìÿ, êîÿòî ñå ìà-
æåøå ñ êàë, ñòåíèòå ñå ìàæåõà ñ âàð, òèÿ çàäúëæåíèÿ ïî-êúñíî ñå
ïðåõâúðëÿõà êúì íàé-ãîëÿìîòî äåòå... êúì ìåíå, êîåòî ìîæå äà
ãî âúðøè. Âñè÷êè ñïÿõìå íà åäíî ëåãëî, æèâååõìå â åäíà ñòàÿ,
äðóãàòà ñòàÿ - òÿ å âõîäíà êúì äâîðà, â íåÿ ñå ïðèãîòâÿõà... èìà-
øå îãíèùå, ïåù, â êîÿòî ñå ïå÷åøå õëÿá, òèêâè è âñÿêàêâè äðóãè
íåùà, êîèòî õîðàòà ñà ïîëçâàëè, ñåãà - íå. Â òàÿ ñòàÿ, ò. íàð. ñåãà
"êóõíÿ", êîãàòî ñå ðîäè íÿêîå àãíå â ñòóäåíà çèìà, ñå ïðèáèðà
òàì, ïîíÿêîãà è íÿêîè ïèëåíöà ñå îòãëåæäàò. Òÿ áåøå ñìåñåíà çà
õîðà è æèâîòíè.
À-ú... âúâ ó÷åíåòî... òðÿáâàøå äà áúäåì äîáðè ó÷åíèöè -
èíà÷å... ïåðäàõà. À ñè çàíåñúë ñëàáà áåëåæêà - ùå òå íàïåðäàøàò.
Îñâåí òîâà íå ñà íè äàâàëè òàêàâà òÿæåñò íà îáó÷åíèåòî, çàùîòî
åäíî äåòå, îñâåí ÷å òðÿáâà äà õîäè íà ó÷èëèùå, êàòî ñà âúðíå,
òðÿáâà äà ïîåìà ÷àñò îò çàäúëæåíèÿòà íà ñåìåéñòâîòî. Ïðèìåð-
íî èìà êðàâè, äâå êðàâè. Ìîæå äà õîäè íà ó÷èëèùå, ìîæå äà
õîäè, íî è äà ãè ïàñå. Çàâðúùà ñå ñëåä äâà, òðè èëè ÷åòèðè ÷àñà,
39
îñòàâà ñè ó÷åáíèöèòå, õâàùà êðàâèòå è îòèâà äà ãè ïàñå. Àêî ìå-
ðàòà, êúäåòî ñå ïàñàò òåç æèâîòíè, å îïàñåíà, òðúãâàø ïî ïúòè-
ùàòà - ìåæäó íèâèòå - åäíî äúðïà íàòúé, äðóãîòî - íàòúé, áåðåø
òðåâà, êúäåòî íàìåðèø. Äî âå÷åðòà òåç æèâîòíè òðÿáâà äà ãè íà-
õðàíèø è ïðèáåðåø. È âå÷åð êàòî ñå âúðíåø, òðÿáâà äà ñè ïîä-
ãîòâèø óðîöèòå çà ñëåäâàùèÿ äåí. Îáà÷å íÿìàøå åëåêòðè÷åñòâî
è òîâà ñòàâàøå èëè íà ãàçåíà ëàìïà èëè íà êàíäèëî... Èñêàø äà
ïðî÷åòåø íÿêàêâà êíèãà... êîãàòî ñòàíàõìå ìàëêî ïî-ãîëåìè âå-
÷å è ïî÷íàõìå äà ñå èíòåðåñóâàìå îò Ìàéí Ðèä, è íÿêàêâè äðóãè
òàêèâà. Òîãàâà íÿìàøå è íÿêàêâà ñïåöèàëíà ëèòåðàòóðà..., íî òå
ñå ïðåäàâàõà îò ðúêà íà ðúêà, "ïîä ÷èí" è ñå îñòàâÿõà äà ãè ïðî-
÷åòåø. Òè ãè ïîñòàâÿø âúâ ó÷åáíèêà âúâ âêúùè, ùîòî, àêî ìàéêà
òè òå âèäè, ÷å ÷åòåø, ìîæå ïàê äà òå íàïåðäàøè è äà òè íàìåðè
äîïúëíèòåëíî ðàáîòà. Èëè çà äà ïðî÷åòåø êíèãàòà, òðÿáâà äà ñå
ïèøåø áîëåí - ëÿãàø â ëåãëîòî, çàâèâàø ñà, ñëàãàø... è óæ ñè
ó÷èø óðîöèòå, êíèãàòà âúòðå â ó÷åáíèêà, òî íÿìàøå è êîé çíàå
êàêâè ó÷åáíèöè, íî... ïðèêðèâàø ÿ. Êàò ÷óåø, ÷å ñå õëîïíå - ñêðè-
âàø ÿ ïîä îäåàëîòî - àêî òå õâàíàò - õâàíàò, ðèñêà ñè å òâîé (ñìåå
ñå). È òàêà ñ èäåèòå íà Ìàéí Ðèä, ñ õóáàâèòå íåùà, êîèòî... ìîæå-
õìå äà ìå÷òàåì ñàìî çà íÿêàêâî ñâåòëî áúäåùå..., çà õóáàâ äîì,
çà íåùà, êîèòî âúîáùå íå ãè âèæäàõìå íà ñåëî, ùîòî êúùàòà íè
- ñàìîðú÷íî íàïðàâåíà - êàòî ñïðå äà âàëè íàâúí, âúòðå ìîæå äà
ïðîäúëæè äà òè êàïå... Àìè íàïðàâåíà îò êèðïè÷, ïðàâèëè ÿ ìàéêà
ìè è áàùà ìè è äúðâåíèÿò ìàòåðèàë å ñå÷åí îò ñàëêúìåíà (àêà-
öèåâà) ãîðà, êîéòî, åñòåñòâåíî, íå áå îòëåæàë, íèòî íèùî... Ïîê-
ðèòà å íÿêàê, íî íå îò ñïåöèàëèñòè, çàùîòî íÿìàõìå, íÿìàõìå
òàêàâà âúçìîæíîñò.
Áàùà ìè ðàáîòåøå âúâ Ñâèùîâ. È íàèñòèíà êàòî ÷óâàì
ñåãà, ÷å êàïèòàëèñòèòå ñà áèëè "èçåäíèöè", "åêñïëîàòàòîðè" -
ó÷óäâàì ñå. Òîé ðàáîòåøå âúâ ôàáðèêèòå íà áðàòÿ Êèðîâè, äîëó,
íÿêúäå êúì àâòîãàðàòà èìàøå ìàêàðîíåíà ôàáðèêà, ìàñëîäæèé-
íèöà è äðóãè òàêèâà ïðîèçâîäñòâà... Òîé áåøå òåõíèê. Âîäèë ìå å
òàì è ÷îðáàäæèÿòà, è ðàáîòíèöèòå ñà ìå ïîñðåùàëè ìíîãî äîá-
ðå. Äîðè ñè ñïîìíÿì ÷îðáàäæèÿòà ìå áåøå çàâåë âúâ âêúùè, äà
ñè èãðàÿ ñ äúùåðÿ ìó - òÿ áåøå ïî÷òè íà ìîèòå ãîäèíè... Âèíàãè
êàòî ñå âúðíå áàùà ìè, øå äîíåñå èëè áîíáîíè èëè íÿêîå ôèíî
ôèäå, íÿêîè ôèíè ìàêàðîíè, òîâà. Îùå êàòî ìàëêè íè å èçðÿçâàë
40
áóêâè îò âåñòíèöè èëè îò êíèãè, çàëåïâàë ãè å íà êàðòîí÷åòà è íè
å ó÷èë íà àçáóêàòà. Òàêà ÷å èíòåðåñíî çàùî êàçâàò, ÷å ÷îðáàäæèéòå
áèëè "èçåäíèöè íà íàðîäèòå".
Äðóã ñëó÷àé - ïàê ñúñ ÷îðáàäæèÿ - êðúñòíèêúò ìè, Ìàòåé
Ñàðèåâ, èçâåñòíà ëè÷íîñò âúâ Ñâèùîâ - ìíîãî ìàãàçèíè, ëîçÿ
èìàøå, íà ñåëî èìàøå ìåëíèöà, ìàíäðà, êðú÷ìà è êàêâî ëè íå
îùå, è çåìÿ. Æåíà ìó ïúê - äúùåðÿ íà ïîïà íà ñåëîòî. Åìè òåç
õîðà, íå å ìèíàëî ïðàçíèê, íå å äîøëî Êîëåäà èëè Âåëèêäåí, òå
äà íå íè îáëåêàò ñ ìîäåðíè äðåøêè. Êîãàòî áàùà ìè íàïóñíà
òóêà - âúâ Ñâèùîâ äà ðàáîòè - è ïðåìèíà äà ðàáîòè çà êðúñòíèêà
íà ìåëíèöàòà, åìè è âúâ íàé-ãëàäíèòå ãîäèíè íèå èìàõìå áÿëî
áðàøíî. Ìàéêà ìè, íàèñòèíà, èì òú÷åøå - òàêèâà ïåðäåòà, çàùî-
òî ïî-ðàíî êåíàðåíè ïåðäåòà - òàÿ êîïðèíà, êîÿòî ñå îòãëåæäàøå
îò áóáè, ñ ðàçíè øàðêè, ðàçíè øåâèöè. Ìàéêà ìè è áàùà ìè ðà-
áîòåõà çà òÿõ, íî íèå íå ñìå áèëè íèêîãà îñòàíàëè äà íÿìàìå
õëÿá, äà ÿäåì ñàìî êà÷àìàê, êàêòî ÿäÿõà ìíîãî õîðà.
À-à òàêà, ÷å ñúùî è òîç êàïèòàëèñò, è òîç áîãàòàøèí, è òîé
ñå å îòíàñÿë ìíîãî ÷îâåøêè... à-àì, ãðèæèë ñå å çà íàñ. Ðàáîòèëè
ñà ìè ðîäèòåëèòå çà íåãî, íî â çàìÿíà íà òîâà ïúê èì ñå å îòïëà-
ùàë è ñå å ãðèæèë. Íîñèëè ñìå òåõíèòå èìåíà íàèñòèíà, êàòî íà
âñåêè êðúñòíèê, íî òîâà íå å áåäà. Ñúùèÿò òîçè ÷îâåê - áàùà ìè
ðàáîòè ïðè íåãî ñëåä äåâåòè ñåïòåìâðè äî íàöèîíàëèçàöèÿòà. È
ñëåä òîâà - íà äðóãàòà ìåëíèöà, êîÿòî... áåøå âå÷å êîîïåðàòèâ-
íà... è òîãàâà âå÷å áàùà ìè ïî÷èíà... è àç áÿõ ÷åòèðèíàéñåò - ïåò-
íàéñåò ãîäèøíà...
Òðÿáâàøå äà ïîñòúïÿ â íÿêàêâî ó÷èëèùå, çà äà ïîëó÷à ïî-
íå ñðåäíî îáðàçîâàíèå. Òî çà âèñøå îáðàçîâàíèå íå ìîæåøå è äà
ñå ìå÷òàå è... è äà ñè ñáîñîáåí, êàêòî àç ñè áÿõ ñïîñîáíà - ìîæå,
íî íÿìà êîé äà òå èçäúðæà. Ïðåäè äà ïîñòúïÿ â ñðåäíî ó÷èëèùå,
òðÿáâàøå ïúê â íÿêàêúâ ïàíñèîí ñèðàøêè äà ïîñòúïÿ. Ìàéêà ìè
òðè äåöà íå ìîæå äà èçäúðæà. Èñêàõ äà ñòàíà øèâà÷êà è... è é
êàçàõ. Âèêàì: "Çàùî íå ìå ïðàòèø øèâà÷êà?" Îñâåí òîâà îò
ëèòåðàòóðàòà, êîÿòî ÷åòÿõìå ñëåä äåâåòè - òúêà÷êè, íå çíàì êâî
ñè, äîðè áÿõ íàâèòà è äà îòèäà â íÿêàêâà ôàáðèêà äà ñòàíà òúêà-
÷êà, äà ñòàíà ãåðîèíÿ êàòî äðóãèòå, çà êîèòî ïèøàò, ÷å íà òîëêî-
âà ìíîãî ñòàíà. Ìàéêà ìè ìè ñå ñêàðà åñòåñòâåíî è êàçà, ÷å øè-
âà÷êà íå ìîæå äà ñòàíà, çàùîòî íÿìà îòêúäå äà âçåìå ïàðè äà ìè
41
êóïè øåâíà ìàøèíà. À øèâà÷êà áåç ìàøèíà íå ñòàâà.
È ìè óðàäèõà â ñåëîòî äîêóìåíòèòå ìè è ìå ïðàòèõà â Äîì
çà äåöà è þíîøè "Äèìêà Äèìèòðîâà", Âåëèêî Òúðíîâî. Ñãðàäà-
òà áåøå ÷óäåñíà, îáà÷å íîâà, äîðè îùå ìàéñòîðèòå íå áÿõà èçëå-
çëè, íàñ íè íàñòàíèõà... Ïåðñîíàë íÿìàøå íèêàêúâ, îñâåí äèðåê-
òîðà, âúçïèòàòåëêèòå, åäèí äîìàêèí, åäèí ãîòâà÷. Òàçè òðèåòàæ-
íà ñãðàäà ñå ïîääúðæàøå èçêëþ÷èòåëíî îò æèâååùèòå â íåÿ ïàí-
ñèîíåðè - äåæóðåí ïî êóõíÿ, äåæóðåí ïî ñïàëíÿ. Ñïàëíèòå áÿõà
ãðàìàäíè - 20 ÷îâåêà â åäíà ñòàÿ. Èíòåðåñíîòî - äúñêèòå áÿõà
áåëè, à êîãàòî äîéäå ðåä äà ñå ÷èñòÿò, à òîâà ñòàâàøå âñÿêà ñåä-
ìèöà, è íèå áÿõìå âå÷íî íàêàçàíè çà íÿêàêâî ïðåãðåøåíèå, çàùî-
òî òðÿáâà íÿêîè äà ãè ÷èñòè. È ñå òúðêàõà òèÿ äúñêè ñ ÷åòêè, çà
äà áúäàò áåëè. Ñúùèòå äúñêè áÿõà è íà çàíèìàëíÿòà. Å, êîðèäî-
ðèòå áÿõà ìîçàéêà - âå÷å òàì ïî-ëåñíî, íî âñå ñìå äåæóðèëè ïî
êîðèäîðè, ïî áàíè, âñè÷êè ïîìåùåíèÿ, ïðîñòî íÿìàøå ïðèñëó-
ãà, íèé ñè ïîääúðæàõìå äîìà. È... çà èçëèçàíå âúâ ãðàäà, àêî íå
ñè íàêàçàí, à íàé-îáèêíîâåíî áèâàõìå íàêàçàíè, àêî íå ñè äåæó-
ðåí... òîãàâà - è âå÷åðíèÿò ÷àñ åñòåñòâåíî áåøå îò íàé-ìàëêèòå
÷àñîâå, ðàíî - ðàíî, îùå ñëúíöåòî íå ñå å ñêðèëî - âå÷åðåí ÷àñ.
Àêî çàêúñíååø çà ó÷èëèùå - òðÿáâà áåëåæêà. Âúâ Òúðíîâî êàðàõ
äâåòå ãîäèíè ãèìíàçèÿ, äåâè÷åñêà ãèìíàçèÿ áåøå, òàêà áÿõà òî-
ãàâà - äåâè÷åñêà, è ñëåä òîâà ðåøèõìå äà êàíäèäàòñòâàìå.
Òàìàí áåøå çàïî÷íàëà åïîõàòà íà òåõíèêóìèòå. È âúâ Ñî-
ôèÿ îòêðèâàò- ÷óâàìå íèå, ÷åòåì- îòêðèâàò òåõíèêóì - ôàðìà-
öèÿ. Îáà÷å, çà ïúðâè ïúò ãî îòêðèâàò, è íèé - ñàìîíàäåÿíè, óñïå-
õúò íè å äîáúð, çíàåì, ÷å ùå èçäúðæèì èçïèòà ñ åäíà ïðèÿòåëêà
- âçåìàìå ñå è ïîñòúïâàìå â ñèðàøêèÿ ïàíñèîí "Ðàäà Òîäîðîâà"
, çà äà èìà êúäå äà ñïèì. ßâÿâàìå ñå íà êîíêóðñåí èçïèò, åñòåñò-
âåíî - èçäúðæàõ ãî. Îáà÷å, êàòî âèäÿõìå òàì, çà ïúðâè ïúò âèäÿ-
õìå òîãàâà, ñúñ êîëè ìîìè÷åòà çàêàðàíè, íèå ìàëêî ñå ïîîãëåäà-
õìå. À çà ïúðâè ïúò - ñàìî äâå ïàðàëåëêè, òîâà ùå ðå÷å øåéñåò -
ñåäåìäåñåò ÷îâåêà, à ñå ÿâèõà õèëÿäè. È äîðè â ïàíñèîíà íè êàçà-
õà: "È äîáðå äå, êàòî ñòå òðúãíàëè, çàùî íå ñòå ñè âçåìàëè
äîêóìåíò çà ïðåäèìñòâî?! Çàùîòî èìàòå ïðàâî íà ïðèâèëå-
ãèÿ äà ïîñòúïèòå ñ ïðåäèìñòâî". "Àìè, çàùîòî íå ñìå çíàå-
ëè." Êîé òè çíàå, ÷å ñ âðúçêè ìîæå íàâñÿêúäå. Ñëåä êàòî âèäÿõìå
âå÷å òåç ìîìè÷åòà íàãëàñåíè, à ïúê íèé - ñ îáëåêëîòî íà ïàíñèî-
42
íà- à è ñúñ ìàëêîòî ïàðè, êîèòî ñìå óñïÿëè äà ñïåñòèì çà ïúòóâà-
íå äî Ñîôèÿ... Èçäúðæàõ èçïèòà åñòåñòâåíî, îáà÷å çà ôàðìàöèÿ
íå ìîæåõ äà âëÿçà, çàùîòî áðîéêèòå ïî ïîíÿòíè ïðè÷èíè áÿõà
ïðåäâàðèòåëíî âåðîÿòíî çàåòè... È ñúùèòå, òîãàâà áÿõà ìíîãî
÷îâå÷íè, íè ïðåäëàãàò "çúáîòåõíèê" âúâ Ñîôèÿ, ñúñ ñúùèÿ èç-
ïèò, áåç äà äúðæà íîâ, "àêóøåðêà" âúâ Âàðíà èëè "ìåäèöèíñêà
ñåñòðà" â Øóìåí. È îñòàíàëèòå ñïåöèàëíîñòè îò ìåäèöèíñêèòå
òåõíèêóìè.
Ìàéêà ìè - òÿ êàòî âñè÷êè ñåëñêè æåíè - èìàõà ïðåäóáåæ-
äåíèÿ êúì ìåäèöèíñêèòå ïðîôåñèè è êàçà ÷å: "Íå, âñè÷êî äðóãî,
íî íå è ìåäèöèíñêà ïðîôåñèÿ". È... âðúùàìå ñå îòíîâî â Òúðíî-
âî, îãëåäàõìå ñå èç Òúðíîâî, èìàøå òåõíèêóì ïî àðõèòåêòóðà,
èìàøå è ïåäàãîãè÷åñêè, çà íà÷àëíè ó÷èòåëè. È ðåøèõìå â íà÷àë-
íèòå ó÷èòåëè äà îòèäåì. Õàéäå ïàê èçïèò - ïååíå, ðèñóâàíå - àêî
èçäúðæèø... ïî áúëãàðñêè åçèê. Ìåäèöèíñêè ïðåäè òîâà èìàøå -
çà ðúñò, çà... äà íÿìàø âèäèìè áåëåçè, íà êîèòî äåöàòà äà ñå ïðè-
ñìèâàò... è òðÿáâàøå îïðåäåëåíà ãðàíèöà íà ðúñòà..., ìåäèöèíñ-
êè - äàëè ñè çäðàâ, èëè íå, àìè, âúíøíè áåëåçè - äà íå ñè ñìåøåí
çà äåöàòà, äà íå òå âçåìàò íà ïîäáèâ. Ìèíàõìå ïðåç òîÿ òåñò è
ïîñëå áúëãàðñêè åñòåñòâåíî - ïî-ðàíî ñàìî áúëãàðñêè ñå äúðæå-
øå íà âñè÷êè ïðèåìíè èçïèòè. Èçäúðæàõ ãî - ïîñòúïèõ ñè â Ïå-
äàãîãè÷åñêèÿ.
Íî ïúê ìåíå ìå âëå÷åõà âñè÷êè ìúæêè ïðîôåñèè. Äîêàòî
áÿõ â Òúðíîâî, îùå â ãèìíàçèÿòà ñè êàðàõ âñè÷êèòå êóðñîâå íà
ÄÎÑÎ-òî - ðàäèî, òåëåâèçèÿ, ñïîðòíà ñòðåëáà... äîðè áÿõ ñå çà-
ïèñàëà ïàðàøóòèçúì, èçêàðàõ ãî òåîðåòè÷åñêè, íî çà ïðàêòèêà
âå÷å òðÿáâàøå... Ñïîðòíà ñòðåëáà - èçêàðàõ êàäðîâèÿ êóðñ è ïðå-
äàâàõ íà ïî-ãîëåìè, ñïîðòíà ñòðåëáà ñ ïèñòîëåò, èçêàðàõ è ñ
âèíòîâêà. Ïúê íà ìîì÷åòàòà..., ùîòî íèå ñè áÿõìå äåâè÷åñêè è
ìúæêè ïàðàëåëêè â ïåäàãîãè÷åñêîòî îòäåëíî, íî ïðåäàâàõ è íà
åäíèòå, è íà äðóãèòå. Ïî ðàäèîòåëåãðàôèÿ ñúì ñå ÿâÿâàëà íà ñú-
ñòåçàíèÿ. È ðåäà áåøå òàêúâ, ÷å ñëåä êàòî èçêàðàø ïî÷òè âñè÷-
êèòå êóðñîâå íà ÄÎÑÎ-òî, êîèòî áÿõà íàé-ðàçëè÷íè, êàò ñà ÿâèø
íà ñúñòåçàíèå, ñëåä òîâà èìàø ïðàâî äà çàâúðøèø ïàðàøóòè-
çúì è äà ïîñòúïèø â àâèîòî, íî òîâà ãî îñòàâèõ ñëåä êàòî çàâúð-
øà.
Ñëåä êàòî çàâúðøèõ, áÿõ ðåøèëà äà îòèäà íà ìîðå ñ êëàñà,
43
â êîéòî ïðàêòèêóâàõ, ñ òÿõ, íî çà äà îòèäåø íà ìîðå è òî ñ äåöà,
òðÿáâà äà ìèíåø ïðåç ìåäèöèíñêè ïðåãëåä. Íî ïðåäè òîâà â ñà-
íàòîðèóìà ñà ïîÿâè ïúðâèÿ ãðèï. È... çàáîëÿõìå ìíîãî äåöà, èçî-
ëèðàõà íè â åäíà ãðàìàäíà ñòàÿ, äúðæàõà íè íÿêîëêî äíè íà ÷àé,
âúçïèòàòåëêèòå ðåøèëè äà íàïðàâÿò èêîíîìèÿ îò ëåêàðñòâàòà.
Èäâà ëåêàð, èçïèñàë íè ëåêàðñòâà, íî íèêàêâè ëåêàðñòâà íå íè
äàâàõà, ñàìî íà ÷àé - íà ãîë ÷àé, è òî íè ãî ïîñòàâÿõà äî âðàòàòà.
Ïîïðåìèíà òåìïåðàòóðàòà, òî òîç ãðèï óäàðèë â äðîáîâåòå... òî-
âà áåøå âå÷å, êîãàòî çàâúðøâàõìå. Ïúðâèÿ ãðèï, êîèòî ñå ïîÿâè.
È îòèâàì âå÷å íà ìåäèöèíñêè ïðåãëåä, òî ïúê áÿõ ëþáèìêàòà íà
âúçïèòàòåëêàòà, çàùîòî òå âñè÷êè áÿõà ïî ãðóïè, íèé, ïåäàãîæ-
êèòå, áÿõìå îòäåëíà ãðóïà, äðóãèòå ñïåöèàëíîñòè - â îòäåëíà ãðó-
ïà... Ìîéòà âúçïèòàòåëêà áåøå æåíà íà äèðåêòîðà... èìàõìå ñè è
õîð, êàòî âçåìåì äà ïååìå, ñòðîåíè îò íàé-ìàëêîòî äî íàé-ãîëÿ-
ìîòî, ñúñ åäíàêâè äðåõè è îáóâêè... È íè êàðàõà äà ìàðøèðóâàìå
è äà ïååìå ïðåç öåíòúðà íà Òúðíîâî è êîéòî íå íè å âèäÿë è òîé
äà íà âèäè. Ìîéòà âúçïèòàòåëêà, æåíàòà íà äèðåêòîðà, ìíîãî ìå
õàðåñâàøå, ìíîãî ñå ðàçáèðàõìå ñ íåÿ... è òÿ äîðè ìå çàâåäå íà
ìåäèöèíñêèÿ ïðåãëåä. Ïðåãëåäàõà ìå, êàçàõà: "Èçëåç". Òÿ îñòàíà
ïðè ëåêàðÿ. Êîãàòî èçëåçå êàçà, ÷å íÿìà äà îòèäà íà ìîðå, ùå
îòèäà íà ïëàíèíà. È òî íå ñúñ ãðóïàòà, àìè ùå îòèäà ñàìà â
äåòñêèÿ ñàíàòîðèóì â Òðÿâíà, çàùîòî îò ãðèïà, îò ìíîãîòî ó÷å-
íå - òàì òðÿáâàøå èëè äà áúäåø äîáúð ó÷åíèê, èëè äà íàïóñíåø
ïàíñèîíà... Çàâåäå ìå æåíàòà â ñàíàòîðèóìà, ìàéêà ìè íå çíàåøå
ïúê è ðåøèõìå äà... íå é êàçâàìå. Çàâåäå ìå â ñàíàòîðèóìà, ïðè-
åõà ìå òàì, çàïî÷íàõà èçñëåäâàíèÿ, óñòàíîâè ñå, ÷å òðÿáâà äà ìè
ñå ïðàâè îïåðàöèÿ. Ïîäïèñàõ ñè àç ëèñòà - âå÷å áÿõ ìèíàëà îñåì-
íàéñåò ãîäèíè, íå ðàçðåøèõ äà áåçïîêîÿò ìàéêà ìè, çàùîòî ãðè-
æèòå é áÿõà òîëêîâà ìíîãî çà ñàìà æåíà ñ òðè äåöà, áåç âñÿêàêâè
ñðåäñòâà, à òÿ ðàáîòåøå åñòåñòâåíî. Íàïðàâèõìå åäíàòà îïåðà-
öèÿ, çàðåäèõà ñå íåóñïåøíè - ÷å âòîðà, ÷å òðåòà, ÷å òàêà ñè îòè-
äîõ öÿëà ãîäèíà ñ âñè÷êèòå âúçìîæíè óñëîæíåíèÿ â ñàíàòîðèó-
ìà.
Íî òîãàâà áîëíèöèòå íå áÿõà, êàêòî ñåãà. Íå òå ãëåäàõà êà-
êâî ñè çàíåñúë, çàùîòî ìåíå ìå çàâåäîõà îò ñèðàøêè ïàíñèîí...
íè ðîäèòåëè, íè íÿêîé ãè å ïî÷åðïèë... Íàïðàâî õîðàòà ãëåäàõà
äà òè îáëåê÷àò áîëêàòà, äà òè ñïàñÿò æèâîòà - îò ñàíèòàðÿ äî
44
ãëàâíèÿ ëåêàð, âñè÷êèòå òå íîñÿò íà ðúöå. Òàêîâà íåùî â äðóãà
áîëíèöà íå ñúì âèæäàëà. Íÿìà ñúáîòà è íåäåëÿ çà òèÿ ëåêàðè,
íÿìà äåíåì, íè íîùåì. Ùîì áîëíèÿò å â òåæêî ñúñòîÿíèå - ìîæå
è íà íàé-ãîëåìèÿ ïðàçíèê ùå îòèäàò äà ãî âèäÿò, ìîæå è íàâðúõ
Íîâà ãîäèíà, çà òÿõ íÿìà äåí, íÿìà íîù. È... ïðîñòî ïîâÿðâàõ
âúâ òèÿ õîðà, òîâà ìè ïîìîãíà è äà îçäðàâåÿ.
Íî ñëåä îçäðàâÿâàíåòî ñúùèòå òèÿ ëåêàðè íå ìè ðàçðåøè-
õà ïî-íàòàòúê äà ó÷à çà ïåäàãîã è... ïëàíîâåòå ìè ðóõíàõà. Ðóõíà
è òîâà, ÷å íå ìè ðàçðåøèõà è äà ïðàêòèêóâàì êàòî ó÷èòåëêà, çà-
ùîòî òóáåðêóëîçàòà òîãàâà áåøå çàðàçíà áîëåñò, à àç ñúì íà÷àë-
íà ó÷èòåëêà - íà íàé-ìàëêèòå äåöà è â ïðîòîêîëà íà ÒÅËÊ ïèøå-
øå, ÷å àáñîëþòíî ñå çàáðàíÿâà äà ðàáîòè ïðîôåñèÿòà ñè, çàáðà-
íÿâàõà ìè ñå äà ñå îìúæâàì, à-à... è õèëÿäè äðóãè çàáðàíè, è ìè
ïðåïîðú÷âàõà äà ðàáîòÿ êàòî... ÷èíîâíèê, â íÿêîÿ êàíöåëàðèÿ.
Íåùî, çà êîåòî àç âúîáùå íå áÿõ ïîäãîòâåíà. Íàìåðèõà ìè íà
ñåëî â ïîòðåáèòåëíàòà êîîïåðàöèÿ äà ïèøà, íî àç íèòî ïèøåùà
ìàøèíà áÿõ âèæäàëà, íèòî çíàåõ êàê ñå ðàáîòè ñ íåÿ, íèòî ïúê îò
ñ÷åòîâîäñòâî ðàçáèðàõ íåùî. È çà äà íå ñúì íàçàä îò îñòàíàëè-
òå, ñëåä êàòî òå ñè çàìèíàò, àç çàñòàâàì äî ìàøèíàòà è ïî÷âàì
äà ñå ó÷à äà ïèøà, ðàçãðúùàì âñè÷êè îðäåðè, âñè÷êè äîêóìåíòè
- ãëåäàì êîå êàê å ïðàâèëíî è ñàìà â ðàçñòîÿíèå íà ãîäèíà óñïÿõ,
äà íàó÷à ñ÷åòîâîäñòâîòî, äà íàó÷à è ìàøèíîïèñ.
È òîãàâà ïúê, ïîíåæå æåíà áåøå ñ÷åòîâîäèòåë è íà êîîïå-
ðàöèÿòà, ñúùî íÿìàøå ïîäãîòîâêà, è é ïðåäëàãàò êóðñ âúâ Âàðíà
çà øåñò ìåñåöà, ñ îòêúñâàíå îò ðàáîòà åñòåñòâåíî. È òÿ ìè ïîñòà-
âÿ âúïðîñà, ÷å àêî íå ñå ñúãëàñÿ äà ÿ çàìåñòÿ é óáèâàì áúäåùåòî,
è àç èñêàì - íå èñêàì èçëèçàì ñ àðãóìåíòà, ÷å íå ñúì èêîíîìèñò,
÷å íå ñúì ïîäãîòâåíà, íî è òÿ êàçà, ÷å íå å áèëà ïîäãîòâåíà, ïúê
ñå áèëà íàó÷èëà... Îò ÐÊÑ-òî ïîåõà àíãàæèìåíòà äà ìè ïîìàãàò
è àç ùà-íå ùà ñòàíàõ ãëàâåí ñ÷åòîâîäèòåë... íÿìàëà è õàáåð. È...
òàêà - íèêîãà íå ñúì òúðïÿëà äà áúäà íà îïàøêàòà, ãëåäàõ äà
áúäà îò ïúðâèòå. Äåí, íîùåì - íèêîé íå òè ãëåäà êîìïåíñàöèè,
èçâúíðåäåí òðóä è íå çíàì êàêâî ñè - ðàáîòèõìå - âèíàãè ïúðâà
ïðèêëþ÷âàõ - ìåñåö, òðèìåñå÷èå, øåñòìåñå÷èå. Íà øåñòìåñå÷è-
åòî, êàòî äîéäå ðåä òÿ äà ñà âðúùà, òÿ êàçà, ÷å ñè íàìåðèëà ïàð-
òíüîð è ùå ñå îìúæâà. È... àç îò âðåìåííî, òðÿáâàøå äà îñòàíà çà
ïîñòîÿííî.
45
Ïðåç òîâà âðåìå ïúê, ïîíåæå õîðàòà ñ íÿêàêâî îáðàçîâà-
íèå ïî ñåëàòà áÿõà... íà ïðúñòè ñå áðîÿõà, è ðúêîâîäíèòå äëúæ-
íîñòè ñà çàåìàõà îáèêíîâåíî îò íåãðàìîòíè õîðà è àç, êàòî ñðå-
äíîãðàìîòíà, ìå õâàíàõà çà ñåêðåòàð íà Êîìñîìîëà. Ñåëîòî áå-
øå 3 400 ÷îâåêà, ÷åòèðè äðóæåñòâà èìàõìå, àç áÿõ íà îáùèÿ êî-
ìèòåò, ÷åòèðè äðóãè ñåêðåòàðÿ òðÿáâàøå äà êîìàíäâàì. Ñåêðå-
òàð íà Êîìñîìîëà, ñúâåòíèê, 56-à ãîäèíà ìå íàêàðàõà äà ñòàíà
êàíäèäàò-÷ëåí íà ÁÊÏ, 57-à ñòàíàõ íà ÁÊÏ ÷ëåí - ñ ïàðòèéíî
ïîðú÷åíèå äà ðàáîòÿ â Êîìñîìîëà êàòî ñúâåòíèê. Òîãàâà ñåëàòà
íå áÿõà õèãèåíèçèðàíè, ñ èçâèíåíèå - íÿìàõà è òîàëåòíè. Àêöèè
çà îãðàìîòÿâàíå íà õîðàòà, äà ãè óáåæäàâàìå, ÷å òðÿáâà òîâà äà
íàïðàâÿò, îíîâà, ÷å äà ñå ïî÷èñòâàò äâîðîâåòå, ÷å äà ñå íàïðàâÿò
ñàíèòàðíè âúçëè, îáèêàëÿõìå âúâ âñè÷êè ïî÷èâíè äíè.
Âñè÷êè íåùà, êîèòî ñå âúðøåõà òîãàâà íà ñåëî, çàùîòî...
íèòî òåëåâèçèÿ, íèòî íèùî, à íå ñå ðàç÷èòàøå è íà òåàòðàëíè
êîëåêòèâè, ïåâ÷åñêè, òàíöîâè ãðóïè - âñè÷êî òîâà Êîìñîìîëà òðÿ-
áâàøå äà ãî ïðàâè. È... àç êàòî çà ëè÷åí ïðèìåð, òðÿáâàøå äà
ó÷àñòâàì â òåàòðàëíà òðóïà, å - â òàíöîâà òðóïà íå ñúì ó÷àñòâà-
ëà, â òåàòðàëíà - âñÿêà âå÷åð, ñëåä ðàáîòà. Çàïî÷âàò òåç ôîðìè,
èçíàñÿò ñà ïðåäñòàâëåíèÿ, èçíàñÿò ñà çà õîðàòà, ùîòî èíà÷å íÿ-
ìà äðóã æèâîò íà ñåëî, îñâåí òóé äåòî ìëàäåæèòå ïîäãîòâÿò. Å,
ïîíÿêîãà íÿêîÿ òåàòðàëíà òðóïà ñå ïîÿâè, ïî-êúñíî ñå ïîÿâèõà è
òåç - ïîäâèæíèòå êèíà, íî òå ñà åäèí ïúò â ñåäìèöàòà, è... íÿìà
âå÷åð, êîãàòî äà ñìå ñà ïðèáðàëè àç è ìàéêà ìè â îáè÷àéíîòî
âðåìå, òúé êàêòî ñåãà õîðàòà ñè èçëèçàò â ÷åòèðè ÷àñà è ñå ïðè-
áèðàò âêúùè - íå, ìîæå è â äâàíàéñåò, è åäèí - êîãàòî ñâúðøè...
Ñúïðóãà ìè, òîé áåøå ñòîêîâåä âúâ ÐÊÑ, òúðãîâèÿ íà åäðî. Àç
êàòî ñ÷åòîâîäèòåë ïúòóâàõ ðåäîâíî äî òúðãîâèÿ íà åäðî â êî-
ìàíäèðîâêà - òàì ñå çàïîçíàõ, áåøå ñòîêîâåä íà íåõðàíèòåëíè
ñòîêè... Õàðåñàõìå ñà... Â ðàçñòîÿíèå íà íÿêîëêî ìåñåöà ñå îìú-
æèõìå. Âúïðåêè ñúïðîòèâàòà íà ìàéêà ìè, è íà íåãîâàòà, è íà
öåëèÿ íè ðîä - çàùîòî áåøå ðàçâåäåí, ñ åäíî äåòå... Íå ñà ìè
ëèïñâàëè êàíäèäàòè, îáà÷å òàêà ñå ñëó÷è... Ñ ìàéêà ìè ñå ðàçáè-
ðàõìå ìíîãî äîáðå... È äâåòå áÿõìå â ÁÊÏ-òî. Òÿ áåøå èç ïàð-
òèéíèòå áþðà ñúâåòíèê, êàêòî è àç... îáùèíñêè ñúâåòíèê, õîäåõ-
ìå ïî ñúáðàíèÿ, àãèòèðàõìå õîðàòà... Äîðè íà íåÿ é âèêàõà "Öîëà
Äðàãîé÷åâà", çàùîòî òîãàâà áåøå íåùî íåîáè÷àéíî æåíè äà ñå
46
çàíèìàâàò ñ îáùåñòâåíà ðàáîòà - òîâà ñå âúðøåøå ïî ñåëàòà îáè-
êíîâåíî îò ìúæå. Íî íèé ñ íåÿ ñå çàíèìàâàõìå ñ òîâà, çàùîòî...
ì-ì, íÿìàøå äîñòàòú÷íî ìúæå, áàùà ìè áåøå ïî÷èíàë âå÷å îò-
äàâíà, òîé ñúùî áåøå ïàðòèåí ÷ëåí. È ñúñ ìàéêà ìè íå ñìå èìà-
ëè íèêîãà íåäîðàçóìåíèÿ... ñåñòðà ìè ñàìî ìðúíêàøå, çàùîòî ñå
âðúùàìå âñÿêà íîù ïî ìàëêèòå ÷àñîâå è òÿ òðÿáâàøå äà íè ãîò-
âè è äà íè ïåðå. È áåøå êàçàëà, ÷å ùå ìå îñòàâè íà ñàìîèçäðúæ-
êà. Íî èíà÷å ñúñ ìàéêà ìè íå ñúì èìàëà íèêàêâè ïðîáëåìè. Ñú-
ïðóãúò ìè... ïðåäè äà ñà îìúæà çà íåãî, àç ìó êàçàõ, ÷å ñúì áîëå-
äóâàëà îò òîâà , òîé êàçà, ÷å èìà äåòå îò ïúðâèÿ ñè áðàê è... ñúñ
íåãî áÿõìå íà ÷èñòî, îùå ïðåäè äà ðåøèì äà ñå îæåíèì. Òàêà ÷å
òîé íèêîãà íå å èìàë ïðåòåíöèè...
Ëîøîòî áåøå, ÷å ñëåä òîâà, øåñò ãîäèíè ñëåä æåíèòáàòà
ìè, òóðáåêóëîçàòà ìå ïîâòîðè îò äðóãàòà ñòðàíà, ñëåä êîåòî âå÷å
ìè çàáðàíèõà äà ðàáîòÿ è êàòî ñ÷åòîâîäèòåë è ñòàíàõ âòîðà ãðó-
ïà èíâàëèä îò 70-òà ãîäèíà, òà äîñåãà. È òðÿáâàøå äà ñå ïðåêâà-
ëèôèöèðàì è äà óñâîÿâàì íîâà ïðîôåñèÿ. Ñúïðóãúò ìè ñúùî îò-
êàçâàøå äà ìè êóïè ìàøèíà, çàùîòî êàêòî íèùî íå ðàçáèðàì, íå
ìîãà äà ÿ èçïëàòÿ öÿë æèâîò. Íî íàêðàÿ âå÷å óñïÿõ äà ãî óáåäÿ,
èìàõ ìàøèíà, íî óñïÿõ äà ñòàíà øèâà÷êà, è òî-äîáðà øèâà÷êà.
Ðàáîòèõ îò 70-à, ÷å äîñåãà - äî 96-à ãîäèíà. Óñïÿõ äà ñå íàëîæà
êàòî øèâà÷êà, çàùîòî íå ñúì... ïîíà÷àëî àç ñúì àìáèöèîçåí ÷î-
âåê è âñè÷êî, êîåòî èñêàì ãî ïîñòèãàì - ìîæå è òðóäíî, íî ãî
ïîñòèãàì.
Ïúòóâàíèÿòà ìè çàïî÷íàõà îùå îò 68-ìà ãîäèíà. Àç çàâúð-
øèõ êóðñà çà øîôüîðè åñòåñòâåíî - è àç, è ìúæà ìè. Êóïèõìå
ïúðâàòà êîëà - "Çàïîðîæêà", ñòàð ìîäåë. È ïúðâîòî íè ïúòóâàíå
áåøå â Þãîñëàâèÿ, îáèêîëèõìå öåëà Þãîñëàâèÿ, íî... Èíòåðåñ-
íî òîãàâà ëè áÿõà ÷åøêèòå ñúáèòèÿ, çàùîòî ñè ñïîìíÿì ìíîãî
äîáðå, ÷å ÷åõèòå íè ïðåñëåäâàõà, 68-à ëè, 69-à ëè, ìà ìèñëÿ, ÷å
÷åõèòå íè ïðåñëåäâàõà ïî ìàãèñòðàëèòå â Þãîñëàâèÿ...  Ñêîïèå
èìàì áðàòîâ÷åä, òàì ïîñòîÿõìå äâà äíè è ñëåä òîâà îò Ñêîïèå -
Òèòîãðàä. Âúâ Òèòîãðàä ÷óõìå çà "àãðåñèÿòà", òàêà ÿ íàðåêîõà -
÷å Áúëãàðèÿ, Ñúâåòñêèÿ ñúþç, ... íàâëåçëè â ×åõèÿ. Òîâà ãî ÷óõìå
ïî åäèí òðàíçèñòîð è àç âèêàì: ëåäàé ãè òåç õîðà êàê ïðèêà-
çâàò... Íàâëåçëè ñìå!... À-à-à..." Òå ñà îòèøëè ïðîñòî íàøèòå
âîéñêè... ìàêàð è äà íàâëèçàò â ïðèÿòåëñêà ñòðàíà... òî þãîñëàâ-
47
ñêèòå âåñòíèöè íè ðèñóâàõà..., êàêòî íèé ðèñóâàõìå àìåðèêàíöè-
òå - àãðåñîðè, îêóïàòîðè, íàðè÷àõà íè ñ íàé-ëîøîòî. Þãîñëàâñ-
êèòå âëàñòè áÿõà ïðîòèâ íàñ, íî íèé ñè ïðîäúëæèõìå ïúòóâàíå-
òî, îáèêîëèõìå âñè÷êè ãðàäîâå âúâ Þãîñëàâèÿ.
Ñëåä òîâà öåëèÿ ñîöëàãåð - êàòî ïî÷íåø: öÿëà Ðóìúíèÿ,
ïðåç Ñèíàÿ - Ìàíàÿ, Áóêóðåù, Ñíàãàð, Ñèíàÿ, à ñëåä òîâà îò Þãî-
ñëàâèÿ, íà âðúùàíå ìèíàõìå ïðåç Áàëàòîí, äåòî òîëêîâà ãî õâà-
ëÿò - òî å åäíî áëàòî, åçåðî, ìúòèëêà, íèêàêúâ ïëàæ, à íà âðúùà-
íå ìèíàõìå ïðåç Ìàíàÿ, îò òàì ïðåç Äóðàíêóëàê - íà Çëàòíè ïÿ-
ñúöè è òàì ñè äîâúðøèõìå ïî÷èâêàòà. Öÿë ìåñåö â ñîöëàãåðà...
êà÷èõìå ñå íà òåëåâèçèîííàòà êóëà â Áåðëèí.... Òîãàâà â êàïèòà-
ëèñòè÷åñêèòå ñòðàíè ìíîãî íå ðàçðåøàâàõà. À ñëåä òîâà âå÷å íè
ðàçðåøèõà... Ñëåä òîâà áåøå Èòàëèÿ, Øâåéöàðèÿ... ïàê ïðåç Þãî-
ñëàâèÿ çà Èòàëèÿ - "ïîñòîÿííî äåéñòâàù ìóçåé". Âñè÷êî å íàé-
õóáàâî... Åäíà ñåäìèöà â Ðèì, äâà äíè âúâ Âàòèêàíà - öúðêâàòà
"Ñâåòè Ïåòúð" ñ âñè÷êèòå é ïîäðîáíîñòè, èçêà÷âàõìå ñà îò êó-
ïîëà - íàãîðå, âúòðå â öúðêâàòà. è â ãðîáíèöàòà ïîä öúðêâàòà,
êîÿòî å... È ëèòóðãèÿòà â ïåò â íåäåëÿ - áÿõìå òàì... Öåëèÿò áëÿ-
ñúê íà êàòîëè÷åñêèÿ ñâÿò - òîâà å Èòàëèÿ. Âñÿêàêâè öúðêâè÷êè è
ìóçåè, âñåêè äâîð èìà íÿêàêâà àðõèòåêòóðíà ñòîéíîñò, âñÿêà êú-
ùà, ïëîùàäèòå - äà íå ãîâîðèì. Âñåêè ïëîùàä å âðúõ íà àðõèòå-
êòóðàòà, íà ñêóëïòóðàòà. Ïëîùàäè, êîëêîòî ñè ùåø, è âñåêè ñàì
çà ñåáå ñè å îôîðìåí. Íàé-ãîëÿìî âïå÷àòëåíèå ìè íàïðàâè... âúâ
ìàëêà öúðêâè÷êà ïîñòàâåíà ñêóëïòóðàòà íà Ìîèñåé, ñåäíàë... ïðî-
ñòî ñå îòêðîÿâàøå êàòî æèâà... "Ïèåòàòà" â "Ñâåòè Ïåòúð" - îùå
êàòî âëåçåø â"Ñâåòè Ïåòúð" âäÿñíî - ïîñòàâåíà áåøå â áðîíèðà-
íî ñòúêëî...
Âúâ ñîöëàãåðà íå òðÿáâàøå äà ãîâîðèì íà ðóñêè, çàùîòî
íÿìà äà íè äàäàò è õëÿá... âúâ âñè÷êèòå - ×åõèÿ, Ïîëøà, Óíãà-
ðèÿ... Íàé-äîáðå äà íå êàçâàø, ÷å ñè ïðèÿòåë ñúñ Ñúâåòñêèÿ ñú-
þç.  Èòàëèÿ ïîíà÷àëî íå íè ñìÿòàõà çà áúëãàðè... òå è íå çíàåõà
çà Áúëãàðèÿ íèùî, ñìÿòàõà íè çà àíãëè÷àíè, ùîòî ìàðêàòà íà
êîëàòà - BG è GB... ãè áúðêàõà... è òúé ÷å íà áåíçèíîñòàíöèèòå
ñàìî ñè ïîäàâàø òàëîíèòå çà áåíçèí è òå òè ãîâîðÿò àíãëèéñêè.
 Èòàëèÿ ñìå õîäèëè è íà "Îñîëåíîòî ïàðòè", íàâñÿêúäå... Íà
ñâîáîäåí ìàðøðóò áÿõìå, ñàìî âúâ Âåíåöèÿ áÿõìå ñúñ çàïàçåíè
ìåñòà, òàì 2 íîùè... Âåíåöèÿ å... õóáàâà, íî âå÷å áåøå ïî÷íàëà äà
48
ïîòúâà. Îñâåí òîâà å åäíî... áëàòî, äåòî ñè íàìèðèñâà íà çàñòîÿ-
ëà âîäà. Îò Ìèñòðèÿ äî Âåíåöèÿ ñà 2 êì - ñ âëàê, ñ êîëà, àêî
îòèäåø ñ êîëà èìà... à-à - ãàðàæè, ïàðêèíãè, ñãðàäè íà åòàæè...,
íî íàé-óäîáíî å ñ âëàê.  Èòàëèÿ æåíè íå ðàáîòÿò - ïðîäàâà÷è,
êîíäóêòóðè íà áèëåòè - âñè÷êî ñà ìúæå.
Çà äà èçëåçà, òðÿáâàøå äà ìè äàäàò ðàçðåøåíèå îò ãðàäñ-
êèÿ êîìèòåò íà ïàðòèÿòà - íà ìåíå êàòî ïàðòèåí ÷ëåí. À ìúæà ìè
êàòî áåçïàðòèåí òðÿáâàøå äà ïðåäñòàâè áåëåæêà îò ÎÔ-òî. Ïðå-
äè òîâà, åñòåñòâåíî, ãî ïðèâèêâàõà îò ìèëèöèÿòà äà ãî "èíñòðó-
êòèðàò". Êàò ñå âúðíå, îòíîâî ãî ïðèâèêâàõà, çà äà ãî ïèòàò íÿ-
êîé äàëè ãî å âåðáóâàë... Èíòåðåñíîòî áåøå, ÷å â Ëîçàíà, Øâåé-
öàðèÿ òúðñèì êúäå äà ïàðêèðàìå íà ãàðàòà è åäèí ìëàä, õóáàâ,
âèñîê ìúæ âèêà: "Ëîøî êàðàòå ãîäïîäèíå", íî ñ àêöåíò, çàâàëå-
íî. Îêàçà ñå, ÷å å áúëãàðñêè ñòóäåíò, èçáÿãàë è íå ñå å âúðíàë, 10
ãîäèíè ñè æèâåå â Ëîçàíà. È êàçà: "Íå ïàçàðóâàéòå â Øâåéöà-
ðèÿ, çàùîòî å ìíîãî ñêúïà!" À òîé áåøå ñ íÿêàêâà êîëà, çàìèíà-
âàõà çà Þãîñëàâèÿ - äà ïàçàðóâàò òàì.
 Øâåéöàðèÿ áÿõìå â Æåíåâà, Áåðí, Ëîçàíà, äâà-òðè äíè.
Íà îòèâàíå ìèíàõìå ïðåç Ñèíèëîíñêèÿ òóíåë, íà âðúùàíå - ïðåç
Ñàíáåðíàðñêèÿ, äâèæåíèåòî å åäíîïîñî÷íî. Ñúñ ñàìîëåò äî Ïà-
ðèæ - äåñåò äíè, à-à... Ïàðèæ ñè å Ïàðèæ, äâà ÷àñà íè ðàçõîæäàò
ñ àâòîáóñ, âñè÷êîòî äðóãî âðåìå å ñâîáîäíî, êîéòî çíàå èñòîðè-
ÿòà íà Ôðàíöèÿ, êîéòî ñå èíòåðåñóâà îò "òóðïåò-èçêóñòâîòî",
çíàå êúäå äà ãè òúðñè. Õîäèõìå è â Ãîëåìèÿ è â Ìàëêèÿ òðèúãúë-
íèê, Âåðñàé è ïî öåíòúðà è íàâñÿêúäå... äîêîëêîòî íè ñòèãíà âðå-
ìåòî. Ñëåä ìàëêîòî âðåìå òðúãâàìå ñ ìåòðîòî, íèé áÿõìå íà ìíî-
ãî óäîáíî ìÿñòî - íà "Ñåí Ëàçàð"... ñàìî ïîäëåçúò "Ñåí Ëàçàð" â
åäèí õîòåë... è îòòàì... è ëåñíî ìîæåì äà ñå îòïðàâèø. Å, èçêà÷-
âàõìå ñå íà Òðèóìôàëíàòà àðêà åñòåñòâåíî...
Äðóãî... êàêâî... äðóãîòî å Åãèïåò, Åãèïåò... Äðóã ñâÿò, äðó-
ãà êóëòóðà. Òîâà å ãðàä, â êîéòî ìîæåø äà âèäèø âñè÷êî, äîðè è
îâöå êàê ïðåìèíàâàò íà çåëåí ñèãíàë íà ïåøåõîäíà ïúòåêà.
Õîðàòà... íÿêîè ñ áåçðàçëè÷èå, íÿêîè êàçâàõà, ÷å íå ñè çíà-
åì ïàðèòå, çàòîâà ãè õàð÷èì. Ïúê íèé, êàêâîòî èçêàðàìå, êàêâîòî
ñïåñòèì - ãî ïîõàð÷âàìå, è ñëåäâàùàòà ãîäèíà çàïî÷âàìå îòíî-
âî... Ìúæúò ìè îáè÷àøå äà ïúòóâà, ìå÷òàòà ìó å áèëà äà ïúòóâà,
àç ìàëêî êàò æåíà ñà ïîñòèñêâàõ è ïîíÿêîãà ìè áåøå äîðè... òåð-
49
ñåíå, ÷å ïîñëåäíèòå ïàðè ãè äàâàìå çà åêñêóðçèÿ, íî ãè äàâàõìå è
äîáðå, ÷å ñìå ãè äàëè, çàùîòî âèäÿõìå íåùà...  Åãèïåò - ïîäçåì-
íèÿò ãðàä. Íåùî, êîåòî åäâà ëè íÿêîé ùå ãî âèäè; âúâ Êàéðî -
Êàéðîâñêèÿ ìóçåé, ðåêàòà Íèë, êúùèòå èì - áåç ïîêðèâè, áåäíè-
òå õîðà êàê ñè ìèÿò ñúäîâåòå â Íèë... Èíòåðåñíî. Íå ìîæå çà
êðàòêî âðåìå äà ñå ðàçêàæå òîëêîâà ìíîãî íåùà... Ãúðöèÿ...
Ìúæà ìè îáè÷àøå êîëèòå è ïúòóâàíèÿòà. Ñëåä "Çàïîðîæ-
êàòà" ïîñëåäâà "Æèãóëè", ñëåä òîâà "Ëàäà", ñåãà "Ìîñêâè÷" îò
ñòàðèòå è òî òîé ùå ñè îñòàíå... Îáè÷àøå äà ïúòóâà, äîðè è êîãà-
òî íå ñìå â ÷óæáèíà - íà Çëàòíè ïÿñúöè, èç ñòðàíàòà, Ñîôèÿ, íà
Âèòîøà, êúäå ëè íå. Ðàáîòåøå ñè êàêòî âñè÷êè îñòàíàëè, íå ìó
òåæåøå, êîëêîòî ðàáîòà äà èìà - ùå ñè ÿ ñâúðøè, íî... íå ñå îòêà-
çâàøå îò íèùî - íèòî îò ïúòóâàíèÿòà, íèòî îò ìà÷îâå, íèòî îò
êîìïàíèè, íèòî îò ñúáèðàíèÿ, îò îáùóâàíå ñ õîðàòà... Ïðèÿòåëè,
êîëêîòî ñè èñêàø... Îáà÷å äîáúð áåøå, æàëêî, ÷å... áúðçî ñâúðøè
- íà 66 ãîäèíè ëè òðÿáâàøå äà óìðå. Íèêàê íå å ëåñíî, îñîáåíî
êîãàòî ÷îâåê îñòàíå ñúâñåì ñàì, êàòî íÿìà íèêàêâè áëèçêè... Å,
èìàì - æåíà ìó îò ïúðâèÿ áðàê, ãëåäàò ìå, ïîìàãàò ìè çà íÿêîè
íåùà, íî ðàç÷èòàì âñå îùå íà ñåáå ñè...
Öåëèÿò æèâîò è å õóáàâî íåùî, è å ëîøî. Àç âçåìàì ïðè-
ìåð, ãåðîèòå ãè âçåìàì îò êíèãèòå. È äîðè íÿêîè ìè êàçâàò, ÷å...
ïîíåæå ÷åòÿõ ìíîãî áèîãðàôèè, ÷åòà è ñåãà, è ìè êàçâàõà, ÷å òîâà
áèëî ìàíèÿ çà âåëè÷èå. Íî àç ñå âúçõèùàâàì îò âñè÷êè âåëèêè
ëè÷íîñòè, íåçàâèñèìî äàëè ñà õóäîæíèöè, àðòèñòè, êîìïîçèòî-
ðè èëè ïîëèòè÷åñêè äåéöè. È Áîíàïàðò Íàïîëåîí ìè õàðåñâà, è
âñè÷êè, êîèòî ñà çàïî÷íàëè îò íèùî è ñà ñòàíàëè íåùî. Ìè â
ðåàëíèÿ æèâîò... íå ìîãà äà ñå ñïðà íà íÿêîãî, íà êîéòî áèõ ïîä-
ðàæàâàëà, íà êîéòî áèõ çàâèæäàëà, ìàêàð ÷å äóìàòà "çàâèñò" å
íåïîíÿòíà â ìîÿ ðå÷íèê, çàùîòî æèâîòúò ìíîãî èçïðîñòÿ, êàêòî
êàçâàò: "Èãðàòà çàãðóáÿ!" è íå ìîãà äà êàæà, ÷å òåç ñà îáðàçåö
èëè äðóãèòå ñà îáðàçåö. Àç ñå äâèæà ïî ñâîé ñîáñòâåí ïúò è îùå
åäèí ïúò êàçâàì, ÷å ÷åðïÿ ïîëîæèòåëíèòå ïðèìåðè ïðåäèìíî îò
ëèòåðàòóðàòà è òî íå õóäîæåñòâåíàòà, à áèîãðàôèèòå.
È ïîñëå íå îò êíèãèòå, à îò æèâîòà ðàçáðàõ, ÷å 9-è ñåïòåì-
âðè íå áåøå ñâîáîäà, òî áåøå íîâî ïîðîáâàíå. Íèå ñìåíèõìå
ãîñïîäàðèòå, ìàõíàõìå... òîé - öàðÿò ñè óìðÿ... ìàõíàõìå îíàÿ
äèíàñòèÿ è... ïîïàäíàõìå ïîä Ñúâåòñêèÿ áîòóø. Íèé áÿõìå êî-
50
ëîíèÿ íà Ñúâåòñêèÿ ñúþç, äîðè êàçâàõà, ÷å ùå áúäåì åäíà îò
ðåïóáëèêèòå èì. Êàêâîòî ñòàíåøå òàì - ñòàâàøå è ïðè íàñ. Òîâà
íå å íèêàêâà ñâîáîäà! Íå ìîæå äà áúäå ñâîáîäà äà òå çàäúëæàâàò
äà îòèäåø íà ìàíèôåñòàöèÿ... Àêî íå îòèäåø ñëåä òîâà íàêàçà-
íèå - òîâà íå å ñâîáîäà. Ñâîáîäà å ñàì äà ðåøèø äàëè äà îòèäåø
èëè äà íå îòèäåø. Òàêà ÷å íÿêîè ãðåøàò êàòî êàçâàò, ÷å Ñúâåòñ-
êèÿò ñúþç íè å îñâîáîäèë. Òîé äâàòà ïúòè íå íè å îñâîáîäèë -
ïúðâèÿò ïúò íè å çàðîáèë è íè å îêàñòðèë ãðàíèöèòå, âòîðè ïúò -
ñåãà íà 9-òè ñåïòåìâðè, ïúê âåëèêèòå ñèëè ñè ðàçïðåäåëèõà ñòðà-
íèòå è íèé ïîïàäíàõìå ïîä ñúâåòñêî âëèÿíèå è òðÿáâàøå äà ñå
ðàçâèâàìå ñïîðåä òÿõ. Òå... îò íàáëþäàíèÿòà, êîèòî èìàì, ñà ïî-
îãðàíè÷åíè îò íàñ, ïî-íåîðãàíèçèðàíè, ïî-ìúðçåëèâè è ò. í.
Õîðàòà ñ êàïàöè è ñåãà, è ñåãà ñè ìå÷òàÿò çà ñâåòëîòî áú-
äåùå è çà ïî-ðàíøíîòî îñèãóðåíî- õðàíèòåëíè ïðîäóêòè è êàêâî
ëè íå ïî ðàçïðåäåëåíèå. Íî õîðàòà, êîèòî ñà âèäÿëè íàâúí êàê
õîðàòà æèâåÿò, íèêîãà íå ìîãàò äà ïðèåìàò òîâà îãðàíè÷åíèå,
êîåòî èìàõìå ïðåäè... Àìè íå å íîðìàëíî çà åäèí âåù ÷îâåê äà
îòèäå âúâ çàòâîðà! À ïî-ðàíî ãè èìàøå òàêèâà ñëó÷àè... Òúé ÷å...
÷îâåê âñå ïàê ìîæå è äà ñå ïîñìåå, ìîæå è âèöà äà íå ãî êàæå ñúñ
çëîáà, ìîæå è äà ìó å èíòåðåñíî äà ãî êàæå, ìîæå ñâîáîäíî äà ñè
ãîâîðè, òîâà íå çíà÷è, ÷å ùå ñìåíè Òîäîð Æèâêîâ ñ òîç âèö èëè
ùå ãî îñìåé è ùå ìó ïàäíå àâòîðèòåòà... À èìàøå ñëó÷àé, êîãàòî
çà äðåáíè ðàáîòè õîðàòà ñè óìèðàõà â çàòâîðèòå... Òîâà íå áåøå
ñâîáîäà, òî ñè áåøå ÷èñòî ðîáñòâî... è ñòðîåíè âúâ ðåäèöà - òîç
ïúò íà ìàíèôåñòàöèÿ, äðóã ïúò íà ñúáðàíèå, òðåòè ïúò íÿêúäå...
Æèâîòúò áåøå äèðèæèðàí îòãîðå... Äîðè èìàøå ïàðòèéíè ñåê-
ðåòàðè, êîèòî ñëåäÿõà çà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå - êîé êàêâî å êà-
çàë - è âñÿêà ñåäìèöà äàâàõà îò÷åò ïðåä ãðàäñêèÿ êîìèòåò íà
ïàðòèÿòà è îòòàì òåç îò÷åòè îòèâàõà ïî-íàãîðå è ïî-íàãîðå, êàê-
âî å íàñòðîåíèåòî íà õîðàòà.
À àç ñè áÿõ ìíîãî äèñöèïëèíèðàí ïàðòèåí ÷ëåí, 32 ãîäèíè
ñè áÿõ â ïàðòèÿòà, èçïúëíÿâàõ... Âúçìóùàâàõ ñå, êîãàòî òðÿáâàøå
äà ðàçâåí÷àåì êóëòà íà íÿêîé, êàêòî íà Ñòàëèí, ùîòî àç ãî õàðå-
ñâàõ êàòî ñèëíà ëè÷íîñò, õàðåñâàì ãî è ñåãà, íå ìîãà äà ñå îòêà-
æà... ïðèïèñâàõà ìó ðàçíè, íî òî íà óìðÿë ÷îâåê ìîæåø äà ïðè-
ïèøåø âñè÷êî... Íî íå ñúì ïúê ñèãóðíà, ÷å òåç, æèâèòå, äåòî ãî
îïëÿõà, íå ñà íàïðàâèëè áîã çíàå êîëêî ïîðàçèè. Êàòî èìàø ïðå-
51
äâèä, ÷å Èâàí Áàøåâ çàìèíà íà Âèòîøà êàòî ñêèîð, çàòðóïàõà ãî
óæ ëàâèíè - ìîæåø äà ñè ïðåäñòàâèø êîëêî ñà ÷èñòè òåç, êîèòî
ðàçâåí÷àõà Ñòàëèí, ïðèìåðíî. Å, òàêîâà å áèëî âðåìåòî. Íî Ñòà-
ëèí ñúçäàäå Ñúâåòñêèÿ ñúþç, à ñåãà ãî ðàçðóøèõà. Ëåíèí ãî å
ïðàùàë äà îáåäèíÿâà ðåïóáëèêà ïî ðåïóáëèêà - òîâà å îò áèîãðà-
ôèèòå, êîåòî çíàì. Îñâåí òîâà áåøå ñòðàøíî ñèëíà ëè÷íîñò - àç
õàðåñâàì ñèëíèòå ëè÷íîñòè. Ïúê âñåêè, êîéòî ðàáîòè, ãðåøè. Àç
íå ìîãà äà êàæà, ÷å åòî òîç è òîç íå ãðåøè, áåçãðåøåí å! Èäåàëíè
õîðà íÿìà!
52
Îò Áåëåíå ìè äîéäå åäíà êàðòè÷êà: "Ïðàòè ìè
ñóõàð"
Ñâåòëà, Áëàãîåâãðàäñêî, ðîä. 1931
Ñåìåéñòâîòî ìè ñå ñúñòîè îò ñåäåì ÷ëåíà. Ïåò äåöà è ìàé-
êà ìè è áàùà ìè. Áàùà ìè ñå êàçâà Èâàí, ìàéêà ìè Õðèñòåíà, áðàò
ìè - Ñàìóèë, àç - Ñâåòëà ñå êàçâàì, è Íàäåæäà, Ðàéíà è Íåâåíà.
Æèâååõìå ïðè ìíîãî òðóäíè óñëîâèÿ. Áàùà ìè å ÷ëåí íà Ïàðòèÿ-
òà îò äâàäåñåò è òðåòà ãîäèíà... Ïî åäíî âðåìå èìàøå êóïîííà
ñèñòåìà - ãëàä, ìèçåðèÿ... êàòî êîìóíèñò áàùà ìè å ëèøåí îò êóïî-
íèòå, êîèòî ãè äàâàõà çà õðàíà. Ñåãà êàêâî äà êàæà... Æèâîòúò ìè
áåøå àä. Ñëåä 9-òè áàùà ìè ñòàíà îñíîâàòåë íà ÒÊÇÑ-òî â öÿëîòî
ñåëî. Êàòî äîáúð ÷îâåê, êàòî ÷åñòåí è ïî÷òåí ãî íàïðàâèõà ïàðòè-
åí ñåêðåòàð - ïëàòåí. Äúëãî âðåìå ðàáîòè, ïîðàäè çàáîëÿâàíåòî ñå
îòêàçà ñàì è ñòàíà ïàçà÷ íà ÒÊÇÑ-òî. Àç âå÷å ïîðàñíàõ, ñòàíàõ íà
15-16 ãîäèíè è ðåøèõ êúäå è äà ñå îæåíà äà íå å íà ñåëî, äà ñå
ìàõíà... Äà ïîòúðñÿ íåêúäå äðóã æèâîò, ïî-äîáúð. È òàêà, êàòî ñòà-
íàõ 17 ãîäèíè, áåõ àðãàòèíêà â åäíà êúùà. Ðåøèõ äà äîéäà â Ãîðíà
Äæóìàÿ. Öèãàíåòî äàâàõà êóïîíè... äà ñè êóïà ïàëòî, íåìàõ îáóâ-
êè. Êîãàòî ðåøåøå íàøèÿ áàùà äà íè êóïè îáóâêè, íåìàøå ïàðè,
ïîíåæå áåõìå ïåò äåöà. È êàòî çàêîëåøå ïðàñåòî - òîâà å ìíîãî
èíòåðåñíî -êàòî çàêîëåøå ïðàñåòî, íàïðàâåøå íà âñè÷êè ïî åäíè
ñâèíñêè îïèíöè. È êàòî õîäåõìå ïî òóòþíà ñè ãè îáóâàõìå òèÿ,
îáà÷å êàòî ãè ñêúñàõìå, íåìàøå äðóã íà÷èí äà íè íàïðàâè âòîðè è
çàòîâà õîäåõìå áîñè, ïðúñòèòå íè áåõà ñå èçêúëöàíè. Èìàõìå åäíà
ìåñòíîñò, êàçâà ñå Äðúíãàëèöà, êúäåòî èìà ìíîãî êàìúíè. Õîäåõ-
ìå ïåø è ïðúñòèòå íè áåõà ñêúöàíè, ñå íè òå÷åøå êðúâ, íî íå ñå
îòêàçâàõìå, áåõìå òðóäîëþáèâè. Ïðîñòî ñå áîðåõìå çà æèâîòà, çà
õëåáà ñàìî è çà õðàíàòà. Íå ñòàâà âúïðîñ çà òîàëåòè, çà äðåõè.
Èìàøå íåêàêâè åâðåè, ïðè êîèòî áàùà ìè èäåøå òàì è
âçåìàøå íà âåðñèÿ, äà êàæåì îñåì ìåòðà ìåòðàæ è íà âñè÷êèòå
ïî åäíàêâè ðîêëè íè óøèåøå, åäíàêúâ ìîäåë.
È àç êàòî íàïðàâèõ 17 ãîäèíè, ðåøèõ äà ñå ìàõíà îò íàøòî
ãðàä÷å. Êàçàõ íà áàùà ìè: "Äî áðåãà äà å, àìà ó ãðàäà äà áúäå!"
È ñå îæåíèõ. Êàòî äîéäîõ â Ãîðíà Äæóìàÿ è çàïîçíàõ ñå ñ ìîÿ
ìúæ, è îæåíèõ ñå íà 17 ãîäèíè... Îáà÷å, òàêà èëè èíà÷å, ìîèòå
æåëàíèÿ äà ñå ñáúäíàò äà æèâåÿ õóáàâî - ïà äðóãà ó÷àñò ìå ñïî-
53
ëåòå. Ïî êîå ïîñòàíîâëåíèå òàì, êîèòî èìàò áåãàëè â Àìåðèêà,
äà ãè èçñåëâàò. Ìîÿò äåâåð èçáåãà â Êàíàäà - Âàíêóâúð... Ñòàíà
åäíà ó÷àñò... â äâà ÷àñà ïðåç íîùòà âëèçàò è êàçâàò: "Îáèêîëåíè
ñòå". Àç áåõ áðåìåííà íà ïåò ìåñåöà è íè êàçàõà äà ñè ñúáèðàìå
áàãàæà - ãàðäåðîáè, ëåãëà, äþøåöè, þðãàíè è íè îòêàðàõà íà ãà-
ðàòà... è àç íåìàõ âúçìîæíîñò äà ñå îáàäà íà ìîéòå ðîäèòåëè, äà
äîéäàò äà ìå èçïðàòàò, äå ñå âèäèìå. È òðúãíàõìå ñ êîíñêè âàãî-
íè. Òàì âúðâåõìå, âúðâåõìå è àç êàòî áðåìåííà , ìàëêî òàêà ëî-
øè÷êî ìè ñòàâàøå. Ëåãíàëà ñúì íà åäíî êàíàïåíöå è ìúæà ìè
äîíàñÿøå, íà ãàðàòà êàòî ñïèðàøå, âîäà, äà ïèÿ è ïîñëå íè îòêà-
ðàõà â Ïðîâàäèÿ - Øèïêà... Òàì íè íàñòàíèõà â ÷àñòíè êâàðòèðè,
íàñòàíèõìå ñå, íî òúé êàòî áåøå çúëâà ìè, ñâåêúðâà ìè, ìúæà ìè
è ñèíà ìè, àç áåõ áðåìåííà - âñè÷êè ñïèåõìå â åäíà ñòàÿ. Èìàøå
çåëåí÷óêîâè ãðàäèíè. Òàì íè êàðàõà ñóòðèí ðàíî äà õîäèìå, äà
ðàáîòèìå è ñëåä åäíà ñåäìèöà äîéäå åäèí ïîëèöàé, ñâèðíà ñ
åäíà ñâèðêà è êàçà: "Èäâàéòå ñè÷êèòå ïî êâàðòèðèòå!" Íèå
äâå æåíè, êîèòî áðåìåííè äà íå õîäèì ïåøè, à àêî èìà íåùî,
ïîñëå øå íè îáàäÿò. "Íå, ñè÷êèòå!" Òðúãíàõìå. Êàçàõà, ÷å íå
ñìå çà òàì, ïî ãðåøêà ñìå. "Äèãàéòå ñå îòòóêà!" Ïî÷íàõà äà
òîâàðàìå ïàê íà åäíè øêîäè, ãîëåìè àâòîìîáèëè, áàãàæà. Âúð-
âèì, âúðâèì, âúðâèì è íå çíàåì êúäå íè âîäàò, â êàêâà ïîñîêà.
Êîãà ñè ñïîìíÿì, ÷å ìèíàõìå Òîëáóõèí, Òåðâåë. È òî÷íî êàòî
ìèíàõìå Òåðâåë îò àâòîìîáèëî ïàäíà åäèí ñòîë îò ìåáåëèòå. È
àç ìíîãî ïî÷íàõ äà ïëà÷à çà òîÿ ñòîë è ìúæà ìè ìå íàïñóâà, è
òîâà øå ñè ïèøà, ñè÷êî, íàïñóâà ìå è ÿ ïî÷íàõ äà ïëà÷à ïðåä
ñè÷êèòå è ìó âðúòíàõ ãðúáî è íå ìó ãîâîðà. Âúðâåõìå, âúðâåõìå
òîé ñå èçìú÷âà, ÷å íå ìó ãîâîðà è ìîéòà ñâåêúðâà âèêà: "Ìèëî
÷åäî, ïðîäóìàé ìó, òîé ñå å íåðâèðàë" (ïëà÷å). È êàòî ìèíà
ìàëêî âðåìå, òîé âèäå, ÷å íå ìó ãîâîðà, íàòúæåíà ñúì, à ñúì
áðåìåííà, äîéäå è ìå öóíà ïðåä ñè÷êèòå è âèêà: "Å, áå, íå ñå
ÿäîñâàé, øå òè êóïà ìíîãî ñòîëîâå, ñàìî àêî îñòàíåìå æèâè.
Íèå íå çíàåìå êúäå íè êàðàò!" Âèæäàø åäíî ïðîñòðàíñòâî â
Äîáðóäæà, ñàìî æèòî è ñëúí÷îãëåäè, ÷åðíà çåìÿ, è ñå ñèíåå íå-
ùî. Íèå ìèñëåõìå, ÷å å ìîðåòî. ×å øå íè õâúðëÿò ó ìîðåòî èëè
øå íè ñâàðàò íà ñàïóí íåêúäå. "Ìîëÿ òè ñå, àêî îñòàíåìå æè-
âè, íîãî, íîîãî ñòîëîâå øå òè êóïà, íå ïëà÷è." È àç ìó ïðîñòèõ
è ïî÷íàõ äà ìó ãîâîðà. Îòèäåõìå... ìèíàõìå Ïðîôåñîð Çëàòàð-
54
öè, Òåðâåë è íè îòêàðàõà â åäíî äúðæàâíî ñòîïàíñòâî. Â òîâà
ñòîïàíñòâî èìàøå ñâèíå, îâöå, êîçè, êîêîøêè è ñàìî ìíîãî æè-
òî, ïîìíà, ìíîãî æèòî è ìíîãî ñëúí÷îãëåä... È òàì íè îòêàðàõà
â òîâà äúðæàâíî ñòîïàíñòâî, íàñòàíèõà âñè÷êèòå, îáà÷å çà íàñ
íåìàøå êâàðòèðà è äâå ñåìåéñòâà íè íàñòàíèõà ó ñòàÿòà ñ ïðúñå-
òà, êúäåòî îñòàâàõà... õðàíàòà íà ïðàñåòàòà çà óãîÿâàíå. Èçíåñîõà
õðàíàòà è âíåñîõìå ñïàëíàòà è êóøåòêàòà. Íà êóøåòêàòà ñïè ñâå-
êúðâà ìè è çúëâà ìè, à íèå íà ñïàëíàòà. À ñóòðèí âîäà íÿìàøå.
Ìúæà ìè áåøå ãîòâà÷.
Îò òðè ñåëà òóðöèòå íîñåõà ñúñ áú÷âè âîäà â ñòîëà, â ãîò-
âàðíèöàòà, òàì ìúæà ìè äà ïðàâè ÷àé è ìàíäæàòà. Àç â íà÷àëîòî
íå ðàáîòåõ, îáà÷å òúé êàòî âèæäàì, ÷å âñè÷êè ðàáîòÿò, à ÿ îñòàíà
ñàìà è ìè êàçàõà äà ðàáîòà ó ñâèíàðíèêî. Íèêîãà íå ñúì âèäåëà
ïðàñåòà - ãîëåìè. È ìå íàïðàâèõà ñâèíàðêà íà òðèíàéñå ìàéêè.
Îáóâàõ åäíè áîòóøè, ñè÷êî áåøå ñ öèìåíò, ñïîìíÿì ñè, ìèÿ ñ
ìàðêó÷î... Îáà÷å âèäåõà, ÷å áåõ óïîðèòà è ðàáîòëèâà, è ìå òóðèõà
ïîñëå äà ñòàíà òåë÷àðêà - äî øåñò ìåñåöà òåëåòà.
Îïðåäåëèõà ìè ïîëâèí äåêàð ëèöåðèíà, íîñåõ ãè òàì, ïà-
ñåõ ãè, õðàíåõ ãè è âå÷å ñè ãè çàîáè÷àõ êàòî ìîè äåöà. Ìíîãî ãè
îáè÷àõ. Ñëîæèõ ñè íà ñè÷êè èìåíàòà íà òåëåòàòà. Íà ìúæà ìè,
íà ìåíå, íà äåöàòà. Èìàøå åäíî, Ñâåòëà, íîãî øàðåíêî òåëåíöå.
Êàòî ìó êàæåõ "Ñâåòëà" - äîéäå, èçïèå ñè ìëåêöåòî, èäå ñè ëåã-
íå. Îáà÷å àç ïî÷íàõ äà çèìàì ïîâå÷å ïàðè îò êîëåãèòå... Çàùîòî
ïðî÷åòîõ òàì â åäíà êíèãà, ÷å íå ñàìî òåëåòàòà òðåáå äà ñå õðà-
íàò, à òðåáå è ñ åäèí ãðåáåí äà ñå ÷åøàò, äà ïàäà ïðàõòà, äà ñå
îòâàðÿò ïîðèòå è òîãàâà ïðèðàñò èìà ïî-ãîëåì. È ñëåä êàòî òîâà
íàïðàâèõ, ðàç÷ó ñå íèç öåëèÿ Òîëáóõèí, ó òîâà òîëáóõèíñêî Äå çå
ñå, íàñåêúäå, ÷å àç íàé-íîãî çèìàì ïàðè. È ðåøèõà äà íàïðàâèìå
îïèò è îáìåíà, è îòèäåõ òàì íà ñúáðàíèåòî, è ïðåä ñè÷êèòå ìå
ïèòàò êúê ñúì ïîñòèãíàëà òèÿ ïîñòèæåíèÿ - òîëêî íîãî ïàðè. Äî
ñåãà íèêîé íå å çèìàë îò òåëåòàòà - òóðöèòå, ïîìàöèòå òàì-òîëêî
íîãî ïàðè, à àç äà çåìà. È ðåøèõà äà ñòàíà äà ñå èçêàçâàì, äà èì
êàæà èñòèíàòà, äà íå êðèÿ. Òå ìèñëÿò, ÷å àç ñêðèõ. Íî àç ñòàíàõ
ïðåä âñè÷êè, ïðåä öåëîòî ñúáðàíèå è êàçàõ èñòèíàòà. Òîãàâà ìå
íàãðàäèõà ñ äâàéñå ëåâà. Òàÿ íàãðàäà áåøå íàé-ãîëåìà. Îòòàì
êàòî òðúãíàõìå ñ àâòîáóñî, ïîíåæå ïðåç æèâîòà íå ñúì âèäåëà
êðàâà è ìå å ñòðàõ äà íå ìå óáîäå, íàëè. Íî èìàøå åäèí ïîëèòè-
55
÷åñêè îò Âàðíà, âèêà: "Íå ñå ÿäîñâàé". Èäâà è ìè ïîêàçâà: "Êà-
æè íà Ïåíêà: Ïåíêå, ïîãàëè ÿ, òè ñè ìíîãî äîáðè÷êà, òè íàëè
øå ìè ìíîãî ìëåêöå, àç øå òè äàâàì õðàíà, øå òå ÷åøà, øå
òå ìèÿ, øå òå õðàíà". Êàòî îòèâàì ïðè íåÿ äà ÿ äîÿ, òÿ ñàìà ñå
î÷åêîðè è ïî÷âàì äà ÿ äîÿ. Òîãàâà íåìàøå îùå ìàøèíè çà äîåíå.
Îòòàì êàòî âèäåõà, ÷å çåìàõ ìíîãî ïàðè çà äîåíåòî, ïà çàâèñò,
çëîáà, çàâèñò, íàëè ÷îâåøêîòî îêî... Íèå áúëãàðèòå ñìå ìíîãî
çàâèñòëèâè, îñîáåíî òóðöèòå. Íå èñêàõà äà ìè ïîìàãàò êàòî èäà
çà êðàâèòå äà çåìà ÿðìà. Äà ìè ïîäèãíàò, êîëêî è äà å, àç ñúì
æåíà, ìëàäà áóëêà áåõ. Áåõ íà äâàéñå è åäíà ãîäèíè. È àç èì
âèêàì: "À÷ êàïè" - äàëè å îòâîðåí äþêÿíî, äà èäà äà çåìà. Îíè
ìè êàçâàò "Êàïúëú" - çàòâîðåíî å. Ëúæàò ìå. Òå ñè çåìàò õðàíà,
ìîéòå êðàâè ìó÷àò, íå ìîãà äà çåìà. Íèòî ìîãà äà èì êàæà íåùî,
ñòðàõ ìå å, íàëè íèå ñìå èçñåëåíè. È åäèí äåí êàçàõ íà åäíà áà-
áè÷êà äà ñëåäè êîãà îòâàðÿò ìàãàçèíî, òà è ÿ äà èäà äà çåìà ÿð-
ìà. Îòèäåõ. Òîãàâà ìàãàçèíåðî áåøå òóð÷èí, ñêàðà ìè ñå: "Êúäå
ñè áèëà ïðåäè, êàòî èäâàõà äðóãèòå äà çèìàò ÿðìà?" Íàðóãà
ìå, íî àç äóìà íå ìó îáåëèõ. Ïîìîëèõ äà ìè äèãíå -ìàãàçèíåðî,
òóð÷èí -÷óâàëà, òîé ìè îòêàçà: "Ùîì çèìàø ïàðè, êå ñè ãî íî-
ñèø ñàìà ÷óâàëà, äèãàé ñè ãî ñàìà!" Îñòàâèõ ãè ÷óâàëèòå íàñ-
òðàíà è ñðåùíàõ ïàê åäèí ïîìàê, ìëàäî ìîì÷åíöå, âèêàì ìó:
"Åëà äà ìè ïîìîãíåø". Òà ìè ïîäèãíà è îòíåñîõ ñè ÷óâàëèòå äî
êðàâàðíèêî.
Àç ãè íîãî ãëåäàõ êðàâèòå, ñå èì ÷èñòåõ è âàðîñâàõ è ïðîñ-
òî äåíîíîùíî ñè áåõ òàì. È îáèêíàõ ãè, è òå ìå îáèêíàõà. Æèâî-
òíèòå ñà êàòî õîðàòà. Àêî ãè îáè÷àø è òå êå òå îáè÷àò. Àêî íå ãè
îáè÷àø è òå íåìà äà ñå îòíàñÿò äîáðå.
È âèäåõà, ÷å çåìàõ îò ñè÷êè äîÿ÷è äâîéíî ïàðè ïîâå÷å, è
íàïðàâèõà ñúáðàíèå, è ìå ìàõíàõà îòòàì. È ðåøèõà öåëîòî ðú-
êîâîäñòâî è êàíöåëàðèÿòà äà ìå òóðÿò áðèãàäèðêà. Äîáðå àìà, àç
îòêàçàõ, çàùîòî ìå å ñòðàõ äà íå ìå íàä÷åòàò. Òàì íàëè èìà ñìå-
òêè, íàëè ìëåêîòî êàòî ãî ïðàùàø, òðåáå äà å òî÷íî èç÷èñëåíî,
è îòêàçàõ. Îíè îáåùàõà, ÷å øå ìè ïîìàãàò. È òàêà ñå ñëó÷è îùå
ïúðâèÿ äåí... êàòî òóðà ó ãþìî ïúëíî ìëåêî, äîêàò äîéäå â Ïðî-
ôåñîð Çëàòàðöè, ïîíåæå â äðóãî ñåëî ãî íîñåõìå, ìëåêîòî, ïåíÿ-
òà ñïàäíå è å ïî-ìàëêî. Ïîâå÷å ïèøà íà äîÿ÷èòå, à ïî-ìàëêî
èçëèçà. Îòèäåõ ó êàíöåëàðèÿòà, êàçàõ ìó íà ïîëèòè÷åñêèÿ. Òîé
56
âèêà: "Àç øå òè êàæà êàêâî äà ïðàâèø, äà òè èçëèçà". È òàêà
ìè ïîìîãíà ÷îâåêî. Ìíîãî ñúì áëàãîäàðíà.
Íåçàâèñèìî, ÷å òóðöèòå ñå äúðæàõà ëîøî ñ ìåíå, àç îáà÷å
ðåøèõ äà äîêàæà, ÷å ìîãà è áðèãàäèðêà äà ñúì. È èñêàì íà ëî-
øîòî ñ äîáðî. Äà èì ïîìîãíà. Òå ñïåõà íà íàðîâå, íà äúñêè ñúñ
ñëàìà, ïúðâîáèòíî, îòíåêîãà... È àç ðåøèõ â äâà ïî÷èâíè äíè äà
èì èçìàæà ñòàÿòà. Êàòî áðèãàäèðêà èì çàïîâåäàõ íà äâàìà äà
ìè ïîìàãàò. Âèêàì: "Êîé ïîìàãà øå ìó ñëîæà äâîéíè íàäíè-
öè!" È ïî÷íàõà äà ìàæàò è òå... Íàïðàâèõìå òåêñò. Àç ãî äàäîõ â
êàíöåëàðèÿòà... ëîçóíãè: "Ïðåäè äà äîéäåòå, äà ñè èçìèåòå ðú-
öåòå!" Ïî êðàâàðíèêî íàñåêúäå ëîçóíãè íàïðàâèõìå. Âñè÷êî îï-
ðàâèõ è ðåøèõ äà èäà äî ãðàä Òåðâåë äà èì çåìà äþøåöè è îäå-
ÿëà, âúçãëàâíèöè, ñè÷êî. Ïå÷êàòà èì ñìåíèõ... è âúðíàõìå ñå îò-
òàì, íàðåäèõìå, îïðàâèõìå. Òå äîâîëíè, ïðåäîâîëíè... Ñëåä äâà
äåíà äîéäå îò Âàðíà íà îïèò è îòìåíà íåêàêúâ, íà êîéòî íèå ñìå
ïîä÷èíåíè... è èçíåíàäàíè ïîïèòàõà êîé å áðèãàäèðà. È òîãàâà
ìå íàãðàäèõà ñ åäèí ïëàò çà êîñòþì è ïàðè÷íà íàãðàäà. È òàêà
äî ïîñëåäíèÿ ìîìåíò. Âå÷å äîéäå îñâîáîæäåíèåòî - êîé èñêà äà
ñè èäå, îáà÷å àç, íåùàñòíèöàòà, íåìàõ ïàðè è íå ìîãà... Îòòóêà
íè îòêàðàõà áåç ïàðè è îòòàì íà êèëîãðàì äà ñå òàêñóâà. Îñòàâèõ
ñè ìåáåë, îñòàâèõ ñè íîãî íåùà, îñòàâèõ íà òóðöèòå áåç ïàðè,
íåùî ïî ïîëîâèí öåíà ïðîäàäîõ è ðåøèõ äà ïî÷íà äà âíàñÿì
íåêîé ëåâ, òà äà ìîãà äà ñè äîéäà... È òàêà, òàêñóâàõìå áàãàæà,
îáà÷å àç ñè÷êè ïàðè ñè äàäîõ è íåìàì ïàðè. Òóêà íà ãàðàòà ïå÷-
êàòà, áþôåòà, è íå çíàì äðóãî ùî îñòàíàõà òàì äâà ìåñåöà, ùîòî
íå ìîãà äà ñè ïëàòÿ. È çåìàõ íàé-íåîáõîäèìîòî - çàâèâêèòå, þð-
ãàíèòå, òèÿ ðàáîòè... È ôàíàõ ñå íà ðàáîòà ó òåêåçåñåòî â Áëàãî-
åâãðàä. Äàëè áåøå Áëàãîåâãðàä èëè Ãîðíà Äæóìàÿ... È çåìàõ àâàíñ
ïðåäâàðèòåëíî è... ïðåäñåäàòåëî íà òåêåçåñåòî âèêà: "Àç òå âè-
äåõ ó Äîáðóäæà, ó âåñòíèêî, ÷å òå ïèøåøå êàòî äîáðà ðàáî-
òíè÷êà. Øå òè äàäåì ïîâå÷å ïàðè äà ñè äîêàðàø áàãàæà". È
ìè äàäîõà ïàðè è ñè äîêàðàõ áàãàæà. È òàêà ñâúðøè.
Ñà, òàìàí äîéäîõìå, òàìàí ñå óñïîêîèõ, ÷å âå÷å ñìå ñå ïðè-
áðàëè â Ãîðíà Äæóìàÿ, íà äðóãî ëîøî. Åäíà âå÷åð, ìîÿ ìúæ íà
"Ëîâíèÿ äîì" ðàáîòåøå. Íåìàøå "Áîð", ðåñòîðàíò "Áîð" ïîñëå
ñå ïðàâè, à èìàøå "Ëîâíèÿ äîì". È òîé ïå÷åøå ñêàðà, íî ãîëåì-
öèòå îò Ñîôèÿ äîøëè... È ìè äîíåë åäíà ïúðæîëà è ÿ äà õàïíà,
57
êúì äâà ÷àñà ïðåç íîùòà. È â äâà è ïîëîâèíà íàøàòà êúùî áåøå
îêðúæåíà è äâàìà äóøè... È êàçàõà: "Â èìåòî íà çàêîíà" - ìúæà
ìè âèêàò ãî çà ñïðàâêà äî ïîëèöèÿòà. È ãî îòêàðâàò, è ÿ ãî ÷àêàì,
÷àêàì - íåìà ãî. Òðè ìåñåöà íå ãî çíàåõìå êúäå å, æèâ ëå å, óìðåë
ëå å. Îäèì ïî Áîáîøåâî, ïî ñåëàòà, ïèòàé, ðàçïèòâàé, íî ìèëè-
öèÿòà - íåìà ãî, è íåìà, è íåìà. È íàé-ïîñëå, òîé îòêàðàí áèë,
ïîñëå ðàçáðàõìå, â Êóöèëè (Ïåðíèøêî), à ïîñëå â Áåëåíå. Îòòàì
ìè äîéäå åäíà êàðòè÷êà: "Ïðàòè ìè ñóõàð". À àç êàêâî äà ìó
ïðàòà ñóõàð, ñ åäíî äåòå áåõ, íÿìàõ ïàðè... Àç íåìà ùî äà ÿì è íà
äåòåòî íåìà ùî äà äàì. È òîãàâà ñè ïðîäàäîõ ìàøèíàòà "Ñèí-
ãåð", îò áàùà ìè, çà äåñåò õèëÿäè ëåâà òîãàâàøíè ïàðè, çà òðè
òîâàðà äúðâà è çà òðè êèëà ìàñëî... Ïî÷íàõ äà õîäà ïî ïîëèöèè,
íàòóêà, íàòàì, äà ãî ïóñíàò, ÷å íåìà àç ùî äà ÿì... è ìåíå äà ìå
çåìå. Òà îí áàðå ÷îðáà ÿäå, à ÿ íå ÿì è ÷îðáà. È îòèâàì ïðè áàùà
ìè, êàòî ÷ëåí íà Ïàðòèÿòà äà ìè ïîìîãíå. À îí âèêà: è êîãà ñè
ñå æåíèëà, íå ñè ìå ïèòàëà. Íå ìîãà äà òè ïîìîãíà". È àç ñè
òðåñíà âðàòàòà è ñè äîéäà. Íà äðóãèÿ äåí ãëàä, íå ñå òúðïè, ïà ñå
âúðíà, ïà èäà ïðè áàùà ìè. È òîãàâà ñå ñìèëè ìîÿ áàùà. Äîéäå
ïðè Êàë÷åâ, ïðè íà÷àëíèêî íà ïîëèöèÿòà. È òàêà ñëåä åäíà ñåä-
ìèöà îòèâàì â ïîëèöèÿòà è òîé âèêà: "Â ïåòúê òâîÿ ìúæ øå ñè
äîéäå, òîé å íåâèíåí, òîé íåìà íèêàêâè îáâèíåíèÿ, ïî ñúìíå-
íèå å". Òàêà äå... È âðúùàì ñå è êàçâàì íà ñâåêúðâà ìè, ÷å ìúæà
ìè øå ñè äîéäå ó ïåòúê, äà ñå ãîòâèì. È äåéñòâèòåëíî, âå÷åðòà
êúì äåñåò ÷àñà ñå õâúðëÿ íà ïðîçîðöèòå ïåñúê è êîãà ïîäçúðíàõ
âèäåõ ìúæà ìè ñ åäíà äúëãà áðàäà. È ñè äîéäå, è òàêà çàæèâÿõìå
ãîðå-äîëå ïî-äîáðå.
Òîâà áåøå ìîéòà èñòîðèÿ. Èìà îùå ìíîãî, àìà ñå ðàç÷óñ-
òâàõ è íå ìîãà (ïëà÷å).
Êàòî áåøå ìúæà ìè íà Áåëåíå äâå êàðòè÷êè ñúì ïîëó÷èëà
ñàìî, ïîâå÷å íå. Îïèñâàõ ìó, ÷å æèâîòà ìè å íîãî òåæúê, ÷å íåìàì
ïàðè, ÷å ìå îòäåëèõà... èñêàõ ñàìî íà äåòåòî õðàíà (ïëà÷å)... îáà÷å
íåìàøå. Çàòîâà ðåøèõ äà èäà ó åäíà ðîäíèíà ó Çåëåí Äîë, äà íèæà
òóòóí, òà äà ìè äàäàò ïàðè äà ãî õðàíà. Îòèäåõ òàì ñóòðèíòà ðàíî.
Èìàøå ðîñà. Òî ïî÷íà äà ïúëçè ïî ðåäà, êàòî áåðà àç òóòþí, èçñ-
òèíà, ïîëó÷è ðàçñòðîéñòâî. Äàäîõà ìè ïåäåñå ëåâà è òðúãíàõ ïàê
îáðàòíî çà Ãîðíà Äæóìàÿ è òèÿ ïàðè ãè äàäîõ çà ëåêàðñòâà, íî çà
õðàíà íå ìè îñòàíà. ×óäèõ ñå êàêâî äà ïðàâà. Êàê äà ïîñòúïà. Ìëà-
58
äà ñúì, íî èñêàì äà çàïàçà ÷åñòòà ìó, è íåãîâàòà è ìîéòà. È çàòîâà
ðåøèõ äà ñè ïðîäàì ìàøèíàòà... Àìà òîâà ãî ïèñàõìå êàòî ÷å ëè?...
È òàêà. Íà Áåëåíå... îòèâàõ íà ñâèæäàíå. Ñàìî ïåòíàéñå ìèíóòè
ìè ðàçðåøèõà è ìèëèöèîíåð èìàøå äî ìåí. Èñêàõ îò òóêà ñè÷êî
äà ìó êàæà, êàê æèâåÿ, îáà÷å òàêà, êàòî îòèäåõ çà ïåòíàéñå ìèíóòè,
ìè ñå ñõâàíà óñòàòà è íèùî íå ìîæàõ äà ìó êàæà. Íàêà÷èà íè íà
åäíè áèâîëñêè êàðóöè è íå îòêàðàõà â åäíî ó÷èëèùå. Òàì ñè÷êè îò
Ñåâåðíà Áúëãàðèÿ íîñåõà ìíîãî õðàíà è ñè áåõà òóðèëè íà ïðîçîð-
öèòå, äà íå èì ñå ðàçâàëè çà äðóãèÿ äåí. Àç åäíà êîêîøêè÷êà è
åäíî êåêñ÷å íîñåõ. Òâà ìè áåà âúçìîæíîñòèòå, íåìàõ ïîâå÷å. Ñóò-
ðèíòà ïà äîéäîõà ñ áèâîëñêèòå êàðóöè, êà÷èõà íå è íå îòêàðàõà.
Ïåòíàéñå ìèíóòè è ïîñëå ïà îáðàòíî. Àç íîñåõ õðàíà íà äåòåòî, äà
ìó ïðàâà ãðèñ. Èñêàõ ó åäíà êúùà äà èäà, äà ñè íàïðàâà íà äåòåòî
õðàíà, Ãîãîâ íå ìè ðàçðåøè. Âèêà: "Íå ìîæå. Ñåãà øå èçâèêàìå
âîéíèê, êå çàïàëè îãúí, ñ åäíî êàí÷å êå ñè ñâàðèø íà äåòåòî
ÿäåíå". È òàêà ñòàíà. Äîéäå åäèí âîéíèê. Òóðèõ àç ãðèñ è áðàøíè-
öå, íàïðàâèõ ìó íà äåòåòî, íàõðàíèõ ãî è çàñïà. Ñëåä òîâà: "Ùî
ñòå ñëîæèëè õðàíà íà ïðîçîðöèòå, äà ãî ñâàëèòå è äà çàòâî-
ðèòå ïðîçîðöèòå!" È âðàòàòà äà ñå îòâîðè è äà íè ïàçàò. Êàòî
ïðåñòúïíèöè äå, äà íè ïàçàò.
Ñåùàì ñå ïàê êàòî áåõìå èçñåëåíè â Äîáðóäæà, àç áåõ ïåòèÿ
ìåñåö. Îáà÷å ñòàíà â Äîáðóäæà, òàì, íàâîäíåíèå â ñòîïàíñòâîòî â
Çúðíîâî. È æèòîòî - êàìàðè, êàìàðè. È ìîÿ ìúæ îòèäå, äà ñïàñÿâà
æèòîòî òàì... ß îñòàíàõ ñàìà. Ñâåêúðâà ìè áåøå äîøëà òóêà â
Ãîðíà Äæóìàÿ. Çúëâà ìè áåøå ó÷èòåëêà â åäíî ñåëî Àëåêîâî è
áåøå äîøëà. È àç ïîëó÷èõ ðîäèëíè áîëêè è îíà òúðñè êàðóöà. Òúðñè
êàðóöà - íå ìîæå äà íàìåðè, äà ìå îòêàðàò â ðîäèëíèÿ äîì. Íàìå-
ðèõìå êàðóöàð, êîéòî íîñè ìëåêîòî çà Ïðîôåñîð Çëàòàðöè, çà ñå-
ëîòî. È ïî÷íà äà ìå êàðà çà Òåðâåë. Äîáðå, àìà íèå ìó êàçâàìå, äà
ôàíå ïðåêèÿ ïúò, à îí ïî øîñåòî è ñè ñâèðè. Íå ðàçáèðàìå òóðñêè.
Òîé íè êàðà è áàâíî è ñè ñâèðè. ßç ðèòàì ó êîëàòà, âèêàì, îêàì.
Çúëâà ìè âèêà: "Ìîëÿ òè ñå, ñòèñêàé. Òóêà ñå íàìèðàìå òàì è
òàì, â ñåëî Êàáëåøêîâî, ìîëÿ òè ñå". Ìèíàò ìè áîëêè. Ïî÷âàì
äà ïðèêàçâàì ñ íåÿ. Ìèíå ñå ïåòíàéñå ìèíóòè, ïà ìå ôàíàò áîëêè-
òå. Ïà âèêàì, îêàì, êðåñêàì. Îíà âèêà: "Ìîëÿ òè ñå, òóêà ñìå ó
Òåðâåë, ïðåä ñïåñòîâíà êàñà". È... îòèäåõìå â Òåðâåë, â ðîäèëíèÿ
äîì. Äåòåòî ñå îáúðíà è íåìà íèêàêâè áîëêè çà ðàæäàíå. Äîéäå
59
çúëâà ìè è íà÷àëíèêî íà ïîëèöèÿòà. Íîñàò ìè áîíáîíè. Òðè äåíà
ñåäà - íåìàì íèêàêâî ðàæäàíå. È âå÷å íà ÷åòâúðòèÿ äåí ïîëó÷èõ
íàïúíè äà ðàæäàì. Òî ñå ðîäè ñåäàëèøíî ñ äóïåòî è ñ ðúöåòå,
ñâèòî. Àêóøåðêàòà, êîÿòî áåøå íå ìîæà äà îïðàâè ðàæäàíåòî. Âè-
êíàõà îò Äîáðè÷, îò Òóëáóõèí, äîêòîð Äèìîâ. Äîéäå òîé. Áèÿ ìè
èíæåêöèÿ. Áèÿ ìè çà òîâà, çà îíîâà - íå ìîæå äà ñå ðîäè è íå ìîæå.
Íàé-ïîñëå ñå ðîäè, îáà÷å ïîñèíåëî. Íè çâóê, íè ðåâ, íè íèùî. È
îíè òðàÿò, íè ìè êàçâàò. Àç îáà÷å âèæäàì, ÷å ìèíàâà ñå ìíîãî
âðåìå, à äåòåòî íå ðåâå. È íàé-ïîñëå òå ãî îáúðíàà íàäîëå ñ ãëàâà-
òà è ïî÷íàà äà ãî âðúòàò è äà ãî ïëÿñêàà è îíî ðåâíà. È êàçàà, ÷å å
ìîìè÷å. ß áåõ ìíîãî ùàñòëèâà, ùîòî ïúðâîòî ìè áåøå ìîì÷å.
Êàòî å ìîìè÷å ìíîãî ñå çàðàäâàõ... Îò åäèí ïúò áîëêèòå ìè ñïðå-
õà. Ñåêè äåí èäâàøå åäíà ïðåñåëíè÷êà îò Ðóìúíèÿ è ìè íîñè åäèí
äåí ìëåêî, åäèí äåí ÷àé. Âèêà: è íåìàø áàùà, íåìàø ñåñòðà,
íåìàø áëèçêè, íåìàø ïîçíàòè. È íèå ñìå ïðåñåëöè áèëè è òè
ñú÷óñòâàìå, ïðåæèâÿâàìå ãî è íèå". È òàêà ìíîãî ìè ïîìîãíà.
Îáà÷å êàò ñè èçëåçíàõ, äàâàõìå é ïàðè - íå èñêà äà çåìå. È àç ñå
ìíîãî ðàçñòðîèõ. Êàê òàêà òîëêî âðåìå, àç äúëãî âðåìå ñòîåõ â
ðîäèëíèÿ äîì, òîëêî õàð÷è òÿ ïî ìåíå è íå èñêà ïàðè. È òîãàâà
ðåøèõìå äà é êóïèì òðè êèëà ñèðåíå, ïåò õëåáà õóáàâè. Òåõ ãè çåìà
è îñòàíàõ äîâîëíà.
Îò òåêåçåñåòî ïî÷íàõ äà ðàáîòà êàòî øèâà÷êà, â ïðîìêîì-
áèíàò ïåòíàéñå ãîäèíè. Ïåò ãîäèíè â ìúæêè ðèçè, ïîñëå â êîí-
ôåêöèÿòà, ïîñëå â áðîäåðèÿòà. Îòòàì çàêðè ñå òîâà ïðåäðïðèÿ-
òèå. Äîéäîõ ó òåïåêà "Ðèëà" è òàì ðàáîòèõ äúëãè ãîäèíè. Îò
äåöàòà ñúì ìíîãî äîâîëíà. Íå ñà ìè ñúçäàâàëè ïðîáëåìè è êàòî
ìàëêè, è ãîëåìè.
Äúùåðÿòà çàâúðøè â Ñîôèÿ - ñåëñêîñòîïàíñêèÿ èíñòè-
òóò - âèñøå. Ñèíà - ãèìíàçèÿòà... Èìàì åäíà âíó÷êà è òðè âíó-
êà. Óâàæàâàò ìå, îáè÷àò ìå è àç ãè îáè÷àì. Ñåãà æèâîòúò ìè å
ìàëêî äðóã. Ñåãà... ñå ÷óâñòâàì ïî-äîáðå. Æèâåÿ ñàìà â ãîëåì
àïàðòàìåíò... Àç ïðè êàêâè óñëîâèÿ ñúì ÷óâàëà (îòãëåæäàëà)
äåöàòà! Êâè ìèçåðèè êàò áåõ â Äîáðóäæà! Îñòàâåõ ãè âúòðå. Íà-
ìàæåõ èì ôèëèè ìàðìàëàä, çàêëþ÷âàõ ãè è ãè îñòàâàõ ñàìè. Òå
ÿäàò, êëÿïàò, ìàçàò íàñåêúäå... Ñåãàøíèòå äåöà... ñà ïî-äîáðå.
È âúîáùå æèâîòà ìè ïðîòè÷à ñåãà ïî-äîáðå. È ìîëÿ Ãîñïîä äà
ìè äàâà çäðàâå, ñèëà, äà äî÷àêàì âíóöè è ïðàâíóöè.
60
Ìúæà ìè å îò ãðàäñêî ñåìåéñòâî... Òå ñà áèëè ñåäåì äåöà, íî
åäíî å ïî÷èíàëî îò ìåíèíãèò íà îñåìíàéñå ãîäèíè. Äúðæàëè ñà
ïðåäè äåâåòè ãîñòèëíèöà, êðú÷ìà-êåáàï÷èëíèöà. È çàòîâà è ìúæà
ìè ñå çàíèìàâàøå è ñëåä Äåâåòè, âèíàãè å ðàáîòèë êåáàï÷åòà. Òîâà
å ïåêúë íà ñêàðà. Êàòî íàé-äîáðèÿ ìàéñòîð â ãðàäà. Ñâåêúðâà ìè å
îò Ñîïîò. Îáà÷å êàòî å ïî÷èíàë òàòêî é ìíîãî ìëàä, à ìàéêà íè
îñòàâà ñ òðè äåöà, òÿ îòèâà â Ñîôèÿ. È òàì, â Ñîôèÿ, ñâåêúð ìè å áèë
ïîìîùíèê-àïòåêàð. Òÿ å áèëà â ïëåòà÷åñêî ó÷èëèùå è òàì ñå çàïîç-
íàëè, è ñå îæåíèëè, è ñà äîøëè äà æèâåÿò â Áëàãîåâãðàä. Òå íå ñà
áîãàòè ìíîãî, çàùîòî íå ñà èìàëè êúùà. Åäíà ñòàðà òóðñêà ïëåòå-
íèöà ñà êóïèëè. Äþêÿíà, êîéòî ñà äúðæàëè â ãîñòèëíèöàòà... òå ñà
äàâàëè íàåì çà äþêÿíà. Ñ äþêÿíà ñà ïðèïå÷àëâàëè è ñè õðàíåë ñâå-
êîðî ìè è øåñòå äåöà. Òå èìàõà åäèí áðàò Ãåîðãè, êîéòî ó÷åøå â
Áèòîëÿ, â Þãîñëàâèÿ... Ðåøèë äà èäå â Êðóïíèê äà ðàáîòè, òîâà
ñåëî å áëèçî äî ãðàíèöàòà. Òàì òîé èçáåãàë â Ñúðáèÿ. Òàì ñå çàëþ-
áèë ñ åäíà õóáàâà, åäíà íà ìàéêà è áàùà, Áàðáàðà. È òîé é êàçàë
çàåäíî äà èçáåãàò â Êàíàäà, íî òÿ ìó îòêàçàëà. È òîãàâà òîé ñàì
èçáåãâà â Êàíàäà, Âàíêóâúð. È äúëãî âðåìå íåìàõìå ïèñìî îò íåãî.
È ïîñëå ïî÷íàõìå äà ïîëó÷àâàìå. Îáà÷å òîé íå å ñåìååí. Ìàòåðèàë-
íî íå å áèë ìíîãî äîáðå, ùîòî å ïëàùàë çà êâàðòèðà, çà ïåðà÷êà, çà
ãëàäà÷êà. È òàêà òîé ñå ðàçáîëÿâà òàì. È çúëâà ìè çàìèíà, îòèäå è
ñåäå åäíà ñåäìèöà. Èñêàøå äà ãî äîêàðà òóêà, â Áúëãàðèÿ. Îáà÷å
ëåêàðèòå êàçàëè, ÷å ñëåä äâà äåíà ùå óìðå. Åäíà ñóòðèí òîé ñòàâà
ðàíî, îòâàðÿ ïðîçîðåöà è êàçâà: "Àç èñêàì âúçäóõ, àìà íå îò òîÿ,
à îò íàøèÿ, îò Áúëãàðèÿ, îò Ðèëà ïëàíèíà è îò Ïèðèí, îò
íàøèÿ âúçäóõ!" È íà äðóãèÿ äåí óìèðà. È òîãàâà ãî èçãàðÿò, â åäíî
ñàíäú÷å ïðàõòà ìó îñòàâÿò è ãî äîíàñÿ çúëâà ìè òóêà. È ãî ïîãðåá-
âàò ïðè ñâåêúðâà ìè è ïðè ñâåêúðà.
Íà ñåäåì ìåñåöà ñå ðàçìèíà ìúæà ìè îò ïåíñèÿòà. Øåéñå
ãîäèíè íåìàøå...
Çà ìåíå ùî äà òè êàæà îùå. Êàòî ðàáîòåõ â òåïåêà "Ðèëà" ìå
ïðàòèõà êàòî äîáðà ðàáîòíè÷êà â Ãåðìàíèÿ íà åêñêóðçèÿ. Ïîñëå õî-
äèõ â Ìîñêâà, â Ëåíèíãðàä, â Êèåâ. Õîäèëà ñúì è â Ãúðöèÿ - Ñîëóí,
Àòèíà, Ïèðåÿ, Èñòàíáóë. Õîäèëà ñúì â Óíãàðèÿ, Ïîëøà, ×åõèÿ, Ðó-
ìúíèÿ. Íàé-ìíîãî ìè õàðåñà â Ãúðöèÿ è Ãåðìàíèÿ...
È îáùî âçåòî íåêà Ãîñïîä äàâà íà âñè÷êè çäðàâå è íà ìå-
íå. Àìèí, äàé Áîæå! Ñåãà çàñåãà ñúì äîáðå.
61
Äà ñè èçêàðâàø õëåáà îò êðúâòà è íåâîëÿòà íà
÷îâåêà
Òàíÿ, ìåä. ñåñòðà, Äóïíèøêî, ðîä. 1932
Ùå çàïî÷íà ñ ìîåòî äåòñòâî. Òðÿáâà äà òè êàæà, ÷å áåõ ìíî-
ãî ùàñòëèâà êàòî äåòå, çàùîòî áåõìå ìíîãî äåöà çàåäíî - íà ÷è-
÷î ìè èìàøå òðèìà, íà äðóãèÿ ìè ÷è÷î äâàìà, íèå áÿõìå äâå÷êè
è åäíî êîìøèé÷å Ñòîéêà, êîåòî âèíàãè èãðàåøå ñ íàñ. Òî áåøå
ìíîãî áåäíè÷êî, îáà÷å íèå ãî îáè÷àõìå, çàùîòî áåøå íà íàøòà
âúçðàñò è âèíàãè èäâàøå äà èãðàå ñ íàñ. Îñíîâíîòî, êîåòî íèå ñå
çàíèìàâàõìå, áåøå ñ åäíî êó÷å Ìå÷î. Ìå÷î áåøå åäèí ãðàìàäåí
è ìíîãî êðàñèâ. Ñòðàøíî êó÷å, êîåòî â êúùè, àêî ÷îâåê èäâàøå,
ùåøå äà ãî ðàçêúñà íà ïàð÷åòà, à àêî èçëåçå íàâúíêà, íà ïúòÿ - äà
ãî íàñòúïèø, íåìà äà òè êàæå êîï÷å.
À íàé-èíòåðåñíîòî çà íåãî áåøå, ïîíåæå íàøòà êúùà ñå
íàìèðà áëèçêî äî ðåêàòà, à òàçè ðåêà íàâðåìåòî, ïîìíÿ ÿ êàòî
äåòå, èäâàøå, êîãàòî èìàøå ïîðîåí äúæä ñ ãðúìîòåâèöè, ñ ãðà-
äóøêè, èäâàøå ìíîãî ãðàìàäíà. Äàæå åäíà ãîäèíà, 47-ìà, îòíå-
ñå ïîëîâèíàòà ìàõàëà. È ñè ñïîìíÿì òàÿ ðåêà êàòî èäâàøå, Ìå-
÷î áåøå îò äðóãàòà ñòðàíà íà áðåãà è êàòî âèäå, ÷å ðåêàòà å ãîëÿ-
ìà, õâúðëè ñå âúâ âîäàòà, ïðåïëóâà è äîéäå ïðè íàñ.
Äúëãî âðåìå Ìå÷î ñè áåøå ïðè íàñ, íî êîãàòî ãåðìàíöèòå
äîéäîõà - ñïåöèàëíî â íàøòî ñåëî èìàøå ãåðìàíöè, êîèòî áåõà
íà êâàðòèðà â ó÷èëèùåòî, à áàùà ìè áåøå ñâåùåíèê è Ìå÷î âè-
íàãè õîäåøå ñ íåãî, êîãàòî òîé õîäåøå â ÷åðêâàòà, è ãî ÷àêàøå â
÷åðêîâíèÿ äâîð. Íî òåÿ, ãåðìàíöèòå, çàòîâà ãè ìðàçåõ îòòîãàâà,
çàùîòî êàòî ãî âèäÿëè êó÷åòî, âçèìàò - ïóøêà ëè, ñ ïèñòîëåò ëè
- è ãî çàñòðåëÿò. Òî òîâà ñè ñïîìíÿì, íèå äåöàòà äúëãî âðåìå
òúãóâàõìå çà íåãî, à òàòêî - òîé íåêàê ñè áåøå ïðîòèâ ôàøèçìà è
ìíîãî íå ãè îáè÷àøå ïî ïðèíöèï.
Äðóãî îò ìîéòî äåòñòâî ìîãà äà ñè ñïîìíÿ, ÷å êàòî èãðàåõ
ñ ìîéòå ïðèÿòåëêè òóêà, êîìøèéêè è ñ áðàòîâ÷åäêèòå ìè, ñè ïðà-
âåõìå êóêëè, êóêëè îò ïàðöàëè. Âçèìàõìå îò ñòàðè äðåõè è ïðà-
âåõìå ãëàâè÷êà, íà êîÿòî ñëàãàõìå î÷è, ðúöå, êðàêà - íà êðàêàòà
èì ïëåòåõìå òåðëúöè. Ïðàâåõìå èì òàêèâà äðåõè, êàêâèòî è íèå
íîñåõìå - íîñåõìå ôóñòè÷êè, íîñåõìå ò. íàð. ëèòàöè, îáëè÷àõìå
ãè êóêëèòå. À ñè ñïîìíÿì åäèí ïúò, êîãàòî íàïðàâèõ åäíà êóêëà,
62
íà êîÿòî îòðåçàõ íà ïåð÷åìà ñè íàä ÷åëîòî è é çàøèõ, òà äà èìà è
åñòåñòâåíà êîñà. Òîãàâà ñåñòðà ìè âçå è ìå íàáè. Êàçâà: "Çàùî ñè
îòðåçà êîñàòà, âèæ ÷å ñå íàïðàâè íà èäèîò÷å". Àç ñå ðàçïëà-
êàõ, àìà êóêëàòà ñè èìàøå êîñà íà ãëàâàòà. Òîâà áåøå, ñè ãî ñïîì-
íÿì êàòî, äîñòà ìàëêà áåõ - çíà÷è íå ñúì ðàçñúæäàâàëà.
Îñâåí òîâà ñúñ ñåñòðà ìè ìíîãî ñè æèâååõìå è òÿ âèíàãè
ìå ó÷åøå äà äîìàêèíñòâàì. À â êàêâî ñå ñúñòîè äîìàêèíñòâîòî?
Äà ïîìåòåìå ñòàÿòà, êîðèäîðà, áàëêîíà - à íèå òîãàâà ãî íàðè÷à-
õìå ñîôà, è äà íàðåäèìå åäèí äî äðóã, òà àêî äîéäå íåêîé ãîñò äà
âèäè, ÷å å ÷èñòî è ñòîëîâåòå ñà íàðåäåíè ïîä ñòðîé. Òîâà áåøå
îñíîâíîòî - äà ñå íàðåäè â êúùàòà.
Äðóãî, êîåòî ñè ñïîìíÿì îò äåòñòâîòî - ìàéêà ìè ìåñåøå
åäíè êóðàáèéêè. Ïî÷âà äà ãè ìåñè íà åäíà êðúãëà ãîëåìà ìàñà â
åäíà ãîëåìà òåïñèÿ. Íà ìåí ìè äàâàøå åäíà ìàëêà ïàíè÷êà, â
êîÿòî ñëàãàõ îò òåñòîòî è çàïî÷âàõ äà ãî ÿäåì ñóðîâî. Ìíîãî ìè
áåøå èíòåðåñíî, à òå ìè ñå êàðàõà. È ìè äàâàøå åäíî âðåòåíî,
êîåòî ìè ñëóæåøå çà òî÷èëêà è àç íåïðåêúñíàòî òî÷åõ êîðè - óæ-
êèì êîðè - ó ìàëêàòà ïàíè÷êà ñè ïðàâåõ áàíè÷êèòå è ãè çàïè÷àõ â
ïå÷êàòà. Òàêà ÷å îùå îò ìàëêà ìàéêà ìè ìå å çàíèìàâàëà ìíîãî
òàêà, ñ äîìàêèíñòâîòî, ïî-ïðàâî àç ñúì ÿ ñëåäÿëà êàêâî å ïðàâè-
ëà. Îùå îò ìàëêà ìíîãî îáè÷àõ äà áèÿ ìúòåíèöà â áóòåëêà. Ìàë-
êà áåõ, îáà÷å ìàéêà ìè ÿ ñèïâàøå - êèñåëî è ïðåñíî ìëåêî, îò
êîåòî èçâàæäàõìå ïîñëå ìàëêî è ìúòåíèöà. Áåøå ñòðàøíà âêóñî-
òèÿ, áåç êîåòî íàøòà êúùà íå áåøå - âìåñòî âîäà ïèåõìå ìúòåíè-
öà. È àç ìíîãî îáè÷àõ ó áóòåëêàòà ñ ò.íàð. ÷óðèëî äà áèåì ìàñëî-
òî - òîâà ñúùî òàêà ñúì ñè çàïîìíèëà òàêà, ìíîãî äîáðå.
 ó÷èëèùå õîäåõ. Ìîæå äà ñå êàæå, ÷å áåõ äîáðà ó÷åíè÷êà,
îò ïúðâî äî ÷åòâúðòî îòäåëåíèå ñúì ó÷èëà òóêà, â íàøòî ó÷èëè-
ùå. Ó÷èòåëêà ìè áåøå Êîñòîâà, òÿ áåøå îò Äóïíèöà è òàêà äîñòà
íè çàíèìàâàøå. Ìíîãî îáè÷àøå äà íè çàíèìàâà ñ ò. íàð. ðú÷íà
ðàáîòà, íà êîåòî íèå, ìîìè÷åíöàòà, íè äîíàñÿøå ñïåöèàëíî íà-
ïå÷àòàíè âúçãëàâíè÷êè, äðóãè - åäíè òàêèâà - òðèøëàéôåð÷åòà; à
íà ìîì÷åòàòà ãè êàðàøå äà ïðàâÿò ñâèðêè - îò âúðáèòå, êîãàòî
âúðáèòå íàïðîëåò èìàò ò. íàð. ìúçãà, è ïðàâåõà ìíîãî õóáàâè
ñâèðêè. È ñ òîâà ñìå ÿ çàïîìíèëè, ÷å òÿ ìíîãî íè çàíèìàâàøå ñ
òàÿ ðú÷íà ðàáîòà.
Îñâåí òîâà ñå çàíèìàâàõìå ñ ÷åòåíå è ïèñàíå, ñåãà äðóãî
63
íå ïîìíèì - äî ÷åòâúðòî îòäåëåíèå. Íîñèõìå ñè ïî åäíà ÷èòàíêà
è åäíà òåòðàäêà è åäèí ìîëèâ, êàòî òîâà íåùî ñòîåøå â åäíà
òîðáè÷êà, ñîøèòà îò ìàéêà ìè, îò ñåëñêà ìàòåðèÿ, êîÿòî èìàøå
åäíà âðúçêà äúëãà è íèå ÿ ïðåìåòàõìå ïðåç ãúðáà êàòî ðàíèöà. À
ìîì÷åòàòà ïúê íîñåõà ñúùî òàêèâà òîðáè÷êè, ïàê ñúñ åäíà âðúâ,
íî ïðåç ðàìîòî, òîâà áåøå ðàçëèêàòà ìåæäó ìîìè÷åòàòà è ìîì-
÷åòàòà.
Ìîì÷åòàòà íå áåõà êîé çíàå êàêâî ó÷åíîëþáèâè, íî ïúê
ìíîãî îáè÷àõà äà èãðàÿò. Íèå ïúê, ìîìè÷åòàòà, ïðåç âðåìå íà
ìåæäó÷àñèåòî èçòè÷âàõìå íà äâîðà íà ó÷èëèùåòî è èãðàåõìå íà
ò.íàð. òèòðà. À òèòðàòà, òÿ áåøå ñåçîííà, ïðåç åñåíòà ñå èãðàåøå.
Òÿ ïðåäñòàâëÿâàøå äåñåò êðúãëè êàìúêà èëè äåñåò øèêà, êîèòî
ãè âçèìàõìå îò àãíåòàòà êàòî ãè êîëÿò, è ãè áîÿäèñâàõìå ÷åðâå-
íè, ñèíè, çåëåíè, æúëòè, â çàâèñèìîñò êàêâà áîÿ å èìàëî ïî òîâà
âðåìå. À òèòðàòà ñå ñúñòîåøå â ïîäðåæäàíåòî íà îïðåäåëåíè ôè-
ãóðè. È òàçè, êîÿòî èãðàå òèòðàòà, å äëúæíà äà ñè ñúáåðå, íåçàâè-
ñèìî â êàêâà ïîñîêà ñà - êàìúíèòå èëè øèêîâåòå. Ìíîãî å èíòå-
ðåñíà, ìíîãî íàïðåãíàòà çà íàñ, ñè ñïîìíÿì, íî è ìíîãî òåõíè-
÷åñêè ñå ðàçâèâàõìå ñ íåÿ.
Îñâåí òîâà èãðàåõìå è õîðî. Ñúáèðàõìå ñå ïðåä - òî÷íî
èìàøå ÷åøìà ïðåä íàñ; îò ìàõàëàòà ïîíåæå èìàøå ìíîãî äåöà,
ó ñåêà êúùà èìàøå ïî 3-4 äåöà, ñúáèðàõìå ñå ìîìè÷åòà è ìîì÷å-
òà - ìîì÷åòàòà ñâèðàò íà óñòíà õàðìîíèêà, à íèå èãðàåõìå ò. íàð.
"Åëåíî, ìîìå, Åëåíî" è "Êðåïè ñå, áóöî, äåáåëà". Òîâà ñúì ãî
çàïîìíèëà è äíåñêà êàò ñè ñïîìíÿì - çàùî "áóöî äåáåëà" - íè-
êîé íå ìîæå äà îáÿñíè, íî îò òåõ ãî ïîìíÿ òîãàâà è òàêà ìè å
îñòàíàëî è äî äíåñêà. È ïðè äàäåí ñëó÷àé, êàòî ãî óïîòðåáà, ñå
ñåùàì çà òîâà äåòñòâî ìîå.
Äðóãà ñëó÷êà, ìîãà äà êàæà îò äåòñòâîòî ñè ñïîìíÿì çà
ðåêàòà. Òÿ ðåêàòà íàñ ìíîãî íè âúëíóâàëà, ùîòî ìíîãî èäâàøå.
È ñè ñïîìíÿì, òîâà áåøå 47-à ãîäèíà ëè, ãîëåìî íàâîäíåíèå èìà-
øå. È êàòî äîåøå ðåêàòà íèå ïî öåëà íîù íå ñïåõìå. Îáà÷å åäèí-
åäèíñòâåí ñëó÷àé ïîìíà, êîãàòî çàïî÷âà ïîðîåí äúæä è êàçàõìå,
÷å ðåêàòà ùå äîéäå è âñè÷êè ñëåçàõìå äîëó íà ïúòÿ - èìàøå ïúò,
ñëåä òîâà å ðåêàòà; è êàòî èäâàøå ðåêàòà, âèñîêà îêîëî 3-4 ìåòðà
ñòåíà. Íàïðåä âúðâè áèñòðàòà âîäà êàòî ðåêè÷êà, à òàçè - 3-4
ìåòðà ñòåíà, êîÿòî íîñåøå äúðâåòà, êàìúíè è ïóñêàøå îòâðåìå-
64
íàâðåìå åëåêòðè÷åñêè òîê - áëåñòè - çíà÷è - ïóô. Áëåñòåøå åäíî
ñòðàõîòíî - òàÿ êàðòèíà íèêîãà íÿìà äà çàáðàâÿ è ïðåä ñåáå ñè
êîåòî íàìèðàøå, îòâëè÷àøå âñè÷êî. Òîâà å îñòàíàëî â ñïîìåíà
ìè, òàêà, åäèí ëîø ñïîìåí - òàÿ ðåêà, à èíà÷å, ìåæäó äðóãîòî,
êàòî äåöà ñìå èçðàñíàëè â òàÿ ðåêà. Èìàøå ìíîãî ðèáè, ìíîãî
ðèáè è òÿ áåøå ìíîãî òàêàâà - ÷èñòà è áèñòðà. Íàïðèìåð íèå ñå
êúïåõìå íåïðåêúñíàòî, òÿ áåøå êàòî ñúëçà, à îñâåí òîâà âèíàãè
âçèìàõìå âîäà îò ðåêàòà, çà äà ñå ïåðåìå, äà ñå ìèåìå. ×åøìè
èìàøå ñàìî çà ïèåíå, à çà ïðàíå, çà ìèåíå, çà óïîòðåáà çà æèâîò-
íèòå - áåøå ñàìî îò ðåêàòà.
Ñëåä äåòñòâîòî ìè ñè ñïîìíÿì, êàòî îòèäîõ äà ó÷à â Äóï-
íèöà, çàïèñàõ ñå â ãèìíàçèÿòà. Îáà÷å òîâà áåõà ãîäèíè íà ãîëåìà
íåìîòèÿ. Íèå, ñåëñêèòå ìîìè÷åòà, áåõìå ñè ñúñ ñåëñêè äðåõè è
îáóâêè - òî áåøå ëóêñ, îáóâêè íÿìàøå, õîäåõìå ñ òåðëèöè íà ó÷è-
ëèùå. È îòòóêà ñà íè óïëåòåíè íà ðúêà âúëíåíè òåðëèöè, äîêàòî
ïà çèìàòà õîäåõìå ñ íàëúìè, îáóâêè íÿìàøå, à äðóãè òàêèâà åä-
íè ïëàòíåíêè çàïî÷íàõà äà ñå ïîÿâÿâàò íà ïàçàðà è ãóìåíè îáóâ-
êè, êîèòî ïúê êàòî äîéäåõà, íà äåñåò êúùè äàâàõà åäèí áðîé, è òî
êîéòî èìà ïî-ãîëåìî ìîìè÷å. Ïèøåøå ñå è ñå êàçâàøå äåñåòàðà,
àêî òè ïèøå ïëàòíåíêè - øå èìàø, àêî íå - ñ íàëúìè è ñ òåðëèöè.
À äðóãî, êîåòî ñè ñïîìíÿì òàêà, ñ áîëêà - êîãàòî íÿìàøå
õëåá, òî÷íî áåøå îêîëî âîéíàòà. È ñè ñïîìíÿì íàñååìå æèòîòî
è ÷àêàìå ñ íåòúðïåíèå äà óçðåå, çà äà îòèäåìå îò íèâàòà äà íàáå-
ðåìå, äà íà÷óêàìå, çà äà ñâàðèìå - ïðîñòî íÿìàøå íèêúäå õëåá.
Áàùà ìè áåøå ñâåùåíèê - âñå íàìèðàøå, õîäåøå â Ñåâåðíà Áúë-
ãàðèÿ - òîãàâà ïî íåêàê ñè ñå íàìèðàøå.
Ñëåä òîâà îòèäîõ â ãèìíàçèÿòà äà ó÷èì â Äóïíèöà. Òàì
âå÷å, íåêàê ñè ïî-ãîëåìà êàòî ÷å ëè, íî ñè ñïîìíÿì, ÷å êëàñîâåòå
íè áåõà ïî ìíîãî - 42-ìà áåõìå â êëàñ. Ó÷èëà ñúì â äåâè÷åñêà
ãèìíàçèÿ.
Ó÷èòåëèòå - åäíà, ïîìíèì ÿ, ïî ôðåíñêè, áåøå åäíà ó÷è-
òåëêà, êîÿòî ñåãà êàòî ÿ ïðåöåíÿâàì, å áèëà íåñåðèîçíà. Çàùîòî
ñåäíå íà êàòåäðàòà è ïî÷íå äà ñè êúðïè - íåêàêâè ñè íîñåøå äî-
ìàøíè äðåõè, äàäå íè êëàñíà èëè äîìàøíà, íèå âñè÷êè ïðåïè-
øåìå. È íà äðóãèÿ äåí âèêà: "Âñè÷êè ñòå ïðåïèñàëè, ïî÷âàìå
îòíîâî, äíåñêà òàêà øå èìàìå êëàñíà". Òîâà ñúì çàïîìíèëà
êàòî åäíî òàêîâà íåäîáðî îò ãèìíàçèÿòà.
65
Ñëåä êàòî çàâúðøèõ ãèìíàçèÿ âå÷å, ñå ïðèáðàõ â ñåëîòî. Â
ãèìíàçèÿòà, ïîìíèì, ÷å õîäèõìå íåïðåêúñíàòî íà ãîëåìèòå ïðà-
çíèöè, êîèòî áåõà îïðåäåëåíè - êàòî Ïúðâè ìàé, Äâàéñåò è ÷åò-
âúðòè è íà äðóãè ïðàçíèöè õîäåõìå íà ìèòèíã íà ïëîùàäà, ïîñ-
òðîåíè, ïåñíè âèíàãè ïååõìå. Òèÿ âå÷å ñëåä âîéíàòà áåõà ìíîãî
íà ìîäà - "Êàòþøà" è äðóãè åäíè âñå ïàðòèçàíñêè.
Ñëåä çàâúðøâàíå íà ãèìíàçèÿòà êàíäèäàòñòâàõ åäèí ïúò
çà ïîìîùíèê-ôàðìàöåâò, íî íå ìå ïðèåõà. Ïîëó÷èõ ñúîáùåíèå,
ïîðàäè íåêëàñèðàíå, à òîãàâà ïî òîâà âðåìå çàïî÷íàõà è ñå îòê-
ðèâàõà ò. íàð. òåõíèêóìè - èçîáùî íåêàêâî ñðåäíî ïîëóâèñøå ìó
âèêàõà. À ïðåç òîâà âðåìå êàòî íå ìå ïðèåõà, îòèäîõ â Ñîôèÿ,
èçêàðàõ êóðñîâåòå ïî ìàøèíîïèñ â åäíà ôèðìà, "Ãðîìà" ñå êàç-
âàøå. È ïèøåõ ïî 24 áóêâè íà ñåêóíäà. Âçåõ äèïëîìà, êàòî èñêàõ
íåêúäå äà ïîñòúïà ìàøèíîïèñêà. Ïîíåæå ïî åäíî âðåìå èñêàõ
äà ñòàíà äåòñêà ó÷èòåëêà, íî ïà íåìàøå ìÿñòî, è àç ñëåä òîâà
êàíäèäàòñòâàõ çà ìåäñåñòðà â Ñîôèÿ, ïðèåõà ìå. Áåõ ìíîãî ùàñ-
òëèâà, çàùîòî îùå îò ìàëêà îáè÷àõ äà ñå çàíèìàâàì ñ íåêàê ñè
òàêèâà, ìåäèöèíñêè ïðîÿâè èìàõ, îáè÷àõ ïðåâðúçêè äà ïðàèì,
ðàíèòå ãè ïðåìèâàõ, çàíèìàâàõ ñå - êîé êàæå, ÷å ãî áîëè, àç îòè-
âàì äà ãî ëåêóâàì è ìíîãî ìè äîïàäàøå òîâà êàòî ìåäñåñòðà.
Òåõíèêóìà ñè ãî ñïîìíÿì, ìíîãî áåõìå äîáðè ó÷åíè÷êè,
îñîáåíî íèå áåõìå ïúðâè êóðñ îò ñðåäíî îáðàçîâàíèå; äîòîãàâà
ñà ó÷èëè, îò ïåòè êëàñ ñà ãè ïðèåìàëè, à íàñ, çà ïúðâè ïúò, îò
ñðåäíî îáðàçîâàíèå. Åäèí êëàñ áåõìå 39 äóøè. È âñå åäíè òàêèâà
ãîëåìè ìîìè÷åòà ñè ñïîìíÿì. Ìíîãî îáè÷àõìå äà ïîäñêàçâàìå
è ñå äúðæåõìå ìàëêî êàòî ïî-ãîëåìè.
Ñïîìíÿì ñè åäèí ïúò ïî ôèçèîëîãèÿ òîçè, ëåêàðÿ, íèå ìíî-
ãî íå ìó îáðúùàõìå âíèìàíèå è åäíè-äðóãè ïðèêàçâàìå, è òîé
êàòî íè âäèãíà öåëèÿ êëàñ íà êðàê, è ñòîÿõìå åäèí ÷àñ íà êðàê, äî
êðàÿ íà ÷àñà, çàùîòî íå ñìå âíèìàâàëè è íå ñìå ïàçèëè òèøèíà.
Îñâåí òîâà ñè ñïîìíÿì åäíà íàøà êîëåæêà, Ðàäêà, áåøå
ìíîãî õóáàâî ìîìè÷å. Òî ïúê, çàùî - íå çíàì, áåõà ìó ïèñàëè
åäíà äâîéêà ïî èñòîðèÿ è òîëêîâà ìíîãî ñå áåøå óïëàøèëà, ÷å ñå
îïèòà äà ñå õâúðëè îò ïðîçîðåöà, îáà÷å ãî ñïàñèõìå.
Äîáðå ñå ó÷åõ, áåõ äîáðà ó÷åíè÷êà, ñ óäîâîëñòâèå çàâúð-
øèõ. Îòòàì ìå ðàçïðåäåëèõà â ìèíà "Áîáîâ äîë". Òàì îòèäîõ è
ñúì ñ ìíîãî äîáðè ñïîìåíè, êîëåêòèâà áåøå ìíîãî äîáúð. Áèòî-
66
âèòå óñëîâèÿ áåõà íà ìíîãî íèñêî íèâî, à ïà èíà÷å ìíîãî çàäðó-
æíî æèâååõìå.  áîëíè÷íèòå ñòàè, èìàøå áîëíè÷íè ñòàè îò 10
ëåãëà, à áîëíè ïî÷òè íÿìàøå, ùîòî àìáóëàòîðíî ñå ëåêóâàõà è
íèå âñè÷êè áåõìå êàòî íà ïàíñèîí.
Îñâåí òîâà ïî åäíî âðåìå íè äàäîõà íåêàêâà êâàðòèðà â
óïðàâëåíèåòî òàì, íà ìèíàòà. Â åäèí áëîê, òîé áåøå íà àäìèíè-
ñòðàòîðèòå. Â åäíà ñòàÿ, ñè ñïîìíÿì, æèâååõìå 3 ìåäñåñòðè è
õîäåõìå äà ñå îòîïëÿâàìå êàòî íà ëåíòàòà õîäåõìå äà ñè ñúáèðà-
ìå âúãëèùà, àìà âúãëèùà, êîèòî áëåñòàò, çíàèø êàêâî çíà÷è õó-
áàâè âúãëèùà. Ëåíòàòà ìèíàâà è òè ñè èçáèðàø - íàïúëíèìå ñè
êîôàòà ñ âúãëèùà è îòèâàìå, ñëàãàìå ñè â ïå÷êàòà è ïå÷êàòà ñòà-
âà ÷åðâåíà. È òîâà ñè ãî ñïîìíÿì, ÷å ìíîãî äîáðå ñè æèâååõìå.
Íî ñëåä òîâà âå÷å, ïîíåæå ðàáîòåõìå ñ ëåêàðè îò Ñîôèÿ, òà âñè-
÷êè òðúãíàõà çà Ñîôèÿ äà ñè îòèâàò è çàåäíî ñ òåõ è àç îòèäîõ äà
ðàáîòà âúâ Òðåòà õèðóðãèÿ.
Íàé-ìíîãî ìè õàðåñâàøå îùå êàòî ñòàæóâàõ, îïåðàöèîííà
ñåñòðà è ñè ìèñëåõ, ÷å òîâå å ìíîãî ñëîæíà ðàáîòà è ñèãóðíî íå
ìîæå äà ñå ñòàíå, íî àç ùå îïèòàì. Êàòî çàâúðøà, ùå ñòàíà îïå-
ðàöèîííà ñåñòðà. È òàêà è ñòàíà. Â Áîáîâ äîë êàòî áåõìå, òàì
íåìàøå, õèðóðã èìàøå, íî óñëîâèÿ íåìàøå äà ñå îïåðèðà. È ñëåä
òîâà êàòî ñå ïðåìåñòèõ â Ñîôèÿ, ñè ñïîìíÿì âúâ Òðåòà õèðóðãèÿ
êàòî îòèäîõ, èìàøå íåêîëêî äóøè ïðîôåñîðè, êîèòî îïåðèðàõà.
Íà ìåí ìè áåøå ìíîãî èíòåðåñíî îòíà÷àëî, êàê ñ ïðîôåñîð ùå
îïåðèðàø, êàê ùå ïðèêàçâàø, êàê ùå ñå äúðæèø, íî ñàìî ñëåä
èçâåñòíî âðåìå ðàçáðàõ, ÷å è òå ñà êàòî íàñ, äàæå ñ òåõ ìíîãî ïî-
ëåñíî ñå ðàáîòè, îòêîëêîòî ñ äðóãèòå.
Ñëåä òîâà îò Òðåòà õèðóðãèÿ ðàáîòèõ îêîëî 15 ãîäèíè ìíî-
ãî íàïðåãíàò òðóä, ìíîãî... Îòíà÷àëî áåõà áèòîâèòå óñëîâèÿ íà
ìíîãî íèñêî íèâî - â ñìèñúë, ÷å íÿìàøå òîïëà âîäà, íÿìàøå
ìàðëÿ, íÿìàøå äðóãè ïðåâúðçî÷íè ìàòåðèàëè. È îòíà÷àëî, êîãà-
òî ñå ìèåõìå ñúñ ñòóäåíà âîäà ðúöåòå íè çàìðúçâàò, ñëåä òîâà
15-20 ìèíóòè òðåáâà äà ñòîèø äà ñè ñòîïëèø ðúöåòå, òà äà ïî÷-
íåø äà îïåðèðàø. Ìàðëèòå, êîèòî èçïîëçâàõìå ïðè áîëíèòå, ñëåä
òîâà ãè ñúáèðàõìå è ãè ñëàãàõìå â åäíè òîðáè÷êè è ãè èçïðàùà-
õìå äà ñå ïåðàò â ïåðàëíÿòà, èìåííî, ãè ïðåñòåðåëèçèðàõìå. Îñ-
âåí òîâà ñàìî ñ ïàìóêà è ñàìî ñ õàðòèÿòà íà ðàíàòà çàëåïèø,
àáñîëþòíî íèùî íåìàøå, ìíîãî áåøå òîâà å íåïîñðåäñòâåíî
67
ñëåä âîéíàòà, âúâ Âòîðà õèðóðãèÿ. Íî ïîñòåïåííî ñå çàìîãíà,
ñëåä òîâà çàïî÷íàõà äà ñå ïîäîáðÿâàò óñëîâèÿòà, íàïðàâèõà öåí-
òðàëíî ïàðíî, ñëåä òîâà ìàòåðèàëèòå çàïî÷íàõà äà ñà ïîâå÷å, äà
èìà ñïèðò, äà èìà ìàðëÿ, äà èìà ðúêàâèöè. Íî ïúê ñå óâåëè÷èõà
ìíîãî òåæêèòå çàáîëÿâàíèÿ, ìíîãî òåæêè îïåðàöèè ñå ïðàâåõà,
êîèòî ñà ìè îñòàíàëè â ñúçíàíèåòî è íèêîãà íÿìà äà çàáðàâÿ.
Æèâîòúò ìè å ìèíàë â îïåðàöèîííàòà ïîâå÷å è ïîâå÷å â
åäèí òåæúê, íàïðåãíàò òðóä, êîéòî äíåñêà ìîæå áè âå÷å ñå îòðà-
çÿâà íà ìîÿ æèâîò. Çäðàâåòî ñúì ñè ðàçêëàòèëà, æèâîòúò ìè å
âå÷å ïî-äðóã è ò. í.
Ñåãà ùå ðàçêàæà íåêîëêî ñëó÷àÿ èç ìîéòà ïðàêòèêà êàòî
îïåðàöèîííà ñåñòðà. Èìàëî å ìíîãî èíòåðåñíè ñëó÷àè, êîèòî,
äîêúäå ñúì æèâà, íÿìà äà ãè çàáðàâÿ. Åäèí îò ñëó÷àèòå áåøå,
êîãàòî åäíà ìëàäà æåíà, íà 37 ã., èìàøå ãóøà. Òàÿ æåíà áåøå
ñòðàøíî êðàñèâà, íî ìíîãî ñòðàõëèâà. È ñúì çàïîìíèëà, êîãàòî
èìà áîëíè, êîèòî ãè å ñòðàõ, è íåùî êàòî ÷å ëè ïðåä÷óâñòâàò,
âèíàãè çàâúðøâàò òàêà, ñ íåäîáúð êðàé. È òîâà áåøå òàçè áîëíà,
Ñòåëà ñå êàçâàøå, òðåáâàøå äà áúäå îïåðèðàíà âúâ âòîðíèê. Òÿ
êàçà ñóòðèíòà, ÷å íå æåëàå, íå èñêà äà ñå îïåðèðà, òîçè äåí íà íåÿ
å ëîø. Îáà÷å ïðîôåñîðà è ëåêóâàùèÿ ëåêàð ñå íàäñìÿõà íà íåé-
íèòå, òàêà, èçêàçâàíèÿ è êàçàõà: "Çà íàñ òîâà íå âàæè, äíåñêà
íèå èìàìå ïðîãðàìà, êîÿòî òðÿáâà äà áúäåø îïåðèðàíà". È
äåéñòâèòåëíî ÿ îòâîðèõà, îïåðèðàõìå ÿ, àç ñàìàòà áåõ íà îïåðà-
öèÿòà. Íàïðàâèõà ãóøàòà êàòî îïåðàöèÿ ìíîãî äîáðå, íî ïðåç
âðåìå íà îïåðàöèÿòà, òÿ êàòî ÷å ëè óïîéêàòà èçîáùî íå ÿ õâàíà,
íåïðåêúñíàòî âèêàøå, ÷å ÿ áîëè, îõêàøå, áåøå íåñïîêîéíà, íî
òàêà èëè èíà÷å îïåðàöèÿòà ñâúðøè. È íàêðàÿ âå÷å, îáèêíîâåíî
îñòàâà ñåñòðàòà, çàëåïâà ðàíàòà, ïðåâðúçêàòà ïðàâè ñåñòðàòà, õè-
ðóðçèòå ñå ðàçìèâàò çà ñëåäâàùèÿ ñëó÷àé. Îáà÷å àç êàòî ïðàâåõ
ïðåâðúçêàòà âèäÿõ, ÷å áîëíàòà çàïî÷íà äà äèøà òåæêî. Èçâèêàõ
ëåêàðÿ, êîéòî äàâàøå óïîéêà, òîé äîéäå è çàïî÷íà òàêà äà è
äàâà êèñëîðîä. Âèäÿ, ÷å òÿ å íåñïîêîéíà, äîéäîõà è äðóãèòå ëå-
êàðè, íàïðàâèõà âñè÷êî âúçìîæíî, îáà÷å ñëåä ïîëîâèí ÷àñ áîë-
íàòà ïî÷èíà. Òîâà å åäèí ñëó÷àé, êîéòî ìè ñå å çàïå÷àòàë, òàêà,
ìíî-î-îãî ñèëíî â ñúçíàíèåòî, çàùîòî áåõ ìëàäà ñåñòðà, êîÿòî
èçïúëíÿâà âñè÷êèòå ñè çàäúëæåíèÿ íàé-ñòðèêòíî è íå ìîæåõ äà
ñè ïðåäñòàâÿ, ÷å òðÿáâà äà íàïðàâèø âñè÷êî è áîëíàòà äà òè óì-
68
ðå â ðúöåòå.
Äðóã ñëó÷àé, ñúùî òàêúâ ìíîãî èíòåðåñåí, áåøå åäèí áî-
ëåí - ìëàä òðàêòîðèñò îò Áëàãîåâãðàä. Òîé - òðàêòîðà ãî çàòèñ-
íàë è òàêà ãî å çàòèñíàë, ÷å âñè÷êèòå ìó îðãàíè îò êîðåìà ïðå-
ìèíàëè â ãðúäíèÿ êîø. ×åðâà, ñòîìàõ, âñè÷êî.  Áëàãîåâãðàä çà-
ïî÷íàëè äà ãî îïåðèðàò, îáà÷å êàòî âèäÿëè, íàïðàâî ñå óïëàøè-
ëè - êàêâî å âúòðå âñè÷êî èçáúðêàíî. Êà÷âàò ãî, òàêà, ñ îòâîðåí
êîðåì â ëèíåéêàòà è ïðàâî â Ñîôèÿ. Äîêàðàõà ãî ïðè íàñ, âêàðà-
õà ãî â îïåðàöèîííàòà. Ïðîôåñîð Ñïàñîâ áåøå çàâåæäàù êàòåä-
ðà, âåäíàãà ÷îâåêúò ñå èçìè, è íèå - äâå ñåñòðè ñ òðèìà ëåêàðè
êàòî çàïî÷íàõìå îïåðàöèÿòà ãî ðàçòâîðèõìå: öåëèÿ ãðúäåí êîø,
öåëèÿ êîðåì è âñè÷êî, íÿìàøå íèêàêâà ãðàíèöà. À êîðåìà îò ãðú-
äíèÿ êîø ñå îòäåëÿ ñ äèàôðàãìà ñå êàçâà, åäíà ïðåãðàäà, ìóñêóë-
íà, çäðàâà, êîÿòî íå ïîçâîëÿâà ñòîìàõà è ÷åðâàòà äà ïðåìèíàâàò
è äà íàòèñêàò áåëèòå äðîáîâå. Òîçè ñëó÷àé ìíîãî äîáðå ãî îïå-
ðèðàõìå, âèäÿõìå íàïðåæåíèå, îáà÷å çà íàøà ðàäîñò áîëíèÿ îç-
äðàâå è äíåñêà å æèâ.
Äðóã ñëó÷àé èìàõìå ñ åäíî ìàëêî äåòåíöå, êîåòî ñòðàäà-
øå îò öèðîçà íà ÷åðíèÿ äðîá. Òî ëåæåøå â èíôåêöèîçíà áîëíè-
öà, íî ãî äîâåäîõà ïðè íàñ, çà äà ìó èçòî÷èìå ëèêâîðà - òå÷íîñò,
êîÿòî â òàêèâà ñëó÷àè ñå ñúáèðà â êîðåìíàòà êóõèíà è ïîäòèñêà
âñè÷êè îðãàíè è å ìíîãî ìú÷èòåëíî. Äîâåäîõà ãî, òî áåøå, èçãëå-
æäà, ìíîãî õóáàâî äåòå, è ìíîãî óìíî. È íåïðåêúñíàòî íè ïèòà-
øå: "Ìîæå ëè äà âè èçïååì åäíà ïåñíè÷êà, ìîæå ëè äà âè
èçïååì". È ïðåç öÿëîòî âðåìå ïÿ, äîêàòî ìó ïðàâåõìå ìàíèïóëà-
öèÿòà. Îñòàâèõìå ãî ïðè íàñ; íà äðóãèÿ äåí, ìèëè÷êîòî, ïî÷èíà.
Âñè÷êè ñìå ïëàêàëè êàòî çà ñâîå äåòå. Ïîìíèì ãè ñëó÷àèòå ïðî-
ñòî ñ ãîëåìà ìúêà.
Äðóã åäèí ñëó÷àé - çàïî÷íà ñå â íàøòà õèðóðãèÿ äà ñå ïðà-
âè åäíà íîâà, íîâ ìåòîä íà åäèí âèä çàáîëÿâàíå, íàðå÷åíî ìèàñ-
òåíèÿ. Îïåðàòèâíî. Òîâà å ïîâå÷å íà íåðâíà ïî÷âà, ñå ÿâÿâà, íî
îñíîâíîòî, êîåòî å, òîâà å çàáîëÿâàíå íà æëåçàòà òèìóñ, êîÿòî ñå
íàìèðà çàä ãðúäíàòà êîñò. È òîãàâà, â íàøòà õèðóðãèÿ çàïî÷íàõà
ïúðâîíà÷àëíî äà ÿ ëåêóâàò îïåðàòèâíî. Èçâàæäàõà òèìóñà, íî
òðÿáâàøå äà ñå..., ñëåä òàÿ îïåðàöèÿ áîëíèÿ íå å â ñúñòîÿíèå äà
äèøà íÿêîëêî äåíà. È çàòîâà òðåáâàøå äà èìà ñïåöèàëíà àïàðà-
òóðà, êîÿòî äà äèøà, íî íèå íÿìàõìå òàêúâ àïàðàò. È ñè ñïîì-
69
íÿì, íà áîëíàòà âêàðâàõìå åäíà òðúáà, â êîÿòî âñè÷êè äèøàõìå,
ðåäóâàõìå ñå äà äèøàìå ñ óñòàòà ïî äåñåòèíà ìèíóòè âñè÷êè, çà
äà ÿ ñïàñèìå; è äåéñòâèòåëíî ÿ ñïàñèõìå. Ïîñëå âå÷å... ñå ïðî-
äúëæàâà ñ ìåäèêàìåíòè è òàêà áîëíèòå ñå..., ìîæå äà ïîæèâåÿò,
äîêàòî èíà÷å ãè âîäè äî ÿâíà ñìúðò.
Äðóãè ñëó÷àè ñè ñïîìíàì, â Ãðúäíà õèðóðãèÿ, ùîòî àç ñëåä
Âòîðà õèðóðãèÿ, ñëåä òîâà ïðåìèíàõ â Ãðúäíà õèðóðãèÿ, à Ãðúä-
íà õèðóðãèÿ ñúùî ìíîãî òåæêà å, ìíîãî èíòåðåñíà çà õîðà, êîèòî
ñå èíòåðåñóâàò, ðàçáèðà ñå.
È äðóãè èíòåðåñíè ñëó÷àè - èäâàõà ìíîãî îò Öåíòðàëíèÿ
çàòâîð, îïåðèðàõìå, êîèòî ïà ãúëòàõà ëúæèöè, èãëè, äà êàæåì
øåâíè èãëè - 4-5 çàâúðçàíè íà êîíåö è ãè ãúëòàò, çà äà ìîãàò - òå
ïà ñ öåë çà äà íå ëåæàò â çàòâîðà - äà áúäàò îïåðèðàíè è äà áúäàò
íàâúíêà, òîâà ñ öåë ãî ïðàâåõà.
Çàòâîðíèöèòå áåõà ìíîãî èíòåðåñíè. Àç ãè ïîìíèì îùå
îò Áîáîâ äîë, àìà çà òåõ ùå ðàçêàæà ïî-êúñíî. Ñåãà ùå òè êàæåì
ñëó÷àé, êîéòî ñìå îïåðèðàëè çàòâîðíèê, èäâà ïðè íàñ, êîéòî áå-
øå ãëúòíàë åäíà ëúæèöà. Ïðè ãúëòàíåòî å ðàçêúñàë õðàíîïðîâî-
äà. À íàøòà êëèíèêà ñïåöèàëíî áåøå â öåëà Áúëãàðèÿ åäèíñòâå-
íîòî ìÿñòî, êúäåòî ñå îïåðèðàøå õðàíîïðîâîäà, â ñìèñúë òàêúâ,
÷å ñå ïðàâåøå èçêóñòâåí õðàíîïðîâîä îò ÷åðâî. Òîâà å, íàé-ïúð-
âî å çàïî÷íàë äà ãî îïåðèðà ïðîôåñîð Ìåòîäèåâ, ñëåä òîâà ïðî-
ôåñîð Ñêîð÷åâ ãî äîðàçâèâà è ñëåä òîâà ãî ïðîäúëæè ïðîôåñîð
Ñïàñîâ. È òîçè ñëó÷àé áåøå òàêúâ èíòåðåñåí, ùîòî çàâúðøè ìíî-
ãî òðàãè÷íî. Îïåðèðàõìå ãî, îïåðàöèÿòà ìó ñòàíà ìíîãî äîáðå,
èçîáùî, íàïðàâèõìå èçêóñòâåí õðàíîïðîâîä îò ÷åðâî. Íî òàêà
èëè èíà÷å òîé å áèë íà ïî-ñâîáîäåí ðåæèì, òîé áåøå îò Êþñòåí-
äèë. Êîãàòî ãî äîêàðâàõà, èäâàøå åäèí ìèëèöèîíåð è îñòàâàøå
äà ãî ïàçè â ñòàÿòà. Íî òúé êàòî òå áåõà òàêèâà, èçãëåæäà ñ ïî-
ëåêà ïðèñúäà, ìíîãî ïúòè ñè îòèâàõà è ãè îñòàâÿõà íà íàøå ðàç-
ïîëîæåíèå. Íî â ñëó÷àÿ òî÷íî êàê å ñòàíàëî àç íå ñè ñïîìíàì, íî
çíàì åäíî, ÷å çàòâîðíèöèòå ìèñëÿò, ÷å òîé ñè å èçáÿãàë îò áîë-
íèöàòà è ñè å îòèøúë, îòèøúë ñè å â Êþñòåíäèë. Äîêàòî ïàê îò
íàøòå ïàê ìèñëÿò, ÷å ñè å èçáÿãàë îò áîëíèöàòà è îòèøúë ó çàò-
âîðà - îòêàðàëè ñà ãî. Íî òàêà èëè èíà÷å, íèòî íèå ãî òúðñèìå,
íèòî îò çàòâîðà ãî òúðñàò. È åäèí äåí ïðàâåõìå ðàïîðò èëè ò.
íàð. ïåòìèíóòêà â ñòàÿòà íà ñòàðøàòà ñåñòðà. È êàêòî ñåäåõìå ñ
70
äåæóðíèÿ ëåêàð è ñìå âñè÷êè ñåñòðè, äåæóðíèÿ ëåêàð ñå çàãëåæ-
äà â òàâàíà è êàçâà: "Âèæòå îòãîðå êàêâî ïåòíî è êàïå". È òîé
êàçâà: îâà çíà÷è, ÷å èìà íåùî íà òàâàíà". Îñòàâèõìå ðàïîð-
òà è õóêíàõìå âñè÷êè íà òàâàíà. Àç è ëåêàðà ïúðâî îòèäåõìå,
êîãàòî, òàêà, îðèåíòèðîâú÷íî íà òàâàíà - ãëåäàìå íà òàâàíà ëå-
æè òðóï îò ÷îâåê. Îòíà÷àëî - òîé òîëêî ìíîãî èçìåíåí è ïîäóò -
íèùî íå ïîçíàõìå, îáà÷å ñëåä òîâà ñå êà÷èõà è äðóãè è åäíà îò
ñàíèòàðêèòå, îïåðàöèîííèòå, íè êàçâà: îâà å - âèêà - Êîëüî
çàòâîðíèêà, çàùîòî - âèêà - ÿ ãî ïîçíàõ; êàòî ãî âðúçâàõ äà ãî
îïåðèðàìå, ìàëêîòî ìó ïðúñò÷å ãî íåìàøå íà ðúêàòà, òî
îòðåçàíî - âèæ, íà ðúêàòà ìó íåìà ïðúñò". È òîãàé âå÷å èçâè-
êàõìå íèå ïîëè à, ìèëèöèÿ - ïî òîâà âðåìå, èçâèêàõìå ñúäåáåí
ëåêàð. Îáà÷å òîé òîëêî áåøå âå÷å ðàçëîæåí, ÷å íå ìîæàõà äà ãî
äîðè, äà ãî õâàíàò, òàêà, äà ãî âäèãíàò; òà íåêàê ñè ãî çàâèõà â
åäíî îäåÿëî, íà ÷àñòè ãî èçíåñîõà, òà ãî çàêàðàõà â ñúäåáíà ìå-
äèöèíà.
Äðóã ñëó÷àé - ìíîãî èíòåðåñåí áåøå. Èìàõìå åäíà æåíà -
òÿ áåøå - ìîìè÷å áåøå, íà 22 ã., íî íå áåøå îìúæåíà, à èìàøå
ïðèÿòåë, îò êîéòî å çàáðåìåíÿëà. È - ñâåêúðâàòà, íà òîÿ ìàéêàòà,
íà íåéíèÿ ïðèÿòåë, íå ÿ èñêàëà â íèêàêúâ ñëó÷àé çà ñíàõà - äåìåê,
ñèíà äà ñå îæåíè çà íåÿ. Òÿ âå÷å áèëà áðåìåííà. Òîëêî ìíîãî ñå
ïðèòåñíÿâà, ÷å æåíàòà ðàçâèâà åäèí ãîëåì òóìîð â ãðúäíèÿ êîø.
È òàêà èëè èíà÷å, îòíà÷àëî ñìÿòà, ÷å å îò áðåìåííîñòòà, íî ïî-
êúñíî èäâà íà ëåêàð è óñòàíîâÿâàò åäèí ãîëåì òóìîð â ãðúäíèÿ
êîø. Ñåãà òÿ âå÷å áåøå ïî÷òè 6 è ïîëîâèíà, 7-ìè ìåñåö è áåøå
ïðîáëåìàòè÷íî êàê äà îïåðèðàìå òóìîðà. À òóìîðà ðàñòåøå è ÿ
çàäóøàâàøå, ùåøå äà çàäóøè è äåòåòî. È ïðèåõìå ÿ, å ðåøèõà
âå÷å äà ÿ îïåðèðàò. Äåíÿò, â êîéòî ðåøèõà äà ÿ îïåðèðàò - èçâè-
êàõìå àêóøåð-ãèíåêîëîã - åâåíòóàëíî äà ñïàñèìå äåòåòî. È çàïî-
÷íàõìå îïåðàöèÿòà, èçâàäèõìå òóìîðà - àìà ñòðàøíî ãîëåì òó-
ìîð. Ñëåä òîâà àêóøåð-ãèíåêîëîçèòå èçâàäèõà äåòåíöåòî - òî áå-
øå æèâî. Äîéäîõà ñ êîâüîç, çàùîòî å íåäîíîñåíî, 7-ìè ìåñåö
áåøå. Ñëîæèõà ãî â êîâüîç. È ñàìàòà ìàíèïóëàöèÿ, êîãàòî îïå-
ðèðàõìå òóìîðà, è äåòåíöåòî - òîâà áåøå åäèí ñòðàõîòåí êîø-
ìàð çà âñè÷êè, âñè÷êè òàêà ñ åäíà ìúêà â äóøàòà îïåðèðàõìå - è
ëåêàðÿò, è íèå, ñåñòðèòå. È êîãàòî âå÷å ñâúðøâà îïåðàöèÿòà è òÿ
ñå ñúáóæäà, íèå é âèêàìå: "Øå ãî êðúñòèìå Åëåíà, íà òåáå,
71
Åëåíà øå áúäå". Êàçâà: "Íå Åëåíà, à Ñâåòëà øå ÿ êðúñòèìå,
ùîòî çà íåÿ å - êàçâà - äíåñêà å ñâåòúë äåí". Ñëåä òîâà òàçè
áîëíà îñòàíà ïðè íàñ, äåòåíöåòî ñ êîâüîçà îòè òðåáå äà ñå äîèç-
íîñè â Ìàé÷èí äîì. Òÿ - îò íàñ ÿ èçïèñàõà, îáà÷å êàçàõà, ÷å ñëåä
òîâà òÿ å ïî÷èíàëà. È ñëåä òîâà ñòàâà åäèí ãîëåì ñêàíäàë çà
äåòåíöåòî - êîé äà ãî âçåìå. Ïðèÿòåëÿ èñêà, íî ñåñòðà - òÿ èìàøå
íåéíà ñåñòðà, ìàéêà é, áàùà é ñè âçåëè äåòåíöåòî è íå ñà ãî äàëè
íà íåéíèÿ ïðèÿòåë, çàùîòî òîé å ôàêòè÷åñêè ïðè÷èíàòà òÿ äà
çàãèíå. Äåòåíöåòî îñòàíà æèâî, à ìàéêàòà ïî÷èíà. Òîâà òîãàâà
àáñîëþòíî âñè÷êè ãè ïîòðåñå: êàê ìîæå åäíà ìàéêà òàêà íà ñèíà
ñè äà íàïðàâè, äà óáèå åäíî ìëàäî ìîìè÷å, êîåòî ìîæåøå äà
áúäå ñíàõà è äà ñè èìàò è âíó÷å, äà ñè èìàò ñåìåéñòâî... È äíåñêà
êàòî ÷å ëè ÿ ãëåäàì ïðåä î÷èòå òàçè Åëåíà, òîëêîâà õóáàâà áåøå;
è äåòåíöåòî, êàòî âèäÿõìå, ÷å ïðîïëàêà, âñè÷êè ñå ðàçïëàêàõìå...
Çàùîòî àêî íåìàø ñúðöå, àêî íå ìîæåø äà âíèìàâàø è
àêî íåìàø æåëàíèå - òàÿ íàøòà ïðîôåñèÿ å ìíîãî ïñèõîëîãè÷íà
è ôèçè÷åñêè èçèñêâà - çàùîòî êàòî çàñòàíåø ñóòðèí îò 7 ÷àñà äî
êúì 4-5 ÷àñà, ñàìî íà äâà êðàêà ñòîèø è ðàáîòèø íåïðåêúñíàòî
ñ äâåòå ðúöå, è ðàáîòèø ñ ÷îâåøêè æèâîò, è ðàáîòèø ñ êðúâ,
ðúöåòå äî ëàêòèòå ñè íàöàïàí ñ êðúâ. Èçîáùî ìîÿò æèâîò å ïðå-
ìèíàë â êàê äà òè êàæà, â íåâîëèòå íà õîðàòà. Äà ñè èçêàðâàø
õëåáà îò êðúâòà è íåâîëÿòà íà ÷îâåêà. Ìíîãî òðóäíî, íî òîâà å ò.
íàð. ïðèçâàíèå. Ìîæå áè â íàøèÿ ðîä, ïîíåæå å èìàëî òàêèâà.
Ñà øå òè ðàçêàæà, ÷å íà áàùà ìè áàáà, áàáà Íàòà, ôàêòè÷åñêè, å
áèëà íåêàê ñè òàêàâà, ïðèðîäîëå÷èòåëêà. Òÿ, êàçâà òàòêî ñè ñïîì-
íÿë, ÷å íåêàê ñè å èìàë, êàêâî å èìàë, íå çíàì, êàòî ìàëúê, êàòî
ñå å ðîäèë, è çàäíîòî ÷åðâî å èçïàäàëî. Âèêà, ñè ñïîìíÿì, êàòî
äåòå òîêó ìè èçïàäíå è áàáà Íàòà íå âèêà ëåêàð, íèùî, çèìà åäíà
÷èñòà êúðïà è, è ñå ìè ãî âðúùàøå íàâúòðå, íàâúòðå, íàâúòðå; è
àç, êàòî ïîðàñíàõ è òàêà ñè è îçäðàâåõ.
À ïúê íåéíàòà äúùåðÿ, êîÿòî ñå êàçâà áàáà Ìàðà, òÿ ïúê å
áèëà òàêàâà, ïàê íàðîäíà ëå÷èòåëêà, ëåêóâàëà ñ áèëêè, ñ íåêàêâè
ìîëèòâè, êîåòî é îñòàíàëî îò áàáà Íàòà ðàçáèðà ñå, å ëåêóâàëà
åïèëåïñèÿ. Çíàì, ÷å ÿ âèêàõà îò ïî÷òè öåëà Áúëãàðèÿ, ìíîãî îò-
äàëå÷å èäâàõà. Åïèëåïñèÿòà ñúùî å ìíîãî ìú÷èòåëíà áîëåñò. È
çíàì, ÷å âèíàãè èäâàõà äà ÿ âèêàò è íåÿ äà ãè ëåêóâà. È ñìÿòàì,
÷å òîâà íåêàê ñè ìè å íàñëåäñòâåíî, çàùîòî è àç ìíîãî ñè îáè÷àì
72
ïðîôåñèÿòà. Ñåãà, àêî òðåáâà, âúïðåêè ÷å ñúì âúçðàñòíà ïàê ùå
ó÷èì çà ìåäñåñòðà è ïàê òàêà ùå ðàáîòà, çàùîòî ñè îáè÷àì ïðî-
ôåñèÿòà.
Ùå ðàçêàæà è çà êîãàòî âå÷å ïàðòèçàíñêîòî äâèæåíèå áåøå
êúì ñâîÿ êðàé. Ôàêòè÷åñêè àç òîãàâà ñúì áèëà äâàíàéñåòãîäèøíà.
È òå áåõà çàïî÷íàëè âå÷å äà íàâëèçàò ïî ñåëàòà, âå÷å ïî-áëèçêî, äà
òúðñàò õðàíà. Íî ñè ñïîìíÿì åäèí íåïðèÿòåí ñëó÷àé, òóêà â ñúñå-
äíîòî ñåëî, àç íå ñúì âèäÿëà, íî ðàçïðàâÿõà äðóãèòå, ÷å îò åäíà
ôàìèëèÿ, Ëîâäæèéñêè, êîèòî ñà õîäèëè. Êðóì÷î - òîâà å áèëî,
íåêúäå áëèçêî äî Ñàïàðåâà áàíÿ - å ñëåçíàë ñ îòðåäà è ïàðòèçàíè-
òå è ñà èñêàëè äà äîéäàò â òîâà ñåëî, èìàëè ÿòàöè, êîèòî äà èì
çàíåñàò õðàíà. Äîáðå àìà, îò òåçè, Ëîâäæèéñêèòå, êîèòî ñà áèëè, è
íåêàêúâ äðóã, èìàëè êàðóöà. Íàòîâàðèëè òàì õëåá, îòãîðå íåùî
óæêèì ñà ãè çàìàñêèðàëè è äâàìàòà òðúãíàëè, òî÷íî êúì øîñåòî,
ñàìîêîâñêîòî ìåæäó Ñàïàðåâà áàíÿ êàòî ñå òðúãíå è Êðàéíèöè.
Èìàëî íåêàêâè ãîðñêè è ãè õâàùàò, âèæäàò ãè â êàðóöàòà, ÷å êàðàò
õðàíà è ðàçáèðàò, ÷å òîâà å çà òåçè, ïàðòèçàíèòå. È ñå îáàæäàò,
ïðèñòèãàò - æàíäàðìåðèÿòà è çàïî÷âàò äà îáõîæäàò òîÿ ðàéîí. È
òîãàâà çàëàâÿò òîâà, Êðóì÷î, è ãî óáèâàò. Òîé å áèë íàáëèçêî â
íåêàêúâ õðàñò. È äðóãîòî, êîåòî çíàì, àç òîâà ãî çíàì ïî ðàçêàç -
òàçè ôàìèëèÿ, Ìåõàíäæèéñêèòå, âçèìàò è èì çàïàëèõà êúùàòà è
ãè èíòåðíèðàõà. Òîâà ñè ñïîìíÿì òàêà, êàòî ëîø ñïîìåí îò ïîëè-
öèÿòà è òîãàâàøíàòà âëàñò ïî òîâà âðåìå.
Äðóã ñëó÷àé ïúê, çà ãåðìàíöèòå, êîãàòî âå÷å ïî òîâà âðå-
ìå, ïðåäè äà äîéäàò ïàðòèçàíèòå, âå÷å äîéäîõà ãåðìàíöèòå. Âå-
ðîÿòíî å áèëî, êîãàòî âå÷å òóêà ôðîíòà ñå îòâàðÿ íàäîëå êúì
Ñúðáèÿ è Ãúðöèÿ, êîãàòî ñà òðúãíàëè, è òðåáâàøå ïðåç íàñ, êàòî
ñúþçíèöè ñìå íèå áèëè è ãåðìàíñêà âîéñêà èäâàøå òóêà ïî íà-
øèÿ êðàé. Áåõà íàäîêàðàëè öåëà òàêàâà, öåëè ðîòè è áåõà íàñòà-
íåíè â ó÷èëèùåòî. Íèå êàòî äå÷èöà, ñè ñïîìíÿì, äàæå õëåá íÿ-
ìàõìå äà ÿäåìå è ñòàâàìå è îòèâàìå ïðè òåõ, à òå èçîáùî èì
ïðàâåøå óäîâîëñòâèå äà íè ïîäõâúðëÿò. È íè äàâàõà áîíáîíè,
çàõàð÷åòà íè äàâàõà, îñâåí òîâà íè äàâàõà ïî ìàëêî îðèç, à îðèç
äà âèäèø ïî âðåìå íà âîéíàòà, òîâà áåøå ëóêñ. È òàêà ñúì ãè
çàïîìíèëà, ÷å åäèí âèä ñ íàñ ñå ïîäèãðàâàõà è íå ñ õóáàâî ÷óâñ-
òâî êúì òåõ. À äðóãîòî íåùî, êîåòî ïà ìè å íàïðàâèëî ìíîãî
õóáàâî âïå÷àòëåíèå - åäíè ñòåãíàòè, åäíè ÷èñòè, åäíè ìëàäè -
73
àáå ñâåòÿò, áå. Òî öÿëîòî èì îáëåêëî, êîæàòà èì - âñè÷êî. Òàêà
ëúñíàòè, òàêà èçäîêàðàíè. È âåñåëè åäíè, æèçíåíè, õîðà, êîèòî
íå âèäåõ íèêîãà äà ñà îò÷àÿíè.
Ñëåä òîâà îêîëî, íÿìàøå è 1-2 ñåäìèöè âå÷å... íà ôðîíòà è
èç÷åçíàõà, íå ãè âèäÿõìå âå÷å òèÿ ãåðìàíöè. À ñëåä òîâà âå÷å, ñëåä
òåõ, äîéäå áúëãàðñêàòà àðìèÿ. È ñè ñïîìíÿì, âúâ íàñ äîéäåõà òðè-
ìà îôèöåðè íàñòàíèõà, ùîòî òîãàâà ïî ñåëàòà, êúäåòî èìàøå ñòàè,
êîéòî èìà, âçèìàøå îôèöåðè. Òóêà èìàøå ìíîãî áúëãàðñêà âîéñ-
êà. Äîéäîõà òðèìà îôèöåðè è áåõà ìíîãî, ìíîãî ìèëè ìîì÷åòà. È
ñè ñïîìíÿì, åäèíèÿ âñå ìå ïðåãðúùàøå è âñå âèêàøå: "Àç èìàì
òàêàâà ñåñòðè÷êà êàòî òåáå". È â íîùòà, êîãàòî òå òóêà äîéäî-
õà è òðåáåøå äà îòèäàò íà ôðîíòà çà Óíãàðèÿ, êîãàòî ïðîáèâà å
ñòàíàë íà Äðàâà, ñè ñïîìíÿì; è äà òðúãíàò ïðåç íîùòà, ñòîÿõà ñ
íàøòå, âå÷åðÿõà, ïðèêàçâàõà ñè, íå çíàì ñè êâî, ñòðåëÿõà è òðúãíà-
õà. Ñëåä åäíà ñåäìèöà ñå îáàäèõà, ÷å äâàìà îò îôèöåðèòå ñà çàãè-
íàëè. È íèå òîãàâà êàòî äåöà ïëàêàõìå çà òÿõ, çàùîòî êàòî ñè ñïîì-
íÿì êàêâè áåõà ìëàäè, äîáðè÷êè. À åäèíèÿ îñòàíà îò òåõ, îò òðè-
ìàòà; áèë ðàíåí â óñòàòà, êîåòî, òàêà, äîñòà âðåìå ñå å ëåêóâàë.
Îáàæäà ñå íåùî íà íàøòå... íèùî íå ñè ñïîìíÿì.
Ñëåä òîâà âå÷å êàòî ïðåìèíà è äîéäå 9 ñåïòåìâðè ñè ñïîì-
íÿì, ÷å íàøòå ñå ìíîãî ðàäâàõà, ÷å âå÷å ãåðìàíöè íÿìà äà èìà,
÷å ôàøèçìà ñè îòèâà è ÷å øå äîéäàò - òå ìíîãî ðàç÷èòàõà íà
ðóñíàöèòå; "ðóñíàöèòå, ðóñíàöèòå" - âñå òîâà âèêàõà. Íî ñè ñïîì-
íÿì âå÷å êàòî äîéäîõà, ìàé èìàøå èçâåñòíî ðàçî÷àðîâàíèå - íà
íàøòå ðîäèòåëè, ñòàâà âúïðîñ. À íèå, äåöàòà, êàêâîòî êàæåõà òå
è íèå òðúãâàõìå ñ òÿõ.
Äðóãî íåùî, êîåòî êàòî äîéäîõà, çíàì ÷å ñå ïååøå íåïðå-
êúñíàòî åäíà ïåñåí - "Êàòþøà" - ïî ðàäèî. Õîäåõìå â ó÷èëèùå-
òî, òîãàâà çàïî÷íàõà åäíè ñúáðàíèÿ, îáðàçóâàõà ñå êëóáîâå íà
ÐÌÑ, â êîéòî êëóá ñå ñúáèðàõà ãëàâíî òåçè, êîèòî áåõà, ãëàâíî ñå
ñúáèðàøå äðåõè çà âîåííèòå íà ôðîíòà. Çíàì, ÷å íîñåõìå ðúêà-
âèöè, ÷îðàïè âúëíåíè.  òîÿ êëóá ãè ñúáèðàõà è èì ãè çàíàñÿõà -
íà ôðîíòà ñà ãè íîñèëè. Òîâà ñè ñïîìíÿì.
Îñâåí òîâà çàïî÷íàõà äà äàâàò ôèëìè. Òàêèâà, ïðåäèìíî
ðóñêè ôèëìè. Ãëåäàõìå ãè, îòíà÷àëî îáà÷å íå íè õàðåñâàõà, ùîòî
è òå áåäíîòèÿ êàòî íàñ, íå äàâàõà íåùî, êîåòî ìîæåøå äà òðîãíå
õîðàòà èëè äåöàòà.
74
Îñâåí òîâà ñè ñïîìíÿì, ÷å ïî òîâà âðåìå, îò áàùà ìè ãî
çíàì, çàïî÷íàõà íåêàêâè ïðîöåñè, êîèòî ñà ïî÷íàëè â Ñîôèÿ. Çà
Ãåîðãè Òðàéêîâ - ñà ãî îáâèíèëè â íåùî, àç òàêà ñè ñïîìíÿì,
ñåãà âå÷å çíàì, ñúì ÷åëà, íî òîãàâà ñà îáâèíèëè â íåùî è òðúãíà-
õà ïî ñåëàòà ìèòèíãè äà ïðàâÿò, äà ãëàñóâàò, çà äà ãî îáÿâÿò êàòî
âðàã N:1. Áàùà ìè òîãàâà èçëèçà, ãëåäà ìèòèíã íà ïëîùàäà, òóêà.
"Çà êàêâî å òîÿ ìèòèíã? - Ãåîðãè Òðàéêîâ å ïðåäàòåë, äà
ãëàñóâàò, äà ãî óáèÿò". Áàùà ìè ñå êà÷âà íà ñöåíàòà è âèêà:
"Âèå ïîçíàâàòå ëè ãî Ãåîðãè Òðàéêîâ, âèäåõòå ëè ãî, êîé âè
êàçà, ÷å å ïðåäàòåë?" Äîáðå àìà áàùà ìè ãî ñâàëÿò îò ñöåíàòà.
È òîâà ñè ñïîìíÿì, äîéäå ñè âêúùè, ìàìà ìó ñå êàðàøå. Êàçâà:
"Àáå çàùî õîäèø äà ñå ðàçïðàâÿø, ùîì òå ñà ãî îáâèíèëè, òè
ëè ùå ãî îïðàâèø?" Òàêà, òîâà ìè å îñòàíàëî â ñúçíàíèåòî - íà
òàòêî, ÷å ïèòàë: "Ïîçíàâàòå ëè Ãåîðãè Òðàéêîâ, çà äà ãëàñóâà-
òå çà íåãî, ÷å å âðàã íà íàðîäà".
Äðóãè òàêèâà ñïîìåíè... ñëåä 9. IÕ. õîäåõìå íà ïëîùàäà íà
âñåêè ïðàçíèê, 1 ìàé ïîä ñòðîé, è ñ ìíîãî ïåñíè, ñ ìíîãî òúðæå-
ñòâà. Îòíà÷àëîòî òàêèâà ïðàçíèöè âñå äàâàõà óãîùåíèÿ - áåçïëà-
òíî íè äàâàõà êþôòåòà, ïèåíå, ÿäåíå. Âñè÷êè õîäåõà ìàñîâî äà ñå
âåñåëÿò, íî ñëåä òîâà ïúê çàïî÷âà ìàñîâèçàöèÿòà - äà ñå çèìà
èìîòà íåêàê ñè è õîðàòà ñå ñòúïèñàõà è, ñïîìíÿì ñè, âñè÷êè êîì-
øèè è äðóãè, êàçâàò - âå÷å æèâîò íåìà, ùîì íè âçåìàò çåìÿòà,
ùîì âå÷å îñòàâàìå áåç íåÿ, íèå ðàç÷èòàìå íà íåÿ. ×îâåê, êîéòî
íÿìà íà êàêâî äà ðàç÷èòà, ìîæå ëè äà å ÷îâåê, òîé íå ìîæå äà
æèâåå. Òå áåõà ñòðàøíî óïëàøåíè, íåìàø ñè íàïðåäñòàâà, ùîòî
çåìÿòà ìó å ãîòîâà äà ãî èçõðàíè, çåìÿòà ìó å ãîòîâà - äà ïðîäàäå
- äà îòèäå íà ëåêàð, çåìÿòà ìó å ãîòîâà, âîëîâåòå ìó - òî íåìà
âîëîâå, íåìà êðàâà, íåìà îâöå - òîâà áúëãàðèíà íå ìîæå äà ñè
ïðåäñòàâè êîëêî æåñòîêî å, êîëêî å òåæêî. È äåéñòâèòåëíî õîðà-
òà áåõà êàòî ñòúïèñàíè, êàòî óïëàøåíè. È ñè ñïîìíÿì, ÷å èìàõ-
ìå åäíà íèâà, êàçâàõìå ÿ "Âàäàòà", òÿ áåøå ñ ìíîãî õóáàâà îâîù-
íà ãðàäèíà - èìàõìå ÷åðåøè, èìàõìå ÿáúëêè è êðóøè. È òå ìè ñå
îáàäèõà íàøòå, êàçâàò: "Çíàåø ëè, ÷å âå÷å íè âçåõà è "Âàäàòà".
È òîãàâà ñìå ïëàêàëè âñè÷êèòå, êàòî ÷å ëè å ïî÷èíàë ÷îâåê - àìè
ñåãà, ùî îñòàâà - çíà÷è íÿìàìå âå÷å íèùî. Ïèòàõà - êàê ÷å æèâå-
åìå, íàëè òîâà åäèíñòâåíî íè å ðàíèëî...
Ñëåä êàòî âå÷å ñå - ñëåä 9-òè, âå÷å êàòî ñå íàñòàíè ò. íàð.
75
íàðîäíà âëàñò, â ìëàäåæòà ñå ïî÷óâñòâà åäíà - íå ìîæå äà ñå
êàæå ñâîáîäà - òîâà å åäíà ñâîáîäèÿ. Çàùîòî âñåêî ìîìè÷å èëè
ìîì÷å, ïðåäè òîâà çíàåøå, ÷å ðîäèòåëèòå, îñíîâíî, êàòî ìó êà-
æàò, òîâà øå âúðøè è íåìà, ñïåöèàëíî ìîìè÷åòàòà äà çàêúñíÿ-
âàò ïî òúìíî, äà õîäàò íà ìåñòà, íåïðèëè÷íè çà òÿõ, áåøå íåùî,
íåùî, êîåòî íå ìîæå äà ñå âúçïðèåìå íîðìàëíî. Íî òîãàâà êàòî
ñå ñúçäàäîõà òèÿ êëóáîâå, çàïî÷íà äà èìà ñúáðàíèÿ. À ñúáðàíèå-
òî ïðîäúëæè - 9-10 ÷àñà. Êàòî ñå ïðèáèðàìå âêúùè, íàøòå çàïî-
÷íàõà äà íè ïðàâàò çàáåëåæêà: "Íå íè èíòåðåñóâà âàøòî ñúáðà-
íèå, èäâàòå ñè âêúùè, âèå ñòå ìîìè÷åòà, êàêâî òúðñèòå ïî
òúìíèíàòà?" Òîâà íàñ, îòíà÷àëî íèå ñè ñëóøàõìå ðîäèòåëèòå,
íî ïî-êúñíî âå÷å, êàòî ïî÷íàõà âñè÷êè íàðåä äà õîäàò, òà ñïåöè-
àëíî òåçè, êîèòî çàïî÷íàõà äà ñå çàïèñâàò äà ó÷àò, çàïî÷íà äà
èìà ïîâå÷å, òàêà, ó÷åíèöè â ãèìíàçèÿòà. È êîèòî ñå çàïèñâàõà äà
ó÷àò, òå çàïî÷íàõà ïîâå÷å äà àãèòèðàò çà ñúáðàíèÿòà, äàâàõà âå-
÷åðèíêè, êîèòî ñúùî... áåøå ïî âå÷åðíî âðåìå. Êîåòî ïîñòåïåí-
íî, èçîáùî íåêàê ñè íàêàðà òèÿ ìëàäåæè ìíîãî-ìíîãî äà íå ñå
ïîä÷èíÿâàò íà ðîäèòåëèòå. Îùå îòòîãàâà, íåêàê ñè, çàïî÷íà òàÿ
ñâîáîäèÿ, êîåòî äíåñêà âå÷å ñå ðàçâèëíÿ è íå ìîæå äà ñå ñïðå è
êîåòî íå çíàì äàëè øå äàäå, íåêîãà äàëè øå èìà êðàé è äàëè øå
èìà èçîáùî íåùî õóáàâî îò òîâà, êîåòî å áèëî â ìèíàëîòî. Ùîòî
â ìèíàëîòî áåøå ïî-áåäíî, ïî-îãðàíè÷åíî, ïî-íåìîòèÿ, îáà÷å
ïî-ãîëåìà ñâîáîäà, ïî-ãîëåìà ðàäîñò, ïî-ãîëåìî òàêà, ÷óâñòâî
çà ñåìåéñòâî. Ùîòî áàùà ìè è ìàéêà ìè äà êàæàò íåùî, àç äà íå
èçïúëíÿ - òîâà èçîáùî íå å äîïóñòèìî. Òè íå ñè ÷îâåêà, êîéòî øå
ðåøàâàø, à ðîäèòåëà êàêâîòî òè êàæå.
Òà òèÿ íåùà òàêà ñúì ãè èçæèâÿëà, êàê äà òè êàæà, çàåäíî ñ
âñè÷êè. Çàïî÷íàõà äà èìà òàêèâà âå÷åðèíêè, òàíöîâè çàáàâè. Ñè
ñïîìíÿì, åäíà òàíöîâà çàáàâà, áåøå â ÷èòàëèùåòî ñ åäèí ñêúð-
öàù ãðàìîôîí - òóðèõà ìó ïëî÷è, èãðàõìå, èãðàõìå, èãðàõìå -
òàíãà, òîãàâà áåõà òàíãàòà, è ðóìáà èìàøå. Íàêðàÿ ïëî÷èòå ãè
èçïîòðîøèõìå è îñòàíàõìå áåç ìóçèêà, ïðèêëþ÷è âå÷åðòà è âñè-
÷êè ñè îòèäîõìå.
Íî åäíî äðóãî ìîãà äà êàæà, ÷å ìîæå áè òîâà áèëî îò ïî-
ñòàðîòî âðåìå çíà÷è, ùå ñå ïðèáåðåø è ïî-êúñíè÷êî, àìà íèêîé,
íåìà êîé äà òå ñðåùíå, êîé äà òå ïîäãîíè, êîé äà òå óïëàøè, êîé
äà òè íàïðàâè íåùî, äà òå íàêàðà äà ñå óïëàøèø - ïîâå÷å íèòî äà
76
èçëèçàø, íèòî äà îòèâàø. ßç ñè ñïîìíÿì è êàòî äåòå, âúâ âðúçêà
ñ òîâà ìàëêî ñå âðúùàì íàçàä, àìà êàòî äåòå ñè ñïîìíÿì íàøòà
ãðàäèíà, êîÿòî ñåãà å îáãðàäåíà ñ ìðåæè, ñ ïîðòè, ñ íå çíàì ñè
êàêâî - è ïàê, è ïàê òå å ñòðàõ âêúùè äà ñåäèø. À òîãàâà - íèêàêâè
îãðàäè, ïîìåæäó ñè íåìàøå îãðàäè: áðàçäà. Òîâà çíà÷è - áðàçäà-
òà äîòóêà å ìîÿ, äðóãàòà áðàçäà äîòóêà å òâîÿ. È ïðåç íîùòà âñè-
÷êè, òîâà å ïðåäè, ãîâîðà çà ïðåäè Äåâåòè; òîâà å, âñè÷êè èäâàõ-
ìå, ïîñòèëÿõìå, åäíà ãîëåìà êðóøà èìàõìå, ïîñòèëÿõìå åäíà ÷åð-
ãà îòäîëå, åäíà îòãîðå è ñïèéìå ñïîêîéíî öåëà íîù; íåìà êîé äà
òå óïëàøè, ñàìî æàáè òå ïðåñêà÷àò, êðóøè ïàäàò îòãîðå - ðîìàí-
òèêà êîëêîòî èñêàø. Ïðîñòî åäèí ñâîáîäåí è ñïîêîåí æèâîò. Äå-
òñòâî ìíîãî ñïîêîéíî, ìíîãî... À ëåòîòî íàïðèìåð íèå, êîãàòî
õîäèìå ñ íàøèòå - õîäèìå, èíà÷å òàêàâà ñâîáîäà, òàêîâà òè÷àíå
ïî ðåêàòà, àáå öÿë äåí, áå, öÿë äåí èãðàåø íà ñâîáîäà, äà íåìà
êîé äà òè êàæå íåùî êîï÷å èëè íåêîé äà òå çàíèìàâà. Òà äåòñêà
ãðàäèíà, òà à äà ó÷èø åçèê, à äà ó÷èø - íÿìà òàêîâà íåùî. Êîéòî
ñè ñå ó÷åøå, ñòàâà... êàòî ïîðàñíå, îòèâà â ãèìíàçèÿòà, çàïèñâà ñå
è ñè ñòàâà êàêúâòî òðåáå, ìîæå è ïðîôåñîð äà ñòàíå. Íåìà ïðè-
ìåðíî ó÷èëèùå, íåìà ïðèìåðíî ó÷åíèå - ñâîáîäà! Äåòñòâîòî áå-
øå åäíî èñòèíñêî äåòñòâî. Òàêà àç ïîíå ìèñëèì, ùîòî ñåãà âèæ-
äàì êàêâî ñòàâà: çàäúëæåíèÿ, çàäúëæåíèÿ, è íà ìàëêè, è íà ãîëå-
ìè, è íà âúçðàñòíè; îò çàäúëæåíèÿ âå÷å íå òè îñòàâà äà æèâååø.
È ñëåä êàòî âå÷å áåõ â Ãðúäíà õèðóðãèÿ 34 ãîäèíè, äîéäå
âðåìå äà ñå ïåíñèîíèðàì. Ïåíñèîíèðàõ ñå, ðàäâàõ ñå, òîâà å óäî-
âîëñòâèå äà ñè äîéäåø âêúùè, âå÷å äà èìàø ñâîáîäà, çàùîòî 34
ã. ñúì ðàáîòèëà êàòî çíà÷è â 7 è ïîëîâèíà ñúì â áîëíèöàòà, êîå-
òî çíà÷è â 6 è ïîëîâèíà ñúì òðúãíàëà è âå÷åð, êîãàòî ñå ïðèáåðà,
íàé-õóáàâîòî íåùî ìè áåøå êàòî ñå ïðèáåðà âêúùè äà... çàñïè-
âàì. Ñóòðèí - ó 4 è ïîëîâèíà - òàêà ñà ìå ó÷èëè. Àç âå÷åð - óòðå
èìàì èçïèò íà äðóãèÿ äåí - ëåãàì ñè â 10 è ïîëîâèíà, ñóòðèíòà â
4 è ïîëîâèíà - ïðåîáúðíåì ëèñòàòà, ñòðàíèöèòå...
Äåíúò çà ïåíñèîíèðàíåòî êîãàòî äîéäå, íåêàê ñè íå ìîæåõ
äà ñâèêíåì ñ òàÿ ìèñúë, ÷å ùå ñå îòêúñíåì, ÷å íÿìà äà ñå âúð-
íåì, ÷å íèêîãà íåìà äà ðàáîòèì. Íî òàêà èëè èíà÷å òðÿáâàøå äà
ñå ïåíñèîíèðàì, ñáîãóâàõ ñå ñúñ âñè÷êè, äîéäîõ ñè âêúùè. Áåõ
ìíîãî äîâîëíà, çàùîòî âå÷å èìàõ àáñîëþòíà ñâîáîäà. Æèâååõ â
Ñîôèÿ ñâîáîäíî, õîäåõ ñè ïî ïðèÿòåëè, íàñàì-íàòàì, à ñëåä òî-
77
âà, êàòî ìè îìðúçíå, ñè èäâàõ íà ñåëî. Èìàì ñåñòðà, ïðè êîÿòî
èäâàõ, ñ íåÿ ìíîãî ñïîêîéíî ñè ðàáîòåõìå; ãðàäèíàòà ïîñàæäàõ-
ìå ñ ðàçíè ðàñòåíèÿ - èìàìå ìíîãî îâîùíè äúðâåòà, æèâîòíè
èìàõìå, ñ êîèòî, ìíîãî òàêà, ñå ðàçáèðàì. Àç ìíîãî îáè÷àì æè-
âîòíèòå - è êîòêà, è êó÷å, è êîçà, è ïðàñå - âñè÷êè ãè íåêàê ñè
äîáëèæàâàìå äî íàñ êàòî ÷îâåöè è òîâà ìå ïðàâè ìíîãî ùàñòëè-
âà. Çàñåãà ñúì æèâà è çäðàâà, äàíî òàêà ïðîäúëæè îùå íÿêîëêî
ãîäèíè.
Ìèñëåõ äà ïðåêàðàì îñòàòúêà îò æèâîòà ñè òóê, â Ñîôèÿ,
îáà÷å íàïîñëåäúê ñ òàÿ ìàëêà ïåíñèÿ ìè å ïðîñòî íåâúçìîæíî
äà îñòàíà â Ñîôèÿ. Â Ñîôèÿ èìàì åäíà ãàðñîíèåðà, êîÿòî ñ 3000
ëåâà äîñåãà ïîëó÷àâàõ ïåíñèÿ, áåøå íåâúçìîæíî, ñåãà 4000, êîå-
òî å ñúùî íåâúçìîæíî, äà ïîääúðæàì ãàðñîíèåðàòà, è äà ñå õðà-
íèì, è äà æèâåÿ. Òàêà ÷å ñìåòàì òóêà ïîâå÷åòî îò âðåìåòî äà
ïðåêàðàì, ïî íåùè÷êî äà ïðîèçâåæäàì, ïîíå îò ïúðâà íåîáõîäè-
ìîñò íåùàòà - ìàëêî êàðòîô, ìàëêî ëóê, àêî ìîæå äà èçêàðàì è
ôàñóë - äîáðå ùå áúäå, àêî íå - çäðàâå. Òàêà ÷å æèâîòúò ìè, ìîæå
áè, çà â áúäåùå íÿìà äà áúäå ìíîãî âåñåë, íî êàòî å çäðàâ ÷îâåê,
âèíàãè íàìèðà èçõîä îò âñè÷êî.
78
Áðàäà â Ñîôèÿ áåøå ìîäåðíî, àç áðàäà íîñåõ
òóêà
Áîðèñ Êàíàçèðåâ, Ðàçëîæêî, ðîä. 1935 ã.,
Êàçâàì ñå Áîðèñ Êàíàçèðåâ, ðîäåí ñúì 1935 ã. Ïðîèçõîæ-
äàì îò ñåìåéñòâî - áàùà ñëóæèòåë, ìàéêà - ó÷èòåëêà. Æèâÿëè
ñìå íà ñåëî, åñòåñòâåíî àç êàòî ìàëúê íèùî íå ñè ñïîìíÿì îò
òàì. Ñëåä òîâà ñå ïðåìåñòâàìå â Áàíñêî - ìàëêî, íî ìè å îñòàíà-
ëî íåùî êàòî ñïîìåí. Íàïðèìåð òàì êúäåòî æèâååõìå íà êâàð-
òèðà èìàõ ïî-ãîëÿìî ïðèÿòåë÷å, êîéòî áåøå õàçàé÷å, êàçâàøå ñå
Èëèÿ. Ïîìíÿ, ÷å êîãàòî èìàøå ìàëêî òåëåíöå, òå áÿõà ÷åðíè,
çíà÷è ñà áèëè áèâîë÷åòà, ÿäåõìå îò ïúðâîòî ìëÿêî è õâúðëÿõìå
ëúæèöèòå âúâ âúçäóõà. Êàêúâ å áèë òîÿ àäåò (îáè÷àé), íå çíàì.
Äðóãè ñïîìåí îò äåòñêèòå ãîäèíè - ïîìíÿ, ÷å èçïåêàõìå åäíà
êîòêà, ðàçáèðà ñå áåç äà èñêàìå âúâ ôóðíàòà. Èìàõìå åäíà øàðå-
íà ñâèíÿ; êàòî ÿ çàêëàõà, ïîìíÿ, ÷å ïëàêàõ. Åäèí îò ñïîìåíèòå,
ìàéêà ìè êàçâàøå, ÷å áèëà áîëíà. Áåøå çèìà, ñíÿã. Ïîìíÿ, ÷å
âíåñàõà ñíÿã â åäíàòà ñòàÿ, äåòî áåøå ìàéêà ìè. È íà äðóãèÿ äåí
ìè êàçàõà, ÷å ñúì èìàë ñåñòðè÷å. Ôàêòè÷åñêè, ìàéêà ìè áèëà
áðåìåííà è òîâà å áèëî ðàæäàíå åäèí âèä. Ñ åäíà äóìà òîâà ìè å
äåòñòâîòî â Áàíñêî.
Èäâà ïðî÷óòàòà, òàêà äà ñå êàæå, äàòà - 9. IÕ. 1944 ã. Ïîì-
íÿ êàòî ìàëúê æèâÿõìå äî ðåêàòà, ïðè âëèçàíåòî íà ð. Ãëàçíå
ôàêòè÷åñêè â Áàíñêî. È ïî ãëàâíàòà óëèöà ñå òðóïàõà ìíîãî õîðà
è âèêàò: "Åé, øóìêàðèòå ñëèçàò, øóìêàðèòå ñëèçàò". Òîãàâà íå
çíàåõ êàêâè õîðà ñà òå, òîâà å. Áàùà ìè êàòî ñëóæèòåë íà ôàøèñ-
òêàòà âëàñò, ñåêðåòàð-áèðíèê â Áàíñêî, ïðåäè òîâà íà ñåëî. Àç íå
çíàÿ êàê å ñòàíàëî, îáà÷å òàêà èëè èíà÷å ñà ãî àðåñòóâàëè.  ïîñ-
ëåäñòâèå ìè ðàçïðàâÿ, ñëåä êàòî ïîðàñíàõ, ÷å áèë â Ðàçëîã, â ãèì-
íàçèÿòà. Çà òàì êàê å ïðåêàðàë, òîé ìè å êàçàë, ÷å äîáðå ñà ñå
äúðæàëè. Íî íåêàêúâ Ìèðêî îò Áàíñêî ìó èìàë çúá, ÷å íåêîãà
êàòî ìëàäåæ áèë ïóñíàë âîëîâå ëè, êîíå â íèâèòå íà íÿêàêúâ êîì-
øèÿ. Ïúäàðà ãî õâàíàë, çàâåë ãî â Îáùèíàòà è ìîÿ òàòêî âìåñòî
äà ãî ãëîáè èëè íåùî äðóãî ìó óäàðèë äâà øàìàðà. Òàêà ÷å ñú-
ùèÿ âå÷å ñòàíàë ñúìèøëåíèê èëè ïàðòèçàíèí, èëè äå äà çíàì
êàêúâ ñå å ÷óâñòâàë, "ïî æåëàíèå" ãî èçêàðàë äà îòèäå äî òîàëå-
òíà. Åñòåñòâåíî â òîàëåòíàòà íàñàìå ãî êðèòèêóâàë ñ ïðèêëàäà
79
íà ïóøêàòà, ñ ðúêà ëè, òî ñè å âå÷å íåãîâà ðàáîòà. Êàêâî áèëî, íå
çíàì.
Çà äà ñå ñïàñè ïîòîìúêà, òàêà äà ñå êàæå Êàíàçèðåâ ò. å. àç,
ëåëÿ ìè Ìàãäàëåíà, Áîã äà ÿ ïðîñòè, íàåìà åäíà êîëà, òîâàðÿò ÿ
ñåíî, çàðàâÿò ìå ìåíå â ñåíîòî. È îò Áàíñêî ïðåç Ïðåäåë êàê å
ïúòóâàëà òàÿ êàðóöà íå çíàì - â Ñèìèòëè è â åäíà ìåñòíîñò Åçå-
ðèùå, íÿêúäå ñå íàìèðà êúì ñ. Òðîñêî. Ïðè åäèí áðàòîâ÷åä íà
òàòêî ìè, Ñèìî Áåãà÷à ìó êàçâàõà, èìàøå îâ÷àðíèöè. Òàì îñòà-
âÿò ìåí äà ïðåæèâåÿ äíèòå îêîëî ðåâîëþöèîííèÿ 9-òè ñåïòåìâ-
ðè 1944 ãîä. è ìåñåöèòå îêîëî íåãî. Â ïîñëåäñòâèå, ïî äóìèòå íà
áàùà ìè ðàçáèðàì, ÷å íÿêúäå îêîëî Áåòîëîâîòî, Ðàçëîã áèëè ãè
èçâåëè - êîëêî ñà áèëè 15, 17 èëè 16 ÷îâåêà, ïî âñÿêà âåðîÿòíîñò-
íà ðàçñòðåë, ùîòî ñà êîïàåëè îáù ãðîá è îò òàì ìèíàë íà Íèêî-
ëà Âàïöàðîâ áðàò ìó - Áîðèñ Âàïöàðîâ è êàòî ãî âèäÿë âèêà: "Àáå
áà÷å, òè êàêâî ïðàâèø - òàêà ìó êàçâàõà íà òàòêî "áà÷å". Òîé
âèêà: "Ìè, Áîðèñå, äå äà çíàì". Áîðèñ Âàïöàðîâ êàêâî å ãîâîðèë
ñ õîðàòà íå çíàì, êà÷âà ãî áàùà ìè íà ùàéðà, êàðà ãî â Ñèìèòëè
è ìó êàçâà äà íå ñå ìåðêà íà òåðèòîðèÿòà íà Áàíñêî è â ñåëî,
çàùîòî ìîæå äà èìà õîðà, êîèòî ìó èìàò çúá, äà íå ñè íàâåå
íÿêàêâà áåëÿ. Ìåæäóâðåìåííî ìåí îò òàçè ìåñòíîñò - Åçåðèùå,
ìå ñâàëÿò â Ñèìèòëè è çàïî÷âà ìîÿ æèâîò â Ñèìèòëè.
Òàòêî ãî íàëàãàò òàì ñåñòðèòå ìó, ìàéêà ìè â îâ÷è èëè
àãíåøêè êîæè, äå äà çíàì, ùîòî ïîìíÿ, ÷å áåøå íà ëåãëî äå. È
ñåãà ñè ìèñëÿ, ÷å ñèãóðíî îò ïîáîèùàòà èìàë ñèíèíè ïî òÿëîòî,
êàêòî è äà å. Òèÿ áóðíè âðåìåíà ñèãóðíî ñà ïîóëåãíàëè è êàê å
ñòàíàëî íå çíàì, íåãî ãî èçáèðàò, íîâàòà íàðîäíà âëàñò - Îòå÷å-
ñòâåíî-ôðîíòîâñêàòà, ãî èçáèðàò çà ñåêðåòàð-áèðíèê â Ñèìèòëè.
Èëè - ïðåäè 9-òè ñåïòåìâðè - ñåêðåòàð-áèðíèê ïðè ôàøèñòèòå,
ñåãà ïðè êîìóíèñòèòå. Åñòåñòâåíî ñè èçÿë ïîðöèÿòà áîé, ñòàâà
ñåêðåòàð-áèðíèê â Ñèìèòëè. Òàêà ìíîãî äúëãî âðåìå, êàòî íàê-
ðàÿ íà æèâîòà ñè ìîæå áè òðè èëè ÷åòèðè ãîäèíè áåøå ãëàâåí
ñ÷åòîâîäèòåë â ãèìíàçèÿòà. Èíà÷å öåëèÿ ìó æèâîò ìèíà íà ñëó-
æáà â îáùèíàòà. Äîáúð ÷îâåê, åäúð. Îò íåãî åäèí øàìàð íå ñúì
èçÿë, çà ðàçëèêà îò ìàéêà ìè, Áîã äà ÿ ïðîñòè, áåøå é ìíîãî
òåæêà ðúêàòà, å ìîæå è äà ñúì çàñëóæèë äå, àìà.
È òàêà çàïî÷âàò ìîèòå þíîøåñêè ãîäèíè â Ñèìèòëè.  Ñè-
ìèòëè èìàõ åäíî ïðèÿòåë÷å Êîëüî Øîïîâ, îáè÷àõìå ñå ìíîãî;
80
Ñèìåîí Ñòî÷åâ, Êðúñòüî Ìàíåâ, Áîæèäàðêà Ìàíåâà, Ìàðèÿ Ãîí-
÷åâà, Ëèëåòî, Ñèìåîí - íà ïîïà ñèíà. Ñ òÿõ îáùóâàõ. Èãðàåõìå
ëåòíî âðåìå ïî ðåêàòà, íà ðèáà. Áàÿ áîé ñúì èçïðîñâàë ïî êðàé
òåçè èãðè ïî ðåêàòà. Îñòàíàë ñúì ñ õóáàâè âïå÷àòëåíèÿ, íå îò
áîÿ, à îò ðàçõîäêèòå ïî ðåêàòà.
Äåòñòâîòî, èìàì êàêâè ñïîìåíè... òîãàâà ïàäàøå ìíîãî ãî-
ëÿì ñíÿã, ÿâíî íå ñòèãà, ÷å ñúì áèë ìàëúê íà ðúñò, íî è ñíåãà å
áèë ãîëÿì ùîòî ïàðòèíàòà, êîÿòî ñà íàïðàâèëè õîðàòà, êàòî èç-
ëåçíà íå ìîãà äà âèäà íèùî îêîëî ìåíå. Ñíåãúò ïî-âèñîê îò ìå-
íå. Ïîìíà íà... êîãàòî ñå ïàëè îãúíÿ, êàçâàìå ãî Ñòðåëîâèùå;
òàì áÿõà òðè ìàõàëè - Âàðîøà ìàõàëà, Öåíòúð è Êðàïà ìàõàëà.
Íèå áåõìå â Öåíòúðà. È ñåãà ïîñëåäíèòå òðÿáâà, êîèòî çàïàëÿò
îãúíÿ, òå áàáàèòè, äåìåê äå. Èìàøå äâå èëè òðè ïîäåëåíèÿ - ãðà-
íè÷íè - åäíî âîéñêîâî, íåêàêâî òðóäîâî ïîäåëåíèå ëè èìàøå è
âîéíèöèòå õâúðëÿõà ãèëçè òàì, ïàòðîíè â îãúíÿ ãúðìåõà. È íà
åäèí òàêúâ äåí àç ñúì ñ ðîäèòåëèòå. Îáà÷å ñå îòñêóáâàì îò òÿõ,
òå ìå òúðñÿò, òóê, òàì - ìåí ìå íÿìà. Ïðèáèðàò ñå è àç êàòî ñå
ïðèáðàõ, âðàòàòà çàêëþ÷åíà. Íàòèñêàì îòâúíêà çâúíåöà, áåøå
îñòúêëåíî òàêà ïðåä âðàòàòà, ìàéêà ìè ñå ïîêàçâà è êàçâà: "Êúäå
ñè áèë, òàì äà îòèäåø". È çàãàñè ëàìïàòà. Ïàê íàòèñêàì çâú-
íåöà, àìà ñå ñúáëÿêîõ ãîë, îò ìàéêà ðîäåí, è âèêàì: "Àáå, ùîì
êàòî èñêàø äà õîäÿ òàì, êúäåòî ñúì áèë, òè òîãàâà íÿìàø
ñèí". È êàê áåøå íàñúáðàëà êóïèùà ñúñ ñíÿã ïðåä âõîäà íà êú-
ùàòà çåìàõ, ÷å ñå õâúðëèõ â åäíà êóïà ñíÿã. Âðàòàòà ñå îòâîðè
âåäíàãà. Âúòðå - ÷àé, àñïèðèí, ðàçòðèâêà. Ñïîêîéíî ìèíà íîùà.
Íà ñóòðèíòà ðèïàì, âçèìàì øåéíàòà. Ìàéêà êàòî âèäå, ÷å ñúì
æèâ è çäðàâ, âçåìà, ÷å ìå íàäðà åäíî õóáàâî è íèòî ïúðçàëêà,
íèòî øåéíà, íèòî íèùî.
Îò þíîøåñêèòå ãîäèíè, çà äà íå ñòàíà ãàìåí, òàêà ãè íà-
ðè÷àõà, òàêà äà ñå êàæå, õóëèãàíèòå, èëè ëîøî ìîì÷å - êàòî ñâúð-
øåøå ó÷èëèùåòî, ìàé ÷å áåøå 24-òè ìàé, òàì íÿêúäå ñâúðøâàõà
íà÷àëíèÿ êóðñ, ìå èçïðàùàõà â Ïîêðîâíèê ïðè áðàòîâ÷åäèòå, ïðè
ëåëÿ ìè. Òàì êðàâàòà, òåëåòî, åäíà-äâå êîçè, òðè-÷åòèðè îâöè.
Ñóòðèíòà ñòàíà - òîðáè÷êàòà ñ õëåáåö, ñèðåíöå, äîìàòêà. Îò Òúð-
ëàòà ïîâåäà ãè ëåêà-ïîëåêà íà ðåêàòà ×åòèðêà, íàïîÿò ñå è íà
Èìåëà, ñå êàçâà åäíà ìåñòíîñò ãîðå íà áàèðà. Àç äîêàò ñå êà÷à ïî
ïúòÿ äâåòå êîçè ïúðâè, ïðåâàðèëè ìå. ×àêàì, ÷àêàì àç äî îáÿä,
81
êðàâàòà è îâöèòå ãè íåìà íèêàêâè. Îòêàðàì àç êîçèòå, ñúáåðà
ñòîêàòà, àéäå ïðèáåðà ñå. È òàêà äî ñåïòåìâðè ìåñåö. Ëåëÿ ìè çà
áëàãîäàðíîñò ìè êóïè åäíè ïëàòíåíêè è ìè äàäå ïåò ëåâà äà ñå
ïðèáåðà â Ñèìèòëè è ìå èçïðàòè, ùîòî îò 15-òè çàïî÷âà íîâàòà
ó÷åáíà ãîäèíà. Òðúãíà ñè àç îáà÷å ïëàòíåíêèòå ãè âçåìà çàâúðçà-
íè åäíà çà äðóãà è ïðåìåòíà ïðåç ðàìîòî. È ïåøà ëåêà-ïîëåêà è
âìåñòî íà ãàðàòà - òîãàâà äâàäåñåò è íÿêîëêî, òðèéñåò è íÿêîëêî
ñòîòèíêè áåøå áèëåòà. Íå âàäà áèëåò. Øå èêîíîìèñàì, ÷å ïåò
ñòîòèíêè áåøå ìàðöèïàíà, øîêîëàä íÿìàøå, íî ìàðöèïàí ìíî-
ãî îáè÷àõ. È òàêà îòòàì ïðåç ñ. Æåëåçíèöà, öàïúð -öàïúð ïî ïú-
òÿ, íÿìà íè àñôàëò, ïî ÷àêúëà â Ñèìèòëè. Åäèí ïúò ìèíàâàéêè
äåòî å ñåãàøíàòà ïîäñòàíöèÿ, äåòî é êàçâàò Êîçëîäóé, èìàøå
ëîçÿ. Íÿêîãà çàòâîðíèöè, ïîïà äåòî å óáèë âëàäèêàòà íàøèÿ â
Õúðñîâî, òà òîé íàïðàâèë òèÿ ëîçÿ. À àç äåòå, ÿäå ìè ñå ãðîçäå -
çåìàõ, âëåçíàõ, íàáðàõ. Îáà÷å ïàäàðà ìå õâàíà. Íå ìå áè, íèùî
íå ìè ïðàâè, íî ìå íàêàðà, òîâà êîåòî ñúì íàáðàë â øàïêàòà,
âñè÷êî äà ãî èçÿì, òî êîðåìî ùåøå äà ìè ñå ïðúñíå, àìà ãî èçÿ-
äîõ, êàêâî äà ïðàâÿ. È òàêà ñå ïðèáðàõ.
Ó÷èëèùåòî... òðåòè êëàñ ïîñòàðîìó èëè ñåãà ñåäìè êëàñ
ãî çàâúðøèõ â Ñèìèòëè. Äîáúð ó÷åíèê. Âðåìåíàòà áÿõà òàêèâà.
Ïúðâî ïèîíåð÷å, ÷àâäàð÷å âïðî÷åì, ïîñëå ïèîíåð, ìîãà äà êàæà
íåçàáðàâèìè ïèîíåðñêè ëàãåðè. Àç ñå ÷óäÿ çàùî ñåãà ìëàäåæòà,
âåðíî äèñêîòåêàòà å õóáàâî íåùî, íî òîãàâà ïúê è âðåìåíàòà...
Ëþáèìèòå êíèãè êàòî íà âñè÷êè äåöà - "Ìèòêî Ïàëàóçîâ",
"Îâ÷àð÷åòî Êàëèòêî", òàêèâà áÿõà âðåìåíàòà, òàêà ñà íè ó÷èëè
äà âÿðâàìå íà òîâà, êîåòî ñå ïðîïîâÿäâàøå òîãàâà. Ñåãà íå çíàì
êàêâî ñå ïðîïîâÿäâà, äàëè àêî íÿìàø - îòêðàäíè, àêî èìàø - íå
äàé íà äðóãèÿ. Ñ åäíà äóìà çàâúðøèõ òðåòî îòäåëåíèå òàì.
Èìàõ ïúðâè áðàòîâ÷åä, Äèì÷î Ïàíåâ, ó÷åøå â Ñîôèÿ. Îá-
ðàçöîâ ìåõàíîòåõíèêóì "Ñòàëèí" - ñåãà å îáðàçöîâ ìåõàíîòåõ-
íèêóì - "Ñîôèÿ" - ãàëâàíîòåõíèêà. È ìåí ìå ïðàâÿò ãàëâàíîòåõ-
íèê. Îòèäîõ íà ïðèåìíèÿ èçïèò, ÿâèõ ñå òàì ïî áúëãàðñêè è ëè-
òåðàòóðà. Íåùî ïèñàõ ïî ëèòåðàòóðà, ñâúðçàõ íåùî ñ Ïèðèíñêèÿ
êðàé, íåêàêâè òàêèâà ðåâîëþöèîííè èäåè. Íå ìîãà äà ñè ñïîìíÿ
ñåãà, êàêòî è äà å, ïðèåõà ìå. Äâå ãîäèíè ïúðâè è âòîðè êóðñ
îñâåí êèíà è ìà÷îâå, íå áÿõ ëîø ó÷åíèê, àìà êèíà è ìà÷îâå, áÿãà-
íå îò ó÷èëèùå è ò.í. È íàé-íàêðàÿ êàêâî! Èçêëþ÷èõà ìå. Äîéäîõ
82
â Áëàãîåâãðàä.  òåõíèêóìà íå ó÷åõìå ïååíå, ðèñóâàíå, ãåîãðà-
ôèÿ, ïñèõîëîãèÿ, åòèêà ëè áåøå òàì äðóãîòî. È ñå ÿâèõ ïîìíà íà
21 ïðèðàâíèòåëíè èçïèòè çà îñìè è çà äåâåòè êëàñ è íàïðàâî çà
äåñåòè êëàñ. Êëàñíà ìè áåøå ó÷èòåëêàòà ïî ãåîãðàôèÿ Êàóäîâà,
ìíîãî äîáðà æåíà. Àç áÿõ âëþáåí ìåæäó äðóãîòî â ðàçêàçâàòåë-
íèòå ïðåäìåòè - ãåîãðàôèÿ è èñòîðèÿ. Íå ÷å ìàòåìàòèêàòà... ïî
ìàòåìàòèêà íè áåøå ÷óäåí ÷îâåê - Ìàð÷åâ, ÷îâåêà êàêâî ñà ìó
íàìåðèëè íàðîäíàòà âëàñò - êàòî òàòêî ìè, ïî Áåëåíå íàãîðå,
íàäîëó.
Äîáðè ó÷èòåëè èìàõ. Íî è òîãàâà áåõ âèðîãëàâ. Äîäå íè
åäíà ó÷èòåëêà, âå÷å åäèíàäåñåòè êëàñ ñúì, ïî ðóñêè. Ïîìíÿ êàç-
âàøå ñå Ëåáàíîâà, îò ñ. Áîãîñëîâ, Êþñòåíäèëñêî. Ìè òî ìëàäà,
ñèãóðíî 2-3 ãîäèíè ïî-ãîëÿìà îò ìåíå. Çàâúðøèëà ðóñêà ãèìíà-
çèÿ, èìà ñâîáîäíî ìåñòî ïî ðóñêè, à íÿìà êàíäèäàòè. È òÿ íåðå-
äîâåí ó÷èòåë ëè, êàê ãî êàçâàõà, íàçíà÷àâàò ÿ. Õóáàâà, ñèìïàòè÷-
íà. Àç íå âíèìàâàì êàêâî ìè ãîâîðè òÿ, íà ó÷åíèöèòå êàêâî ãîâî-
ðè. Ãëåäàì ÿ íåÿ, áåõ íîìåð 13. Êàæå: "Äà ñòàíå íîìåð..." Âäèãíå
ñè î÷èòå îò áåëåæíèêà, âñè÷êèòå çóáðÿò, à àç ÿ ãëåäàõ ïðàâî â
î÷èòå è òÿ êàæå:"Äà ñòàíå íîìåð..." è àç êèìàì ñ ãëàâàòà è âè-
êàì: "Äðóãàðêå, íå ìåí". Èìàìå êëàñíî, çàäàäå òåìàòà çà êëàñíî
óïðàæíåíèå, àç ñåäà 10-15 ìèíóòè íàé-ìíîãî. Íàïèøà íà òåòðàä-
êàòà "Îáè÷àì òå" è ÿ äàì è ñè èçëåçíà. Äðóãî íèùî íÿìà â òåò-
ðàäêàòà. Äà, àìà èäâà ñðîêà. Àìè ñåãà. Ãëåäàì òîãàâà îòëè÷åí
(5). Ìíîãî äîáúð íÿìàøå, Äîáúð 4, Ñðåäåí 3, Ñëàá 2, Ëîø 1. È
ñåãà ãëåäàì ïúðâèÿ ïðåäìåò áúëãàðñêè è ëèòåðàòóðà - îòëè÷åí
(5), âòîðèÿ ïðåäìåò ïî ðåäà ðóñêè åçèê - ëîø (1), è ïî-íàòàòúê
îòëè÷íè îöåíêè. Àìè ñåãà? Êîëåäà èäâà, íîâîãîäèøíè ïðàçíè-
öè, êàêâî øå êàæà â êúùè, øå ìå îáåñÿò. Âçèìàì áåëåæíèêà, äè-
ãàì ñå, îòèâàì â êâàðòèðàòà íà Âàðîøà æèâååøå - äî ÷åðêâàòà.
Õàçàéêàòà êàçà: "Òÿ ñè å â ñòàÿòà". ×óêàì íà ãîðíèÿ åòàæ -
"Äà". Âëèçàì. Òÿ íà ëåãëîòî ïóøè öèãàðà, ìàëêî é ñòàíà íåóäîá-
íî òàêà îò ìåíå, íî àç ñúñ øèíåë - ñâàëèõ øàïêàòà è âèêàì: "Äðó-
ãàðêî Ëåáàíîâà, òàêà è òàêà, íè âè ëè å ãðåõ, èäâàò ïðàçíèöè
è ò. í. Óñïåõà ìè å îòëè÷åí, ïðè âàñ åäèíèöà. Àêî èñêàòå
èçïèòàéòå ìå íà öåëèÿ ìàòåðèàë, ñåãà äåòî ñìå ãî âçåëè.
Êàê ùå ñå ïðèáåðà â êúùè". Òÿ âèêà: "Äîáðå, íî â ãëàâíàòà
êíèãà ñúì ïèñàëà îöåíêàòà". Âèêàì: "Ìåí íå ìå èíòåðåñóâà
83
ãëàâíàòà êíèãà. Âèå â áåëåæíèêà ìè ïèøåòå, ïà â ãëàâíàòà
êíèãà êàêâîòî, íåêà äà å." Âçå ìè áåëåæíèêà è êàêòî áåøå (1)
ñëîæè åäíà ÷åðòè÷êà îòïðåä è ñòàíà (4). È ïèñà äîáúð (4). Ïðèá-
ðàõ ñå äîìà, èìàøå ìàëêî ñúìíåíèå è âèêàì: "Äå äà çíàì, ñè-
ãóðíî äðóãàðêàòà òàêà å ñáúðêàëà". Íî êàêòî è äà å, ïðèåõà.
Çàïî÷âàìå âòîðèÿ ñðîê. Òîãàâà èìàøå äâà ñðîêà - ïðúâ è
âòîðè. È íåêúäå ìàðò ìåñåö ïî÷íàõà äà ñå ïîÿâÿâàò íÿêàêâè áå-
ëåæêè, ÷å ó÷èòåëêàòà ïî áúëãàðñêè åçèê èìàëà âðúçêè ñ åäè-êîé
ñè äèðåêòîð íà ãèìíàçèÿòà. Íàáåäèõà ìå ìåí. Ïðåêî íå ñà ìè
êàçâàëè, íî òàêà ñå ÷óâñòâàøå, êàòî áóåí òàêà, êàòî èíèöèàòîð íà
ðàçíè ðàáîòè. Íàïðèìåð åäíî îò íåùàòà - îùå â äåñåòè êëàñ êà-
òî áÿõ,èìàõìå ó÷èòåëêà ïî ôðåíñêè - Ñåâåðîâà, ìíîãî ìå îáè÷à-
øå æåíàòà, ïðèÿòåëêè ñ ìàéêà ìè, è â äâîðà íà Âòîðî åäèííî
èìàøå åäíà êúùà - îòäîëó åäíà ñòàÿ, åäíà âúíøíà ñòúëáà, ãîðå
äðóãà ñòàÿ. Ñàìî òîâà áåøå. Äîëó íà ïúðâè åòàæ - áàâíîðàçâèâà-
ùè. Íèå, äåñåòè "à" êëàñ - ãîðå. Íèå ðåøàâàìå êëàñíî, îòäîëó òå
ó÷àò áóêâàòà "À". Äàé äà ñòðîøèìå åäíî ñòúïàëî è íåìà äà èìà-
ìå ÷àñ ïî ôðåíñêè. Òÿ õîäåøå ìàëêî - ëåêà é ïðúñò- êàòî ïàòèöà.
Òàêà âçåìàìå åäèí êàìúê, äèãíåì - ïóóô åäíî ñòúïàëî, ñòîðøè-
ìå ãî. Òÿ íå ìîæå äà ìèíå ïðåç òîâà ñòðîøåíî ñòúïàëî, íèå "Óðà-
à-à" - àéäå íà êèíî îò 10 ÷àñà.
Òà åäèí ìîé ïðèÿòåë Âàí÷î, îò Ñèìèòëè èìàøå ñè ïðèÿ-
òåëêà Äàí÷åòî, îò êëàñ, íèå 11 êëàñ. Äàâà ìè åäíà áåëåæêà äà ñå
ñðåøíàò â ãðàäñêàòà ãðàäèíà. Íîñà àç áåëåæêàòà, âëèçàì â êëàñ
è âèêàì: "Äàí÷å". Îáà÷å â ìîìåíòà äèðåêòîðà âúòðå è âèêà: "Äàé
áå, Êàíàçèðåâ, êàêâî íîñèø?" Àêî ìè å ñåãà øå ÿ èçÿì, øå ÿ
ãëúòíà òàÿ áåëåæêà, àìà òîãàâà äåòå, ñòúïèñàõ ñå. Òîé âçèìà áåëå-
æêàòà è ÷åòå. È òîãàâà ìåæäó äðóãîòî åäíà ìîÿ ñúó÷åíè÷êà Äàíà,
íà áàé Ðèñòå Ìàéòàïà, âèêàõìå é Äàíè Ìàéòàïà. Òÿ èìàøå ïðè-
ÿòåë ñúùî Âàí÷î, ìîé àäàø, ñåìåéñòâî ñúçäàäîõà, èìàò ñèí Áîð-
êî, áàáà å ñåãà. Íàáåäèõà ìå, ÷å àç ñúì áèë ëþáîâíèê ñ íåÿ è ò. í.
è âðúçêàòà ñ òàÿ áåëåæêà, è äîíåñåíèÿ êàêâè ñà èìàëè ñúìíåíèÿ
çà äèðåêòîðà è ìîÿòà ó÷èòåëêà ïî áúëãàðñêè åçèê È ìåí ìå âè-
êàò, âèêàò è Äàíà. Èçêëþ÷âàò íåÿ, äàâàò é îòïóñíî çà Ïúðâî åäèí-
íî, ìåí ìå èçêëþ÷âàò áåç ïðàâî íåêàêâî, äå äà çíàì êàêâî. Àéäå
ñ áàùà ìè îòèâàìå â Áîáîøåâî, àìè êúäå - "Íå ãî âçèìàìå".
Îòèâàìå â Ðèëà - "Íå ãî çèìàìå". È òîãàâà òîÿ ïðèÿòåë äåòî
84
áåøå ìîé àäàø Âàí÷î, ïðèÿòåëÿ íà Äàíà, áåøå øîôüîð, êà÷âà ìå
íà êîëàòà - â Ðàçëîã. Òîé áåøå ðîäíèíà íà åäèí èíñïåêòîð Ñòàâ-
ðåâ, è òîé ñå êàçâà Èâàí. Îòèâàøå ïðè äèðåêòîðà è êàçâà àêà è
òàêà àç ñúì ïëåìåíèê íà èíñïåêòîðà, òîé å íàø ðîäíèíà,
èçêëþ÷åí å îò Âòîðî åäèííî". À òîâà ñà 2 ìåñåöà ïðåäè çàâúð-
øâàíå íà ãèìíàçèÿ.
Îòïóñíîòî ñúì âçåë - îòëè÷åí, ïîâåäåíèå - ëîø (1). Óæàñ!
"Àìè ñåãà - äèðåêòîðà âèêà - øå ãî çåìåìå, íî äà çíàåòå, ÷å
êîéòî èçêëþ÷åí ó÷åíèê äà å äîøúë â íàøàòà ãèìíàçèÿ, íå å
çàâúðøèë ãèìíàçèÿòà." È çàïî÷íàõ ó÷èëèùå äâà ìåñåöà â Ðàç-
ëîã. Âñÿêà âå÷åð êëàñíàòà Êàðëà Àíðèîâà, èìàøå åäèí ó÷èòåë
Ñòàíèñëàâ ïî áúëãàðñêè åçèê, Ñëàâ÷åâ áåøå àáñîëþòíî ïèÿíäå,
ïî èñòîðèÿ. Íî çà ìåí áåõà äîáðè õîðà. Àç ñìÿòàì, ÷å çà äîáúð
ó÷åíèê è êîíòàêòíà ëè÷íîñò êàòî ìåí îáù åçèê ñå íàìèðà. Çíàÿ,
÷å øå ñå îñâîáîäÿ - èìàø ëè (4) îñâîáîæäàâàøå ñå - äúðæàâíèòå
èçïèòè ïî áúëã. åçèê è ìàòåìàòèêà ïèñìåí.
Äà, íî âèêàò ìå ìåí ïðè äèðåêòîðà è ìè êàçâàò: "Êàíàçè-
ðåâ, ìàéêà òè ó÷èòåëêà, áàùà òè - ñ÷åòîâîäèòåë â ãèìíàçè-
ÿòà â Ñèìèòëè. Òå èìàò âðúçêè, ïîçíàòè, òîâà îòïóñíî ñè-
ãóðíî å íåâàëèäíî". È çåìàõà, ÷å ìè àíóëèðàõà óñïåõà çà âñè÷êè-
òå òèÿ 4 ãîäèíè - 8, 9, 10, 11 êëàñ è ìå íàêàðàõà ïî âñè÷êî äà
äúðæà ìàòóðà. Àìè, ðàçáèðà ñå, êàòî âñåêè ó÷åíèê àç ñå áåõ ìàë-
êî îòïóñíàë ùîòî çíàì, ó÷à ñàìî åâåíòóàëíî ïðåãîâîðè íàëè è ò.
í. Êàêâîòî èìà åâåíòóàëíî, àêî ìå çàñå÷å äà ìå äèãíàò, äà ìîãà
äà ñè çàùèòÿ áåëåæêàòà, à íå... êàêòî òðÿáâà. Íî åëå çàâúðøèõ.
Ùå ñòàâàì Íàõèìîâåö. Òîãàâà îòâîðèõà íàõèìîâñêî ó÷è-
ëèùå è ñóâîðîâñêî. Äà, àìà âçèìàò ñàìî äåöà íà ïàðòèçàíè è íà
ÿòàöè è êîíöëàãåðèñòè. È â êúùè ðåâ, òà ïóøåê ñå äèãà. Êàêòî è
äà å - íå ìîæàõ äà ñòàíà íàõèìîâåö, íå ìîæàõ äà ñòàíà è ñóâîðî-
âåö. Äîéäå ïîâèêâàòåëíà çàïîâåä, òðèìà îò Ñèìèòëè - àç, Âèê-
òîð Áàëåâ, Èâàí÷î, Áîã äà ãî ïðîñòè, òðèìàòà çàìèíàâàìå âîé-
íèöè â äåâåòà òàíêîâà áðèãàäà â Ñîôèÿ. Àç åäíà ãîäèíà ïî-ðàíî
ñúì ïî÷íàë ó÷èëèùå, åäíà ãîäèíà ïî-ðàíî îòèâàì â êàçàðìàòà -
íà 17 ã. îòèâàì âîéíèê, äåòå. À ìåí ìè ñòàâàøå ëîøî îò áåíçèí,
ìàñëà, íàôòà, óæàñ. Èìàõìå åäèí âçâîäåí êîìàíäèð, ìàéîð Áî-
íåâ, êàòî ðàçáðà òàÿ ðàáîòà, íà ó÷åíèå âçâîäà 27-28 ÷îâåêà - ïðè-
ìåðíî òè èãðàåø êîìàíäèð íà òàíê, âìåñòî äà íàïðàâèø êðúã íà
85
ïîëèãîíà, òîé ìå ñëîæè íà ìåñòîòî íà êàðòèñò, ðàäèñò - êàðòå-
÷àðà, öåëèÿ âçâîä äà ìèíåà, à àç âúòðå. Àêî ùåø ïîâðúùàé, àêî
ùåø ãúëòàé íàâúòðå, ïúê ïîñëå àêî ìå ïîòîïåõà â áåíçèí è ìàñ-
ëî íèòî ïîâðúùàíå, íèòî äÿâîë. Ïî ìàëêî ðèñóâàõ, ïîâå÷åòî ïè-
øåõ ëîçóíãè, ñòåíâåñòíèöè, íàãëåäíà àãèòàöèÿ. Áèáëèîòåêàðà íà
ïîäåëåíèåòî ìå âèêàøå äà ìó ïîìàãàì.
Äîéäåõà èçïèòèòå. Çàâúðøèõ øêîëàòà, ðàçïðåäåëÿò íè ïî
áîéíèòå áàòàëüîíè, äàâàò íè ñåðæàíòñêè ÷èí. Ìåí ìå âèêà ÇÊÏ×-
òî, òîãàâà áåøå ïîäïîëêîâíèê Âàí÷åâ, áåøå ìàéîð ñëåä òîâà ñòàíà
ïîäïîëêîâíèê, è ìè êàçâà, àêî æåëàÿ äà îñòàíà â ïîäåëåíèåòî
áèáëèîòåêàð íà ïîäåëåíèåòî, íî çàïëàòàòà ùå ìè áúäå êàòî íà
êóðñèñò, 18 ëâ. Àêî îòèäà êîìàíäèð íà òàíê â áîåí áàòàëüîí ùå
ïîëó÷àâàì 126 ëâ., êîéòî... òîãàâà íå ïóøåõ. Ïîìíà, ÷å íè äàâàõà
íà äåí ïî åäíà êàðèî÷êà, òàêà ñå êàçâàõà "Àðäà" - 8 öèãàðè íà
äåí. Àç ãè ñìåíÿâàõ, äàì ãè íà íåêîé îò íàáîðèòå, êóïà ñè îò
ëàâêàòà ìàðöèïàí èëè âàôëè - ëåñíà ðàáîòà. Òîãàâà ïðè åäíà
áîéíà òðåâîãà ãðúì ïàäíà, òà ãî óáè åäèí îò ìîéòå íàáîðè Âàí-
÷î, îò Ñèìèòëè.
À, çà èçïðàùàíåòî äà âè êàæà íåêîëêî äóìè. Íà äðóãèòå
äâå äåöà, òå ïî-ãîëåìè îò ìåíå - ñâèðêè, ïèåíå, ÿäåíå, ðàêèÿ, âè-
íî. Â êúùè ìàéêà ìè íàïðàâèëà áàêëàâà, ñëàäêè; äîéäåõà ðîäíè-
íè. Ñå åäíî íà íåêàêúâ èìåí äåí. Êàêòî è äà å. Ìàéêà ìè è òàòêî
ìè ìå èçïðàòèõà, ëåëèòå íà ãàðàòà.
Âîéíèê ñúì. Èäâà âîéíèøêàòà êëåòâà. Õîðàòà íîñÿò ïèëå
êîé ïå÷åíî íåùî, êîé âèíî, ðàêèÿ è ò. í. Òàòêî çåìàë 3-4 âàôëè,
òàêà ìè äîéäå íà êëåòâàòà. Íî àç ïå÷åíî ìîãà äà õàïíà, àìà âèíî
è ðàêèÿ íå óïîòðåáÿâàõ, àêî áåøå çåë öèãàðè ñúùî. È òàêà äâàìà-
òà. Èçÿäîõ âàôëèòå, òàêà ìèíà êëåòâàòà. Åäíî ñâèæäàíå è òîâà å.
Òðè ïúòè ìè ñå ëþïèõà óøèòå ïúðâàòà ãîäèíà îò ñòóä - å, íå ñàìî
íà ìåíå. Ìíîãî ìðàçåõ ñîôèÿíöèòå òîãàâà. Èìàøå 3-4 ñîôèÿí÷å-
òà è ñòàðèòå âîéíèöè, ïîíåæå ðîòàòà å 100 ÷îâåêà - â çâîäà ïî
òðèìà áàòàëüîííè êîìàíäèðè - 9, ñòàðøèíàòà ñðî÷íî ñëóæåù.
10 ÷îâåêà ñòàðè âîéíèöè è íèå 100 ÷îâåêà ìëàäè. Èìàøå 3-4-ìà
ñîôèÿíöè, êîé èìà ñåñòðè÷êà, êîé ïðèÿòåëêà, êîé êîìøèéêà - ñå
ãè ãëàñåõà òèÿ ñîôèÿíöè. È âèêàì: "Îõ, åäèí ïúò äà ñòàíà ñòàð
âîéíèê, òà äà âèäèòå âàøàòà... ñîôèÿíñêà". Ïà âòîðàòà ãîäè-
íà äîäå åäíî ìîì÷å, ïà íå ìîæåø äà ìó êàæåø ãúê. Òîëêîâà õó-
86
áàâî, òîëêîâà Âåñåëèí ñå êàçâàøå, áàñêåòáîëèñò÷å, õóáàâî äåòå.
Ñúãëàñèõ ñå è ñòàíàõ áèáëèîòåêàð íà ïîäåëåíèåòî. Ñóòðèí
âðåìå â 5 ÷àñà òðÿáâà äà ñòàíà, â 5. 30 ñúì â 19-è êëîí â Êíÿæåâî.
Ñ äâà ðåìúêà âçèìàì âåñòíèöè, ïîùàòà, ðàçíàñÿì ïîùàòà è âåñ-
òíèöèòå ïî êàíöåëàðèÿòà, ïîñëå çà ñåêà ðîòà îòäåëåí âèä âåñò-
íèê. Ïîääúðæàø êëóáà, áèáëèîòåêàòà. Äîäàõà ìëàäè âîéíèöè è
îò òåõ êîé, òîãàâà ðàçáèðà ñå íåèçâåñòåí, Òîäîð Êîëåâ. Â Øóìåí
ñà ìó êàçâàëè Àäåìà, òîâà ìó å ïðÿêîðà. Ñúùèÿ, ñúñ ñúùèòå ìà-
íèåðè. Ðàçáèðà ñå, ñâèðåøå íà ìíîãî èíñòðóìåíòè. Îòèâàì ïðè
ïîäïîëêîâíèêà è âèêàì: óêà èìà åäèí êàïàöèòåò ãîëåì". Íå
ïîëîæèë êëåòâà - èçäåéñòâàõ ìó îò ïîäïîëêîâíèêà äà îòèäå çà 2
äåíà äà ñè âçåìå èíñòðóìåíòèòå â Øóìåí è äà ñå âúðíå. Òîé èçêà-
ðà åäíà ñåäìèöà. Ìåí ìå äàðîâèõà çà òîâà äâå äåíîíîùèÿ àðåñò,
÷å ñúì õîäîòàéñòâàë. Ñàìî ñïåõ òàì, îòè íÿìà êîé äà íîñè âåñò-
íèöèòå, ñïèñàíèÿòà, ïîùàòà. È ñëóæáàòà ôàêòè÷åñêè âòîðàòà ãî-
äèíà ìè áåøå ëåêà.
Èäâà âðåìå çà óâîëíÿâàíå îáà÷å èäâàò è êàíäèäàò-ñòóäåí-
òñêè èçïèòè. È âèêàì: "Àáå, ùî àç íå ñè âçåìà 12 äåíà îòïóñêà
çà ñëåäâàíå. Ïà ÿ ìå ïðèåìàò, ÿ íå ìå ïðèåìàò". È ìíîãî
èñêàõ ãåîëîãèÿ äà ñëåäâàì. È ìå÷òàåõ êàòî ìàëúê - ùå âçåìà åäèí
áåë êîí, ùå îáèêàëÿì ñâåòà è ò.í. Ðàçãåëå òàêà ñòàíà, ÷å íå ìå
ïðèåõà ãåîëîãèÿ, àìè ìåäèöèíà. Êàðàõ 4 ñåìåñòúðà è îòòàì ìå
èçãîíèõà. ÌÂÐ-òî äîéäå, â V-òî ðàéîííî óäàðèõà ìè ïå÷àò â ïà-
ñïîðòà äà ñå ìàõàì îò Ñîôèÿ. Â êâàðòèðàòà èìàõ åäèí ïðèÿòåë
ãðúê, òîé ïúê èìàøå âðúçêè ñ æåíàòà íà Ãîøî Ñåðîâ, åäèí èçâå-
ñòåí áúëãàðñêè íàöèîíàë, í íàïàäàòåë íà ÖÑÊÀ-òî, òîãàâà ÖÍÄÂ.
Ïîíåæå áÿõ äîáúð â êàçàðìàòà èìàõ íàé-ìíîãî îò ðîòàòà
ãðàäñêè îòïóñêè - 8. Ñëîâîì è öèôðîì çà åäíà ãîäèíà ÷åòèðè
äíè. Ðàçáèðà ñå, äîêàò ìå ïóñíàò ìàðøèðóâàø ïðåä ñòàðøèíàòà,
íà÷àëíèêà íà ÊÏÏÒ-òî, òàì îòáèåø 1 ÷àñ, âúðíåø ñå ïîëîâèí
÷àñ ïî-ðàíî è òè îñòàâà 6,30 ÷àñà è òî êèíà ðàçáèðà ñå äå, èëè
ìà÷îâå. Èìàõ îùå åäèí ïðèÿòåë â êàçàðìàòà, òîãàâà ñúçäàäîõà
äóáëèðàùèÿ îòáîð íà ÖÍÄÂ-òî, òàíêèñò íà àâòîïîäåëåíèå, Ïî-
ïîâ, òîé áåøå äóáëèðàù âðàòàð íà Íàéäåí Êàë÷åâ. Àç ëåâñêàð,
îáà÷å ïîêðàé íåãî äàæå è òðåíèðîâú÷íèòå ìà÷îâå õîäåõ äà ãè
ãëåäàì íà ÖÑÊÀ-òî, íî ñè îñòàíàõ ëåâñêàð.
Òàêà çàâúðøè ñëåäâàíåòî ìè â Ñîôèÿ. Ïðèáèðàì ñå â Áëà-
87
ãîåâãðàä. Ñåãà íàêúäå? Îòèâàì â Òåêñòèëíèÿ êîìáèíàò. Åäèí ìè
âèêà: "Âèæ êâî, àç îòèâàì â Ãåðìàíèÿ äà ñëåäâàì õóäîæåñò-
âåíà àêàäåìèÿ. Åëà íà ìîéòî ìÿñòî". Âèêàì: îòîâî". Îòè-
âàì è ñòàâàì õóäîæíèê êúì òåêñòèëíàòà ôàáðèêà. Íàé-ìíîãî åäèí
ìåñåö ñå ìèíà è ñïåøíî òðåáâàëî õîðà. Àç ñúì ñúñ ñðåäíî îáðà-
çîâàíèå, âçåìàõà ìå è ìå íàïðàâèõà íåùî êàòî îò÷åòíèê íà Áîáè-
íàæåí öåõ. Ñ åäíà äóìà îò ïðåäà÷íèöàòà äàâàò ïàìóêà, îòèâà íà
êðîñíîòî, îò êðîñíîòî íà áîáèíàðêèòå, îò áîáèíàðêèòå íà øïó-
ëàðêèòå, è îò øïóëèòå ñå èçïðàùà íà ñòàíîâåòå. Ïðåç òîâà âðåìå
àç òðÿáâà äà ìåðà ãîòîâàòà ïðîäóêöèÿ è äà îò÷èòàì íà ðàáîòíè-
÷êèòå êàêâî ñà ïðàâèëè. È åäíà - àç ìëàäåæ - åäíà îâúðòà ñå îêî-
ëî ìåíå. Íà ìåí ñè ìè òåêâà, õåì íå ìè òåêâà. Ïî-ãîëÿìà îò ìå-
íå, Âèêòîðèÿ. Êàêòî è äà å, íåùî ñòàíàõìå êàòî ëþáîâíèöè. È
ïîíåæå ñúì ñïðèõàâ â ðàáîòàòà äàâàò ïî÷èâêàòà è àç íå ìîãà... à
èìàõ äâàìà ÷îâåêà îáùè ðàáîòíèöè, êîèòî ñúáèðàò ãîòîâàòà ïðî-
äóêöèÿ, èäâàò ïðè ìåíå, ìåðÿ, çàïèñâàì, òå ÿ èçïðàùàò è ò.í. È
àç íå ìîãà äà ñìîãíà, êàòî ìè âçåìàõà òèÿ äâàìàòà, íàïðàâèõà ãè
ñòðîèòåëíè ðàáîòíèöè è àç îñòàíàõ ñàì. Ñ êîëè÷êàòà ñúáèðàì
îò êðîñíîòî íà áîáèíàðêèòå, îò áîáèíèòå íà øêóðèòå, îòòàòúê
íà ñòàíîâåòå, àç íå ìîãà äà íàâàêñàì - õîðàòà ïî÷èâêà. Îòèäà äî
÷åøìàòà, íàãúëòàì ñå ñúñ ñòóäåíà âîäà è ïàê çàïî÷íà äà ñúáè-
ðàì. Îòêàçàõ ñå îò òàçè ðàáîòà.
Íàøèòå íàìåðèõà íåêàêâè âðúçêè. Êàçàõ, ÷å ÷åðòàÿ äîáðå,
ïèøà äîáðå è ìå ïðèåõà çà ÷åðòîæíèê â Ïðîåêòàíñêà îðãàíèçà-
öèÿ, ñ äèðåêòîð Ïåòüî Ïàñêàëåâ, è çàïèñâàì òåõíèêóìà. Ñ òîâà,
êîåòî ó÷à â òåõíèêóìà ìè å ïðåäåëíî ÿñíî, çàùîòî àç ãî ðàáîòà.
Äåòî ñå êàçâà çà åäíà ãîäèíà ìîãà äà çàâúðøà è ÷åòèðèòå ãîäè-
íè. Ó÷à ñàìî ñïåöèàëíè ïðåäìåòè, à èñòîðèÿ è ãåîãðàôèÿ, îáùî-
îáðàçîâàòåëíè íå ñå ó÷àò, çàùîòî ñðåäíî îáðàçîâàíèå èìàì çà-
âúðøåíî. Åñòåñòâåíî, ñòðîèòåëíèÿ òåõíèêóì å ñðåäíî ó÷èëèùå
ñïåöèàëíî, íå å âèñøå. Êàêòî è äà å, äèïëîìèðàõ ñå. Âëþáåí â
ðàáîòàòà. Ñåãà äåòî å Ïðîåêòàíñêà îðãàíèçàöèÿ, íàä ÄÑÊ è òî-
ãàâà áåøå òàì. Ñëåä òîâà áóòíàõà ñãðàäàòà, îòèäîõìå â ïå÷åòíè-
öàòà. Ñóòðèíòà ìè äàäàò ïðîåêò çà íÿêàêâà ÷àñòíà êúùà, àç äîêà-
òî íå ãî íàïðàâÿ, ìîæå äà å â 7, 8, 9, 10 ÷àñà - íà äðóãèÿ äåí
ïðåñòàâàì ïðåä êà÷åñòâåíèÿ êîíòðîë ïðîåêòà ãîòîâ. Êà-òå-êà -
òî àðõ. Ìå÷êàðîâ, áëàãîäàðà íà íåãî, ÷å ìå íàó÷è äà ðàáîòÿ. Èìà-
88
øå åäèí ìîëèâ 6Â. Òîé å ìàçåí êàòî ìàñëî. Çàíåñà ìó ïðîåêòà è
òîé îòáåëåæè: îâà íå, òîâà íå". Àç âèêàì: "Ìîìåíò àðõ. Ìå÷-
êàðîâ, íå äðàñêàéòå". Ïîñëå ñ ãóìà å àáñóðä äà ãî èçòðèåø. Àêî
ðå÷åø äà ãî èçòðèåø, òî ñå ðàçìàçâà êàòî ñàæäè. Ñëàãàø ëèñòà è
ïî÷âàø äà ÷åðòàåø íàíîâî. Äà, íî 4-5 ãîäèíè èíäèâèäóàëåí ïúð-
âåíåö. Ãðóïàòà, â êîÿòî áÿõ - âòîðà àðõèòåêòóðíà ãðóïà- áå ãðóïà-
ïúðâåíåö - ÐÏÎ Ñîôèÿ áåõìå êúì íåÿ.
Áåõ æåíåí äå, èìàõ ñåìåéñòâî, ðîäè ìè ñå ïðåêðàñíà äú-
ùåðÿ. Ñúñ ñúïðóãàòà ñå ðàçáèðàõìå ìíîãî... ñèëíî âåðâàùî õðè-
ñòèÿíñêî ñåìåéñòâî. Òîâà äà äîéäå ïåòúê èëè ïúê, íå äàé ñè áî-
æå, íÿêàêâè âåëèêè ïîñòè èëè äðóãè, èëè ïðàçíèöè, íèå äà ñïèìå
â åäíî ëåãëî ñ íåÿ, â åäíà ñòàÿ å àáñóðäíî äà ñå ñïè ñ ìåí, òðÿáâà
äà îòèäà â äðóãà ñòàÿ. Æèâååõìå ïðè áàáàòà è äÿäîòî. Äÿäîòî
ìíîãî õóáàâ ÷îâåê. Èçâàäÿ áèëåòè çà êèíî: "Ðîæáå, à äà îòèäå-
ìå íà êèíî". Áàáàòà: "Ïàðè øå äàâàòà çà êèíî". Åäèí ïúò òàêà,
äâà ïúòè, äîêàòî ïî÷íàõ ñàì äà ñè õîäÿ íà êèíî. Äîéäå åäíà ìëà-
äà àðõèòåêòêà, áåøå ñãîäåíà çà ãëàâíèÿ àðõèòåêò - Òåìåíóæêà Ñòå-
ôàíîâà. Îñòàâàìå èçâúíðåäíî äà ðàáîòèì è âèêà: "Àáå, êîëåãà,
áè ëè äîøúë ñ ìåí äî "Âîëãà" äà ìè ïðàâèø êîìïàíèÿ, íå ìè å
óäîáíî äà âå÷åðÿì". "Ìè - âèêàì - äðúííè åäèí òåëåôîí äî
æåíàòà äà é êàæåø." Òÿ îáàäè ñå: "Áå Þëè, òàêà è òàêà,
Áîðêî äà íè íàïðàâè êîìïàíèÿ". Òÿ âèêà: "Äàé ãî íà òåëåôîíà
- îáàæäà ìè ñå ïî òåëåôîíà íà ìåíå è ìè âèêà - Íàïðàâè íà
æåíàòà êîìïàíèÿ, êàê ìîæå òàêà". Àìà äíåñêà êîìïàíèÿ óò-
ðå êîìïàíèÿ, ÷å âçåìàõìå òà ñòèãíàõìå äî ëåãëîòî è òàì äà é
ïðàâÿ êîìïàíèÿ. Áðàäà â Ñîôèÿ áåøå ìîäåðíî, àç áðàäà íîñåõ
òóêà. Ïî äâà ïúòè íà äåí ñè ñìåíÿõ êîñòþìà è ðèçàòà. Ìàëêî
íàäìåííî ãî ðàçäàâàõ, ñúñ âñåêè íå ãîâîðåõ. È ïî åäíî âðåìå
çàì. äèðåêòîðêàòà èëè ãëàâåí èíæåíåð... çà ìåíå âúçðàñòíà ìè
ñå å ñòðóâàëî - 35 ãîäèøíà æåíà, àç òîãàâà ñúì 25 ã. è ðàáîòèìå
ïî åäèí ïðîåêò "Ïî÷èâåí äîì íà òðóäåùèòå ñå ñåëÿíè â Äîáðè-
íèùå". Ùå õîäèìå íà àâòîðñêè íàäçîð, äîáðå. Êà÷âàìå ñå íà "Ïî-
áåäà" áåøå, íå, "Âàðøàâà". Îòáèâàìå òàì, àâòîðñêè íàäçîð. Âðú-
ùàìå ñå â 5 ÷àñà, ðàáîòíîòî âðåìå ñâúðøèëî. Òÿ âèêà: "Íå, ùå
îòèäåì â Ïåòðè÷". Òàì ïúê ïðàâèìå Ïîëèòåõíè÷åñêà ãèìíàçèÿ
- Ïåòðè÷. Íà òðè åòàïà ÿ ñòðîèõìå. Àç ÿ ïðèåìàì êàòî íà÷àëíèê
è ïî-âúçðàñòíà, äåò ñå âèêà êàòî ìîÿ ìàéêà, ïúê...
89
Îòèâàì â Ðóìúíèÿ. Âðúùàì ñå îò Ðóìúíèÿ. Åäèí îò Ñàí-
äàíñêè, ïîìíà ÷å ñå êàçâàøå áàé Ãðîãîð, äàäå ìè 15 ëâ. è àç çå-
ìàõ, ÷å ìó íàïðàâèõ ïëàíà ìíîãî áúðæå. Ñ åäíà äóìà áàêøèø 15
ëâ. çà òàÿ ðàáîòà. Äà, àìà îòäå äà çíàì, ÷å òîé ñå ïîçíàâàë ñ
äèðåêòîðà. Ñðåùàò ñå â êîðèäîðà: "Áàé Ãðèãî, êâî ïðàâèø?"
"Àìè, Ïàñêî, òàêà è òàêà. Åëà äà ïèåì ïî åäíî êàôå. Íîãî
ñúì äîâîëåí îò åäèí òâîé ÷îâåê, âìåñòî äà ñå áóäàëêàì 6-7
ìåñåöà, íàïðàâè ãî çà 2 äåíà." Äèðåêòîðà ìå âèêà, îáàæäà ñå íà
ëè÷íèÿ ñúñòàâ: "Äîíåñè ìó òðóäîâàòà êíèæêà - ïðàñ, äèñöèï-
ëèíàðíî óâîëíåíèå. - Êàê ìîæå òè íà êîìóíèñòè, òîé ìè å
áèë ÿòàê, òîé èíà÷å, òè äà çèìàø ïàðè. Êðàäåö - åäè-êàêâî
ñè". Îòòàì ìå ïðèáðàõà, ÷å èçêàðàõ öåëè 90 äíè ñëåäñòâåí òàêà
äà ñå êàæå. Îòèäîõ íà äåëî è ìå îñúäèõà íà 90 äíè óñëîâíî. Èç-
ëèçàì îòòàì, ìîòàÿ ñå áåç ðàáîòà, âèæäà ìå åäèí ïðèÿòåë, òîé
äèðåêòîð íà Èíêàñàòîðñêè êîíòðîë êúì ìèíà "Ïèðèí". Ìè âè-
êà: è çíàåø ëè, ÷å â Ìèíñòðîé ïðàâÿò ðóäíèê Óðàíîâî. Òàì
èìà íóæäà îò õîðà". Å äà, ìà àç ñúì áèë ñëåäñòâåí, ñåãà è äà
èçâàäÿ ñâèäåòåëñòâî çà ñúäèìîñò ïèøå "îñúæäàí". Ïèøå "óñëî-
âíî - ðåàáèëèòèðàí", íî... îñúæäàí. Îòòàì îòèâàì ïðè Îêðúæ-
íèÿ êîìèòåò íà ïàðòèÿòà, ïðè ñåêðåòàðÿ, îòãîâàðÿù ïî ñòðîè-
òåëñòâîòî: "Î, êàêâî ïðàâèø, êàê ñè, òîâà-îíîâà. - Òàêà è òà-
êà - âèêàì. - Ìè, âèêà, íåìà òàêîâà íåùî" - åäíà áåëåæêà è
îòèâàì â Óðàíîâî. Âåäíàãà íàçíà÷åíèå äà îãëàâà íàäçåìíîòî
ñòðîèòåëñòâî. Òàêà èçêàðàõ äî ïðåäè ïóñêà íà Óðàíîâî. Òîãàâà
ìîæå áè è ïî-ñúâåñòíî ñå ðàáîòåøå. Èìàøå èäåàëè, íåêàê ñè.
Ñâúðøèõìå ðóäíèê Óðàíîâî, ïðåäëàãàò ìè äâà ðóäíèêà, íîâè ðó-
äíèê Åëåøíèöà è ðóäíèê ×åëåïî÷. Ìåæäó äðóãîòî àç ñúì íåùî
ñêàðàí ñúñ æåíà ìè, íå æèâåÿ ñúñ ñúïðóãàòà ñè.
Êàçâàì íà çàì. äèðåêòîðà, à ìåæäó äðóãîòî òîãàâà ñúì âå-
÷å êúì 14-òè ñòðîèòåëåí ðàéîí Ìèíñòðîé - Ñëèâíèöà. Âèêàì:
"Àáå, êúäå å ïî-áëèçêî äî Ñîôèÿ, ïî-ïðåêà âðúçêà òàì äà áú-
äà." Òå ìè êàçâàò: "Åìè Åëåøíèöà äî Ïàçàðäæèê è îò Ïàçàð-
äæèê ñ âëàêà". À ïúê ×åëîïå÷ ïîäáàëêàíñêàòà ëèíèÿ, òàì èìà
âëàêîâå ïðåç òðè ÷àñà äåòî ñå êàçâà. Âèêàì: "×åëîïå÷" äà áúäå".
Îòèâàì òàì, øå ïðàèìå òðè øàõòè - øàõòà "Çàïàä", øàõòà
"Èçòîê" è øàõòà "Êàïèòàë". Àç ñúì ñàì, òðåáâà äà íàáèðàì ðà-
áîòíà ðúêà - ñòðîèòåëè, øîôüîðè. Çàïî÷íàõìå ðàáîòà. Ìèííè
90
ñïåöèàëèñòè íåìà, åäèí êðàí "Ïèîíåð" - ñ íåãî çàïî÷íàõìå, âñå
åäíî åäèí ãîëÿì áóíàð äî 19 ì. Ìåæäó âïðî÷åì çàïîçíàâàì ñå ñ
åäíî ìîìè÷å, êîåòî å ìèíåí èíæåíåð â ñúùèÿ ðóäíèê, è ìè ñòàâà
òÿ ñúïðóãà. È òàêà 6-7 ãîäèíè ðàáîòÿ òàêà, äúëáàåìå Ñòàðà ïëà-
íèíà.
Èäâà åäíî ìîìè÷å Ñîðèíà Êîöÿðèäè - Ãúðöèÿ, æèâååùà â
Ñòàðà Çàãîðà, ðàçâåäåíà, çàâúðçâàìå âðúçêà. Êàçâàì àç íà ñúïðó-
ãàòà ñè, ÷å ñè èìàì ëþáîâíèöà è ñå ðàçäåëÿìå. Ìåæäó âïðî÷åì
ñòðîÿ êúùà òàì, íàïóñêàì ñ ïðèÿòåëêàòà ñè Âàíÿ.
Îòèâàì ïðè ãåíåðàëíèÿ äèðåêòîð íà ÄÑÎ "Ìèíñòðîé",
ïëîùàä "Ñëàâåéêîâ" N4, êàçâàì: "Äð. Òåðçèåâ, ñëåä 14 ãîäèíè
ðàáîòà â Ìèíñòðîé íå áÿãàì, îáà÷å íàïóñêàì Ìèíñòðîé". Òîé
êàçâà: "Íèêàêâî áÿãàíå. Îòèâàø è ñå îáàæäàø â Áîæóðèùå
íà äèðåêòîðà íà òîçè êëîí Ïàíàéîò Êîñòàäèíîâ, ÷å òå èçï-
ðàùàì äà ñòðîèø Ìèííîãåîëîæêè èíñòèòóò - 4 êîðïóñà, åäè-
íèÿ êîðïóñ åäíà çàëà ãîëÿìà è äðóãè êîðïóñè - ëàáîðàòîðèè,
ìîäåðíè, õóáàâè". Íàïðàâèõìå ãî îáåêòà, åñòåñòâåíî Âàíÿ áåøå
ñ ìåí - òÿ òåõíè÷åñêè ðúêîâîäèòåë, àç íà÷àëíèê-îáåêò. Çàïî÷íàõ-
ìå ñëåä òîâà Íåôòîáàçà "Èëèåíöè". Íÿêúäå îêîëî 20-25 áàêè îò
ðàçëè÷åí îáåì, îòäåëíî îòêðèòè ìàçóòíè õðàíèëèùà. Ìíîãî ñïå-
öèôè÷íà ðàáîòà, íî êàêâîòî è äà ñúì ðàáîòèë, àç ñúì áèë âëþ-
áåí â ðàáîòàòà ñè. Ñëåä êàòî îòèäîõ â Ìèíñòðîé, ïî÷íàõ äà ïó-
øà, äà ïèéâàì, äåò ñå êàçâà ñ êàêúâ ñå ñúáåðåø, òàêúâ ñòàâàø.
Âàíÿ ñè çàìèíà, ðàçäåëèõìå ñå. Íî ïðåäè äà ñå ðàçäåëèìå
ïðèñòèãíà åäèí ñòàðøèíà, çàïî÷íàõ äà ïðàâÿ àâòîñåðâèç "Äó-
íàâ" ñëåä íåôòîáàçà "Èëèåíöè" è Ñîëíè ïàçàð - ïðîäàæáàòà íà
êîëè íà Áîòåâãðàäñêî øîñå N31, çàâúðøâàìå ãî. Èäâà åäèí ïî-
ëèöàé âèêàò ìå íà "Ðàêîâñêà" 186, ìàé áåøå 7-ìî ðàéîííî. Îò-
áèâàì ñå òàì - íåçàêîííî ñúæèòåëñòâî ñúñ æåíà, îáàäèëà ñå âòî-
ðàòà ìè ñúïðóãà è çà åäíà ãîäèíà ñúì èçñåëåí íà ÿçîâèð "Äóøà-
íè", íà 12 êì îò òîçè ðóäíèê, êîéòî ñúì ãî ïðàâèë.
Âèêà ìå íà÷àëíèêà íà ìèëèöèÿòà â Ïèðäîï, ñ íåãî ñìå áè-
ëè ïðèÿòåëè. Íå ñúì áèë íÿêîÿ ïîñðåäñòâåíà ëè÷íîñò, òà äà íå
ìå ïîçíàâà è ìè êàçâà: "Â îêîëèÿòà ìîæåø äà ñè íàìåðèø
êàêâàòî èñêàø ðàáîòà, íî àêî èñêàø äà íàïóñêàø, òðåáâà äà
ñå îáàæäàø". È òàêà, èçêàðàõ åäíà ãîäèíà òàì, åäèí ìåñåö îñòà-
âàøå îùå - ïðèñòèãà åäèí ñëåäîâàòåë, è òîé ñå êàçâà Áîðèñ, â
91
êàíöåëàðèÿòà è ìè âèêà: "Çàïîçíàé ñå, òîâà å êîëåãà îò Ñîôèÿ.
Òðÿáâà äà äîéäåø ñ íàñ". Âèêàì: "Äîáðå". Êà÷âàò ìå â åäíà æè-
ãóëà, ñîôèéñêà, çåëåíà, îòèâàìå â àïàðòàìåíòà, äåòî æèâååõìå,
äî ÿçîâèðà. Òîé îáúðíà öåëèÿ àïàðòàìåíò íàîïàêè - êàêâî òúðñå-
øå, íèùî íå ìè êàçâà. Êà÷èõà ìå â æèãóëà è çà Ñîôèÿ. Ïî ïúòÿ
âèêà: "Àáå ñëóøàé, Êàíàçèðåâ, êàæè êàêâî ñè êðàë áå, äà íè å
ïî-ëåñíî". Àç âèêàì: "Àáå, òîÿ øåãóâà ëè ñå. Ñëóøàé, ïðèÿòå-
ëþ, ÷å àç ñúì êðàë, êðàë, íî êàæè çà êîé îáåêò ñå îòíàñÿ, äà
òè êàæà ïî-òî÷íî. Ùîòî àç ñúì ñìåíèë äîñåãà, ïðåäàë ñúì 15
îáåêòà, íå çíàì çà êîé ìå ïèòàø. Ïîïèòàé ìå äèðåêòíî çà
êîé îáåêò ñòàâà, òà äà òè îáÿñíÿ". Àéäå íà ìàéîð Ñîòèðñêè,
ìàé ÷å áåøå, â åäíî îò êðèëàòà íà öåíòðàëíèÿ çàòâîð, ñëåäñòâå-
íî äåëî. Îòèâàì òàì, ñúáëè÷àò ìå, îáëè÷àò ìå â åäíà êèëèÿ ãëå-
äàì åäèí áðàäÿñàë âúòðå, òîé âèêà: "Òè çà êàêâî ñè äîøúë?"
Âèêàì: "Ïà äå äà çíàì". Õà, òîé ïåðíà ìè åäèí øàìàð, ñâàëè ìå
íà çåìÿòà è âèêà: "Ùî ëúæåø áå, ïðîñòàê, òè çíàåø ëè êúäå íå
íàìèðàø". Âèêàì: "Êúäå íå íàìèðàì?" "Òè çíàåø ëè êîé å áèë
Ãåøåâ ïðåäè 9-òè ñåïòåìâðè?" Âèêàì: "Ñëóøàë ñúì, íå ãî çíàì,
àìà ñúì ñëóøàë". "Åìè - âèêà - Äèðåêöèÿòà íà ïîëèöèÿòà íà
âðåìåòî, ñåãà Äèðåêöèÿ íà íàðîäíàòà ìèëèöèÿ, òè ñå íàìè-
ðàø òóêà. Àêî èìà - âèêà - íåùî äåáåëî â Áóðãàñ, Êúðäæàëè,
Ïëåâåí, ùå ãî äîêàðàò òóêà, à íå òàì äà ðàçíèùàò ðàáîòè-
òå. Òè ñè îò ëúâ íàãîðå áå. Åìè - âèêà - êîëêî ïîâå÷å ñåäèø
òóêà êàòî ñëåäñòâåí, òîëêî ïî-ìàëêî ùå áúäåø â çàòâîðà."
Ñúäàò ðåøàâà äà ìå îñúäè íà 18 ìåñåöà çàòâîð, äà çàïëàòè íåï-
ðàâèëíî ðàçäàë ôîíä Íàðîäíà çàïëàòà 631 158 ñò.
Òîâà å. Çàâúðíàõ ñå â Áëàãîåâãðàä, æèâîòúò ñè ïðîäúëæà-
âà. Îáàäè ñå ÷åðíèÿ äðîá, àéäå ïåíñèÿ ïî áîëåñò. Ñåãà íå ïèÿ
íèòî àëêîõîë, áèðà.
Ìíîãî õóáàâè ìîìåíòè ñúì èìàë â òîçè æèâîò, íî è ìíîãî
ãàäíè.
92
"Íî Ãåðìàíèÿ áåøå íåùî ïðåâúçõîäíî òîãàâà,
íåùî êðàñîòà
Êàëèíà, Áëàãîåâãðàäñêî, ðîä. 1933 ãîä
Àç ñúì ðîäåíà 1933 ãîäèíà, â ñåëî ñúì ñè èçðàñíàëà - äî
23 ãîäèíè. Êàòî äåòñòâîòî ìè, íàëè çíàåøå, íà ñåëî äåòñòâîòî
ïî÷âà îòïúðâî ñúñ çåìåäåëèå, ñ æèâîòíè äà ñå ðàçïðàâàìå, äà
ïàñåø îâöå è äðóãè ðàáîòè, çåìåäåëèå. Êîïàëè ñìå, æíàëè ñìå,
îò âñè÷êî ñìå ñå ó÷èëè. Âå÷å ïî ïîñëåäñòâåíî ïî÷íàõìå äà ó÷è-
ìå. Êàòî ó÷åíè÷êà ñúì ó÷èëà äî ñåäìè êëàñ. Òîãàâà áåøå òàêà,
ïî-íàòàòúê íå ñìå èìàëè, íàëè, èìàëî å, êîèòî ñà áèëè òàêà ó÷è-
ëè, èìàëè ñà ïîâå÷å âúçìîæíîñòè. Íå å è äî âúçìîæíîñòè, ñòàâà
âúïðîñ, íàëè, ó÷èëè íè ñà áðàòÿòà, çà æåíñêèòå ìàëêî áåøå ïî
äðóãî, íå ñå äîïóñêàøå òîëêî. Âå÷å êàòî èçðàñòíàõìå ïîñëå, ïî÷-
íàõìå ñè ñåëñêà ðàáîòà.
À ñëåä òîâà, âå÷å ïîèçðàñíàõìå, àç ñå îìúæèõ. Ñ ìîÿ ñúï-
ðóã ñòàíà ñúâñåì ñëó÷àéíî. Áåøå, òîâà òàêà ãî ïîìíà êàòî äíåñêà
- òàÿ äàòà, íà 21 ñåïòåìâðè. Íà Ìàëà Áîãîðîäèöà òîãàâà ñå êàç-
âàøå. Èìàøå íà Äúáðàâà ñúáîð, ñúáèðàõà ñå òàêà îêîëíèòå ñåëà
òàì è îòèâàìå äà îòïðàçíóâàìå ñúáîðà. È íèå îòèäàõìå ñ åäíà
ìîÿ áðàòîâ÷åäêà è îòèâàìå ïàê â åäíà ìîÿ ïúðâà áðàòîâ÷åäêà,
îòèâàìå äà ÿ âèäèì, íà ãîñòè. È òúêìî òàì ñúùî ìîÿ ñúïðóã,
Ñëàâ÷î. Òîé ïà äîøúë òàì çà åäíè õîðà äà ãè çåìå, è ñå çàïîçíà-
âàìå. Çàïîçíàâàìå ñå, ñëåä òîâà òóêà òîé ùå äîéäå â íåäåëÿ áå-
øå, íèé â ñúáîòà, à â íåäåëÿ òóêà èäâàò çà åäíà áðàòîâ÷åäêà íåãî-
âà. È òîé âèêà íà áðàòîâ÷åäêà ìè: òðå ùå äîéäà äà âè âçåìà
- òîãàâà íåìàøå ðåéñîâå, ñ êîëè ñå ïðèäâèæâàõà, òîé ñ òî-
âàðíà êîëà ðàáîòåøå - àìà àêî ïðîàãèòèðàø è ìîìàòà äà ÿ
äîâåäåø".
È âå÷å äîéäå Ñëàâ÷î äà íè âçåìå ñóòðèíòà, êà÷èõìå ñå.
Ñëåä òîâà, äàëè òîé íè êàðà ïàê, íå ìîãà äà ñè ñïîìíà. è ìèíà ñå
òàêà èçâåñòíî âðåìå, åäèí ïúò ñëó÷àéíî â ãðàäà ñå ñðåùàìå, ñëó-
÷àéíî ïàê, ñ êîëàòà òîé. Ìàõíà ìè è ïðîñòî ïî÷íàõìå íàëè, êàç-
âà: "Äà ìè ñòàíåø ïîñðåäíèê çà åäíî ìîìè÷å òàì" - âèêàì:
"Ñòèãà äà æåëàåø". Àìà òàêà ïîñëåäñòâèå, òàêà ïî ðàçãîâîðî
âèêà: "Áå íèé-äîáðå íèå åäèí íà äðóã äà ñè ñòàíåì ïîñðåäíè-
öè"... Çåìà ìå ñ êîëàòà è äîéäîõìå òóêà. È òàêà çàïî÷íà âå÷å
93
ñåìåéíèÿ æèâîò.
Êîãà ìå çåìà êàê ñòàíà. Ìè àç çà ïðúâ ïúò ñå êà÷âàì íà
êîëà, íå ñúì ñå êà÷âàëà íà êîëà, à òàêà åäèí ïðîëèâåí äúæä âàëå-
øå è òîé ñè ïóñíà ÷èñòà÷êèòå, äâèæàò ñå. È àç âèêàì: "Ñëàâ÷î,
òîâà êîé ãî äâèæè? - âèêà - "Òîâà å áàé Äèìèòðà÷êî ãè äâè-
æè". Âèêàì: "Áðàâî! Êàêúâ ÷îâåê, îò ãðàäà äî ñåëîòî, êàê íå
ñå èçìîðè äà ãè äâèæè".
À òî íå å áèëî, òî ñè áèëî àâòîìàòè÷íî, àìà êàò íå ñúì
çíàÿëà. Áèëà ñúì íà 23 ãîäèíè, àìà íå ñìå èìàëè òàêèâà äîïèðè,
íà ñåëî áåõìå, íåìàõìå äîïèð, äà îáùóâàìå òàêà, ñ ïî-ãîëåì êîí-
òàêò. È òàêà äà ïðîäúëæà íàòàòúê. Òóêà ñè îñòàíàõìå øåñò ãîäè-
íè êàòî ñå îæåíèõìå. Ñòîÿõìå äî 1956 ã., íèé ñå îæåíèõìå, äî
1962 ã. Òóêà ìè ñå ðîäèõà è òðèòå äåöà, ïúðâî äúùåðÿòà. Íî òóêà
ñè ïî÷íàõìå òàêà íàøà ðàáîòà, âúïðåêè ÷å è äåöàòà ãëåäàõìå, â
ÒÊÇÑ ñå ðàáîòåøå è äåöàòà ñè ãëåäàõìå, è íà ðàáîòà ñìå õîäèëè.
íî íåìàøå òàêèâà, àç íàïðèìåð ìàéí÷èíñòâî íå ñúì ïîëó÷àâàëà
çà ìîéòå äåöà. Íèòî ñå ïëàùàøå, òóêà îò ñúâåòà ìè äàäîõà íåêà-
êâà ïîìîù, 50 ëåâà ëè áåøå, íåìîãà äà ñè ñïîìíà.
È ñëåä òîâà âå÷å ïî÷íàõìå, êóïèõìå ñè ïàðöåë â ãðàäà ñ
ìîéòå áðàòÿ. È ïî÷íàõìå, ïîñòðîèõìå ñè äîëó è 62 ãîäèíà ñúá-
ðàõ ñè äåöàòà, ñúïðóãà è ñå ïðåñåëèõìå â Áëàãîåâãðàä. Ñëåä òîâà
âå÷å ïî÷íàõìå äà ñå óñòðîéâàìå íà ðàáîòà â ãðàäà. Òîãàâà áåøå
òðóäíî. Ïúðâèÿ ïúò ïî÷íàõ ðàáîòà â Öèãàðåíàòà è ñúì çèìàëà, à
ïúê äà âèäèø íà êàêâà òðóäíà ðàáîòà ñúì áèëà, ìèçåðíà, ïðàõ,
õàðìàí - êàçâàøå ñå õàðìàí. Òàì ñå õàðìàíîñâà òþòþíà, áàëèòå
ñå äîêàðâàò è ñå îò ñåêàêâà êëàñà òþòþí ïðîñòî ñå áàëèðà. òàì
ñå ðàçâðúçâà áàëàòà,ëèñò ïî ëèñò ñå ðàçïðåäåëÿ. Àáå òî íèé ãî
ïðàâèìå íà õàðìàí, êîòî êóïà ãî ïðàâèìå. Çèìàìå ñ ðúöå, ñ ëîïà-
òè, ïðúñêàìå ãî ñ âîäà, îò òàì ãî êàðàò íà åäíà ìàøèíà äà ñå
äðîáè, äà ñå êà÷âà ãîðå â ïúëíà÷íîòî.
È ïîñëå íàïóñíàõ è îò Öèãàðåíàòà, òúðñà ñè äðóãà ðàáîòà,
íå ìîãà äà ñè íàìåðà. Ñåäåõ òàÿ çèìà, âå÷å ïîñðåùàì, èçïðà-
ùàì, àìà òðåáå ñðåäñòâà ñè èñêà âñè÷êî, åæåäíåâèåòî ñè ãî èçè-
ñêâà. Ïðîäúëæèõ ïîñëå, íàìåðèõ ñè òàì â øèâàëíÿ, â Áèòîâèÿ
êîìáèíàò, áåøå 1968 ã. êîãà ïî÷íàõ, äíåâíà ñìåíà. Íå áåøå ëî-
øà ðàáîòàòà è âîäèõà íè ïî øåñò ìåñåöà ó÷åíè÷êè, êàòî íîâîíà-
çíà÷åíè òàêèâà. Îòèâàìå äà íàáëþäàâàìå, ðàáîòèìå ôàêòè÷åñ-
94
êè, ìà íè âîäàò ó÷åíè÷êè. Ïî 1,60 ëâ. íè ïëàùàõà íà äåí. Ìîæ ëè
äà ñè ïðåäñòàâèø êàêâî íåùî å, ïî 1,60 è ñåìåéñòâî äà õðàíèø,
ñå âåðíî åâòèíî å áèëî, àç íå êàçâàì, ÷å íàëè, òîãàâà áåøå åâòè-
íî, íî ïà è 1,60 êàêâî ìîæåø äà îíîäèø.
Èìàõìå åäèí ìàéñòîð, êîéòî òàêà íè êàçâàøå: "Òè äà îáè-
÷åø ðàáîòàòà, ñëåä êàòî ÿ çàîáè÷àø è òàêà äà é ñìîãíåø íà
ðàáîòàòà - òÿ äà íå òå ìîðè, òè äà ÿ ìîðèø. Äà íå è ñå
ïëàøèø íà äàäåíà ðàáîòà. Êàò ãî èìàø îò æåëàíèå è ãî
ðàáîòèø îò ñúðöå - íå òå ìîðè, à êîãàòî íåìàø æåëàíèå,
òÿ òå ìîðè". È àç ïðîñòî ìíîãî ñè ÿ õàðåñâàõ, îòäàâàøå ìè ñå.
Ìîæå è äà ñúì èìàëà êàòî ñåêà ìàéêà, ñ äåöà, ñúñ ñúïðóã, äîìà-
êèíñêà ðàáîòà - äà ñãîòâèø, äà èçïåðåø, äåöàòà äå ãè èçïðàòèø,
íî è èìàëà ñúì è æåëàíèå çà ðàáîòà. êàò ñè îòèäåõ òàì, íà ìåíå
ìè áåøå ïðîñòî ìåðàê äà ñè ñåäíà íà ìàøèíàòà. Ñåäíåõ ëè íà
ìàøèíàòà, ìåí íå ìå èíòåðåñóâàøå íèùî. Çàïååõ ñè è ñè çàñâè-
ðåõ, íå ìå èíòåðåñóâàøå - ìà êîé êå äîøåë èëè íåêîé íàâúíêà
ðàçõàéòâà ñå. Çàùîòî â öåíòúðà ñìå íèå, íåêîé ñè èäå ïî ïàçàð.
Àç ìè áåøå ëþáèìîòî, äà ñè ñåäíà è äà ïî÷íà äà ñè ðàáîòà. Åòî
èçêàðàõ ñè 23 ãîäèíè ñå íà ìàøèíà è ïðîñòî òàêà ñè îáè÷àì. Íèå
áåõìå ñàìî äåñåò ÷îâåêà. Áðèãàäàòà íè áåøå äåéñòâèòåëíî ìíî-
ãî ñïëîòåíà. Íåìàøå ðîäæäåí äåí, íåìàøå 9-òè ñåïòåìâðè (òî-
ãàâà òàêà áåõà) - 1-âè ìàé, 24-òè, à çà 8-ìè ìàðò äà íå ãîâîðèì.
Íà âñåêè ñå çíàåøå êîãà å ðîæäåíèÿ äåí, êîãà èìà èìåí äåí. Ïðè-
ìåðíî àç èìàì - öåëàòà áðèãàäà å ó íàñ. íà 24-òè êå ñìå ó Êèðî,
íà äðóãà, êîÿ íåìà èìåí äåí, íà ðîæäåí. È íå ñàìî æåíèòå, à è
ñåìåéñòâàòà ñè áåõìå ñïëîòèëè. Íà íåêîÿ îòèäåìå íà ñâàòáà, íà
äðóãà íà îñâåò - ïðîñòî ñå æèâååøå ïî-ñïëîòåíî. äàëè òîãàâà
çàùî íåìàøå îùå òåëåâèçèÿ, áåøå äà îòèäåì íà òåàòúð. ïà îòè-
äåìå, çåìåìå áèëåòè êîëåêòèâíî, ïà îòèäåìå íà òåàòúð, ïà îòè-
äåìå íà êèíî. Æèâÿëè ñìå âñå åäíî êàòî ñåìåéñòâî - òàêàâà íè
áåøå ðàáîòàòà, ïðåäðàçïîëàãàøå íè, íåìàøå çàâèñò ïîìåæäó íè.
Âñåêà ñè ðàáîòè, êîåòî é å çàäàäåíî - íèå ðàáîòåõìå íà âåðèæíî.
Àç òîâà ùå ðàáîòà, äðóãàòà äðóãî, ùå òðàïîñâà - ñåêà ñè çíàåøå
îïåðàöèÿòà, êîÿòî äà èçïúëíÿâà. È êàòî ñè ñìîãíåø âå÷å äàäåíà-
òà îïåðàöèÿ âå÷å ìîæ è äà ñè ñåäíåø ìàëêî è äà ñè îíîäåø, êîãà
íå òå ãîíè ðàáîòàòà. Íî êàãà âèæäàø, ÷å òÿ ïðåä òåáå òàì ÷àêà äà
èçêàðàø, äà ïîäàäåø ðàáîòà íå ìîæåø äà ñåäèø. È òàêà, íîãî
95
çàäðóæíî ñìå ñè æèâÿëè.
Ñà, íå çíàì, àç òîâà èñêàõ äà òè êàæà - íèå ñìå ñè êóïèëè,
àç íà ìîéòå äåöà ñúì êóïèëà òåëåâèçîð 68 ãîäèíà. Äî òîãàâà ñìå
èìàëè ñàìî åäíî ðàäèî. Ñà âñåêè ñè å ãëåäàë ñïîðåä âúçìîæíî-
ñòèòå, ñà àç íå ñúì êàçàëà. íèå òîãàâà ñè ïîñòðîèõìå êúùàòà, ïà
àéäå çåõìå ïà äà ñè ñúáèðàìå çà êîëà, ïà êîëà ñè êóïèõìå. È òàêà,
íåêàê ñè çà òåëåâèçîð íå ìè áåøå äîøëî. È âå÷å êàò ïî÷íàõà äà
êóïóâàò, äåöàòà ìè âå÷å òàêà áåõà ó÷èíèöè. è ñè ñïîìíÿì Ðåíè,
òè íå çíàì äàëè ñè áèëà ðîäåíà òîãàâà, äàâàõà åäèí òóêà ôèëì,
àêî ñè ñïîìíÿø - "Íà âñåêè êèëîìåòúð". Òîãàâà ïî÷íàõà âå÷å
ñåðèéíî äà ãî äàâàò. Îäèõìå òàì åäèí ïúò ó åäíè ñúñåäè, èìàøå,
êóïèëè ñè áåõà òåëåâèçîð, àìà ÷óâñòâàø íåóäîáñòâî, îòâåë ñè
òðè äåöà. Îòèäåõ ñè â êúùè, ìèíàõà áåõà äàëè ïúðâàòà èëè âòî-
ðàòà ñåâðèÿ, âèêàì íà ìúæà ìè - "Ùå êóïóâàìå òåëåâèçîð, àç
òîëêî ÷óñòâàì íåóäîáñòâî, ÷å äà îòèäà òàì íà õîðàòà. Îùå
óòðå îòèâàø è êóïóâàø òåëåâèçîð". È òàêà è íàïðàâè. Ñòàíà,
îòèäå, íå áåõà òîãîâà òîëêî ñêúïè, àìà è ïàðèòå áåõà òîëêî. àç òè
êàçâàì - àç ïúðâàòà çàïëàòà ìè å áèëà 63 ëâ.
È òàêà 68 ãîäèíà âçåõìå è öåëîòî ñåìåéñòâî - òðèòå äåöà è
íèå äâàìàòà ñúñ Ñëàâ÷î - ñè îáèêîëèõìå öåëà Áúëãàðèÿ. Äåöàòà
áåõà îùå ìàëêè òîãàâà, àìà íåìàøå ãðàä, êúäåòî äà íå ñìå ìèíà-
ëè. Òàÿ åêñêóðçèÿ íèå ÿ íàïðàâèõìå îò 28 àâãóñò äî 9-òè ñåïòåì-
âðè. Çà îñìè ñåïòåìâðè ñå ïðèáðàõìå âå÷åðòà, çà äà ìîæå çà äå-
âåòè ñåïòåìâðè äà ñìå ñè òóêà. Ôàêòè÷åñêè, íåêàäå îò ïîðÿäàêà
íà äåñåò äåíà. àìà îò òóêà êàòî òðúãíàõìå - Ñîôèÿ, Ïåòðîõàí,
Âèäèí, ïî Äóíàâà, Ëîì. Àáå íåìàøå ãðàä, êúäåòî äà íå ñìå îòè-
øëè. Ãðàäîâåòå ñà äåéñòâèòåëíî õóáàâè, íî âñå ñìå õîäèëè òàêà ñ
ìàëêè äåöà è íå ñå çàñåæäàõìå. Òîãàâà ñè ìîæåøå, íàëè, îòèäåø
ñè â õîòåë÷å íåêàäå, äà ñè ïðåñïèìå, äà ñè îíàäåìå, íî íå ñå
çàñåæäàìå òàêà çà ìíîãî, îòè áåøå òàêà çà êðàòêî âðåìå.
Ïðåç 1970 ãîäèíà ïà ñè íàïðàâèõìå ñ åäíî äðóãî ñåìåéñòâî,
ñè èçâàäèõìå âèçè è îäèõìå ïî Åâðîïà. Îò òóêà ïðåç Áúëãàðèÿ,
÷àñò îò Ñúâåòñêèÿ ñúþç, îòè íå íè äàäîõà âèçè, à ñàìî ïðåìèíàâà-
ùà, ïðåç Óêðàéíà ìèíàõìå, îò òàì îòèäåõìå â Ïîëøà, îò Ïîëøà,
òàì äâà äåíà ñòîÿõìå. Äà òè êàæà ìíîãî õóáàâè çàáåëåæèòåëíîñòè
èìà, íî íàëè íåìà âðåìå, ïà è íàé-âàæíîòî å äà èìàø åêñêóðçî-
âîä, à íèå ïðîñòî áåõìå ñ åäíî ñåìåéñòî, òÿ áåøå ó÷èòåëêà è ïî-
96
ðàçáèðàøå íåùî îò åçèêà àìà... Îò òàì â Ãåðìàíèÿ. Òàì áåõìå â
ñòîëèöàòà, õîäåõìå êúäå áåøå Ñòåíàòà, íî Ãåðìàíèÿ áåøå íåùî
ïðåâúçõîäíî òîãàâà, íåùî êðàñîòà, êðàñîòà òè ñå êàçâà. Àç ìîæå
áè òîãàâà çà ïðúâ ïúò, òî ìîæå ïîñëå è â Áúëãàðèÿ äà íàïðàâèõà
ôîíòàíè, íî òîãàâà çà ïðúâ ïúò âèäåõ îíèÿ ôîíòàíè. Îò òàì îòèâà-
õìå íà Ñòåíàòà, ïîðàçãëåäàõìå, àìà íàé-âàæíîòî å, ÷å áåøå íîãî
åâòèíî òàì. Ïî åäèí ëåâ êàéìà ñìå êóïóâàëè, îòèäåì â ðåñòîðàíòà
- îòðóïàò òè öåëà ÷èíèÿ ñ ìåñî, à õëåá÷å òè äàäàò ñúâñåì ìàëêî.
ìà êàòî êàæåì, ÷å ñìå áúëãàðè íè äàäàò. íî òîâà òîëêî åâòèíî - íà
äåöåòà äðåõè ñìå êóïóâàëè. Íå çíàì êàêâî ìó ïëàùàø, àç òîëêî
ñúì ñå ÷óäèëà. Îò òàì ïðîäúëæèõìå çà ×åõèÿ. Òîãâà ó ×åõèÿ íàé
íè áåøå ñòðàõ, çàùîòî áåõà òîãàâà ×åøêèòå ñúáèòèÿ. Îíè áåõà
ñòàíàëè 1968 ãîäèíà, à íèå îéäîõìå 1970 ã. è îùå òîãà ñè ëè÷åõà
ðàçâàëèíèòå è õîðàòà ñè áåõà íà ñòðàõ, òà è çàòîâà òàì íàé-ìàëêî
ñòîÿõìå. È äàæå åäíà íîù èçîáùî íå ñìå ëåãíîâàëè òàì, öåëà
íîù ïúòóâàõìå. Ïîñëå ñè ïðåñåêîõìå òóêà â Óíãàðèÿ. Â Óíãàðèÿ
ñòîÿõìå äâà äåíà. Òàì êàòî òðúãíåø ïî åäíà óëèöà - îò òóêà äî
Ñåëèùå è ìàãàçèíè, òîâà òîãàâà ñúì ó÷óäåíà îñòàíàëà êàêâè áåà
òèà ìàãàçèíè, êàêòî å ñåãà ó Áëàãîåâãðàä, òàêà áåøå òàì òîãàâà.
Âåðíî òàêà áåøå ñêúïè÷êî òîãàâà â òåõíî, çà âðåìåòî áåøå ñêúïî -
òîâà å 70-òà ãîäèíà, íî ìíîãî õóáàâè ðàáîòè. Îò òàì âå÷å ïîñëå,
òóêà ïðåç Áåëãðàä. Íî êúäåòî è äà îòèäåø, êàêâîòî è äà ïðàâèø,
âñåêàäå áåøå õóáàâî, íàëè, íî ìåí ìè ñå ñòðóâà, êàò ñè äîéäîõ
òóêà íà íàøàòà, òóêà íà ìèòíèöàòà, êàòî ÷å îòíîâî ñå ðîäèõ. Êàò
ñè ìèíàõìå òóêà, ñ ïåñíè ñè íà íàøòî ÊÏÏ, õîðàòà ó÷òèâè, ïîñðå-
ùíàõà íè, ïîçíàòè, íàøè ìèòíè÷àðè, íîñåõìå, èçâàäèõìå äà ãè
ïî÷åðïèì. Òóêà ñè å íàé-õóáàâî.
97
Òàêèâà ñèíîâå, âñè÷êè áÿõà èçïðàòåíè òîãàâà â
òðóäîâè âîéñêè
Êèðèë, Ðóñå, ðîä. 1932 ã.
Àç ñúì ðîäåí ïðåç 1932 ã â Ðóñå. Ïðîèçõîæäàì îò ñåìåéñ-
òâî íà âîåíåí, à ìàéêà ìè å äîìàêèíÿ è êàòî äåòå ìíîãî îáè÷àõ
àç äà õîäÿ â êàçàðìàòà ïðè áàùà ìè. Òîé áåøå àðòèëåðèñò. Â
íàøèÿ ãðàä çíàåòå, ÷å òîé å òóêà âîåíåí ãðàä, èìà ìíîãî êàçàð-
ìè. È áàùà ìè ìíîãî äúðæåøå äà ñòàíà âîåíåí, íî òàêà ñå çàâúð-
òÿõà íåùàòà â ìîÿ æèâîò, ÷å òîâà ñè îñòàíà ñàìî ìå÷òà. 1942 ã.
áàùà ìè ãî ïðåìåñòèõà êàòî åëèòåí êîìàíäèð íà áàòàðåÿ â Ïëî-
âäèâ, ñôîðìèðàõà òàì íîâ ïîëê çà âñè÷êè åëèòíè áàòàðåè-àðòè-
ëåðèñòè. Òàì æèâÿõìå äî 1945 ã. Ñëåä 45-òà ãîäèíà, ïîíåæå áàùà
ìè å âîåíåí... ñëåä 9-òè ñåïòåìâðè âëèçà â çàòâîðà, íèå ñå ïðèíó-
äèõìå äà ñå âúðíåì â Øóìåí. Â Øóìåí ñëåä 9-òè ñåïòåìâðè áåøå
ìíîãî òåæêî, çíàåòå ìàéêà ìè ñàìà æåíà ñ òðè äåöà, äâå ñåñòðè
ïî-ìàëêè îò ìåí... è àç òàì óñïÿõ äà çàâúðøà îñíîâíîòî ñè îáðà-
çîâàíèå, â Øóìåí. Ñëåä òîâà çàïî÷íàõ ðàáîòà...
Ïúðâàòà ìè ðàáîòà, êîÿòî çàïî÷íàõ êàòî ÷îâåê íà èçêóñò-
âîòî, òîâà áåøå â Øóìåíñêèÿ òåàòúð. Áÿõ ìíîãî ìåðàêëèÿ, ùîòî
ïðåäè ìàéêà ìè äà ñå îæåíè çà áàùà ìè, òÿ å áèëà ñúùî àêòðèñà
â Øóìåíñêèÿ òåàòúð. Ñëåä êàòî ñå îæåíâà, ïî òåõíè ïðè÷èíè òÿ
ïðåêðàòÿâà äåéíîñòòà ñè â òåàòúðà, íî â ìåíå å îñòàíàëà òàÿ ëþ-
áîâ, èçãëåæäà è ïîíåæå äðóãà ðàáîòà â ìîìåíòà íå ìîæåõ äà ïî-
äõâàíà è ìå íàçíà÷èõà â Øóìåíñêèÿ òåàòúð êàòî ñöåíè÷åí ðàáî-
òíèê. Òàì ðàáîòèõ 2 ãîäèíè è ïðåç òîâà âðåìå ìàéêà ìè ðåøè äà
ìå èçïðàòè äà ðàáîòÿ âúâ Âàðíà â êîðàáîñòðîèòåëíèÿ çàâîä. Òàì
èìà åäèí áëèçúê, ñ êîãîòî òÿ ñå ñâúðçâà, è òîé íàïðàâè âñè÷êî
âúçìîæíî è ìå ïðèåõà íà ðàáîòà. Â êîðàáîñòðîèòåëíèÿ çàâîä
âúâ Âàðíà, êúäåòî ðàáîòèõ 3 ãîäèíè, òàì ôàêòè÷åñêè çàïî÷íàõ
òàíöîâàòà ñè êàðèåðà, òàêà äà ñå êàæå. Èìàõà ìíîãî õóáàâ òàí-
öîâ ñúñòàâ. Åäèí ïðèÿòåë, ñ êîãîòî çàåäíî ðàáîòåõìå, ãëåäàì íå-
ùî êàòî ðàáîòèì - òîé ïîäñêà÷à, òàêà íåùî ñè òàíàíèêà... È àç
ãëåäàì, à òîâà èçêóñòâî àç íå ãî ïîçíàâàõ âúîáùå è íèêîãà íå ñúì
ïðåäïîëàãàë, ÷å ùå ñå ñâúðæà ñ òîâà èçêóñòâî, è äà ìè ñòàíå êàòî
ïðîôåñèÿ. Òîé ñå êàçâàøå Ìàíîë, ìó âèêàì: úäå ñå íàó÷è òàêà
äà èãðàåø?" "Àìè íèå - êàçâà - òóêà ñè èìàìå òàíöîâ ñúñòàâ.
98
Èñêàø ëè - êàçâà - äà òå çàïèøà è òåáå è òè äà äîéäåø äà
èãðàåø". Âèêàì ìó: "Àìè äîáðå". Çàïèñà ìå òîé, îòèäîõìå çàåä-
íî ñ íåãî. Òàì ìå ïðèåõà êàòî ìëàäî ìîì÷å, 17-18-ãîäèøíî, òàÿ
âúçðàñò. Çàïî÷íàõ äà èãðàÿ, íî íÿêàê ñè... òàêà ìè ïðîâúðâÿ, èçã-
ëåæäà ñúì áèë òàêà, òàíöóâàëåí, èìàë ñúì äàðáà. Ïîñëå òèÿ äâå
ãîäèíè â òåàòúðà ìè áÿõà íÿêàê ñè êàòî øëèôîâêà, çàùîòî áÿõ â
êîíòàêò ñ àðòèñòè è çàïî÷íàõ äà èãðàÿ, ôåñòèâàëè... Èçîáùî ìè
áåøå èíòåðåñíî ìíîãî è òàêà ïðåç òåçè äâå-òðè ãîäèíè ôàêòè÷å-
ñêè, 5-òà çàïî÷íà òàì 49-50 ãîäèíà, òîâà âðåìå. Äîéäå 52-ðà
ãîäèíà è ïîëó÷èõ ïîâèêâàòåëíà çà êàçàðìàòà. È âçåõà ìå â êàçàð-
ìàòà âîéíèê... è âìåñòî äà îòèäà â àðìèÿòà êàêòî ñúì ìå÷òàë,
çàðàäè òîâà, ÷å áàùà ìè å áèë â çàòâîðà, áèë å öàðñêè îôèöåð...
Òàêèâà ñèíîâå, âñè÷êè áÿõà èçïðàòåíè òîãàâà â òðóäîâè âîéñêè.
È ìå âçåõà âîéíèê... Òàì îùå ñ îòèâàíåòî ñè â êàçàðìàòà, âîéíè-
êà êîéòî íè âîäåøå, êîéòî íè âçå îò Øóìåí, òàêà ïî âðåìå íà
ïúòóâàíåòî îò äóìà íà äóìà ñòàíà íà âúïðîñ, ÷å òå èìàò òàíöîâ
ñúñòàâ, áàòàëüîíà. Òîé, ñúùèÿò âîéíèê å áèë è òîé òàíöüîð â
òàíöîâèÿ ñúñòàâ. È îùå ñ ïðèñòèãàíåòî ñè, êàòî íè îáëÿêîõà âå-
÷å âúâ âîåííè äðåõè, òîé å äîêëàäâàë íà êîìàíäèðà íà áàòàëüî-
íà, ÷å ïðè íîâîáðàíöèòå èìà åäèí òàíöüîð è äâàìà äóøè, îò êî-
èòî åäèíèÿò áåøå îïåðåí ïåâåö, äðóãèÿò ìèñëÿ ÷å ñèíõðîíàëèñò,
êîéòî â ïîñëåäñòâèå ñòàíà äèðèãåíò íà õîðà. À ìåíå ìå íàïðàâè-
õà ðúêîâîäèòåë íà òàíöîâèÿ ñúñòàâ. Àç íÿìàõ íèêàêâà ïðåäñòàâà
îò òîâà íåùî, ñàìî òîâà äåòî çíàåõ, ÷å ìîæåõ äà èãðàÿ. Íî âúïðå-
êè âñè÷êî, òîâà êîåòî ñúì çàïîìíèë âúâ Âàðíà, ñå îïèòàõ äà ãî
íàïðàâÿ òàì, êúäå ñ ïîìîùòà íà îñòàíàëèòå âîéíèöè -òàíöüîðè.
Íàïðàâèõìå åäèí òàêà ñðàâíèòåëíî äîáúð òàíöîâ ñúñòàâ. È ñå
ÿâèõìå íà ôåñòèâàëà, âçåõìå åäíî îò ïðèçîâèòå ìåñòà. Òîãàâà íÿ-
ìàøå êàêòî ñåãà ìåäàëè, à ïúðâî, âòîðî è òðåòî ìåñòà è òîâà å.
Ñëåä òîâà òàÿ íàøà áðèãàäà ñå ðàçôîðìèðîâà è ìåí ìå êîìàíäè-
ðîâàõà â Ìàäàí. Òàì ñåäÿõìå 5-6 ìåñåöà, òàì ñúùî ñå ðàçôîðìè-
ðîâà òàÿ íàøà áðèãàäà è ìåí ìå êîìàíäèðîâàõà âúâ Âèäèíñêî,
êúäåòî ðàáîòèõìå êàòî òðóäîâàöè ïî ôîðòèôèêàöèÿ. È êàòî èç-
äàäîõìå îáåêòà, âå÷å íè ïðåõâúðëèõà â Ñîôèÿ, âúâ II-ðà áðèãàäà.
È òàì íàïðàâèõà, â áðèãàäàòà, ñúùî ñúçäàäîõìå åäèí àíñàìáúë
è òî â òîÿ àíñàìáúë ó÷àñòâàõìå âñè÷êè, îò öÿëàòà áðèãàäà ñúá-
ðàíè, è íàïðàâèõà îò íàñ åäíà ðîòà ñàìî îò òàíöüîðè, ïåâöè è
99
èíñòðóìåíòàëèñòè. Ñ òîÿ àíñàìáúë ñå ÿâèõìå íà ôåñòèâàë è âçå-
ìàõìå ñúùî ïðèçîâî ìÿñòî. È ñëåä ôåñòèâàëà, âå÷å çèìàòà 53-òà
ãîäèíà, íàé-ñòóäåíàòà çèìà â Ñîôèÿ, òîãàâà öåëèÿ òîÿ áàòàëüîí
íè âêëþ÷èõà â ñíèìêèòà çà ôèëìà "Øèïêà". È ñíèìêèòå ãè ïðà-
âåõìå íà Ïàí÷àðåâñêîòî åçåðî. Çàâúðøèõìå ñíèìêèòå, íî ñëåä
êàòî ïàäíà ãîëåìèÿò ñíÿã â Ñîôèÿ âñè÷êè âîéíèöè íè èçòåãëèãà
â ãðàäà äà ÷èñòèì ñíåãà. È ñëó÷àéíî ñðåùíàõ åäíî ìîì÷å, ó÷àñ-
òíèê â àíñàìáúëà, ïðè öúðêâàòà "Ñâåòà Íåäåëÿ", êúäåòî ÷èñòåõ-
ìå ðåëñèòå íà òðàìâàèòå. È êàòî ãî âèäÿõ òàêà ñå çàðàäâàõ. Òîé
ìè êàçà, ÷å ñåãà èãðàå â Òðóäîâèÿ àíñàìáúë, êàçà ìè êúäå å è àç
íà äðóãèÿ äåí ñå ÷óäÿ êàê äà ñå èçìúêíà, çàùîòî òðÿáâàøå íà
äðóãèÿ äåí ïàê äà îòèäåì íà ñíèìêè. ×óõ åäíè ñå ðàçïðàâÿõà, ÷å
ùå ñå ïèøàò áîëíè è àç ñå ïèñàõ áîëåí. Îòèâàì àç íà ñóòðèíòà íà
ïðåãëåä è çà ùàñòèå òåðìîìåòúðà ìè ñå ïîêà÷è ìàëêî, äèãíàõ
òåìïåðàòóðà, ùîòî ìå íàó÷èõà íà åäíà õèòðîñò - äà çàñòàíà äî
ñòåíàòà áåç äà ñå äîïèðàì, ïðàâ îáà÷å íà ïåòè è ïî òîÿ íà÷èí äà
âçåìà âúçäóõ è äà ãî äúðæà êîëêîòî ñå ìîæå â îðãàíèçìà ñè, çà
äà ìîæå äà çàãðåå è ñå ïîêà÷è ìàëêî òåðìîìåòúðà. È ëåêàðÿò
êàçà: "Èìàø ìàëêî òåìïåðàòóðà, äíåñêà íÿìà äà õîäèø íà
ñíèìêè". È àç òî÷íî òîâà èçïîëçâàõ. Ïóøêàòà, êîÿòî ìè áåøå
çà÷èñëåíà, åäèí ìàóçåð... òàêèâà òóðñêè, ñëîæèõ ÿ ïîä äþøåêà è
âñè÷êèòå êàòî ñå èçìúêíàõà çà ñíèìêè, àç îñòàíàõ â ïîìåùåíèå-
òî. Îáà÷å áåç äà çíàì, ÷å òèÿ êîèòî îñòàâàò, ñòàðøèíàòà ãè âçåìà
äà áåëÿò êàðòîôè â êóõíÿòà. È ñå èçìúêâàì. Ïúê ïîäåëåíèåòî íè
áåøå â êðàÿ íà Ñîôèÿ, â åäíè áàðàêè, è àç ïðåç íèâèòå íàïðàâî
èçëÿçîõ ïðåä Ðóñêèÿ ïàìåòíèê. Îòòàì íà 5-èöàòà òà îòèäîõ â òðó-
äîâèÿ àíñàìáúë. Îùå êàòî ìå âèäÿõà âåäíàãà ìå ïîäëîæèõà íà
èçïèò, ïúê çà êúñìåò, çà íåùî áåøå äîøúë è õîðîåãðàôà íà àí-
ñàìáúëà Ïàíòàëåé Êóðòåâ. È ñëåä èçïèòà ìè êàçâà: "Ìîì÷å, äàé
ñè àäðåñà è ñëåä 3-4 äíè ùå ïîëó÷èø ïèñìî-ïîêàíà". È òàêà è
ñòàíà. Íî àç êàòî ñå ïðèáðàõ â ïîäåëåíèåòî, ñòàðøèíàòà íàó÷èë,
÷å ñúì èçáÿãàë, è âå÷åðòà äîêëàäâà íà êîìàíäèðà. È ñåãà êîìàí-
äèðúò èñêà äà ìå äàâà ïîä ñúä, çàùîòî ñúì èçáÿãàë îò êàçàðìà-
òà. Àç ìó îáÿñíèõ íà ñòàðøèíàòà òàêà è òàêà "Íå, ùå òå äàäåì
ïîä ñúä." Àç ñå ñåòèõ, ÷å òå íåùî èñêàò äà ñå ïîøåãóâàò ñ ìåí, íî
àç ñå èçïëàøèõ â íà÷àëîòî... àêà èëè èíà÷å - âèêà - àêî íè
èçèãðàåø åäíà ðú÷åíèöà òóêà, íÿìà äà òå äàäåì ïîä ñúä." È
100
àç, êîëêî ìó å åäíà ðú÷åíèöà äà èçèãðàÿ... Ñàì ñè èãðàõ è ñàì ñè
ïÿõ. È òîÿ êîìàíäèð âçå è ñêúñà äîêëàäíàòà... Àç ñëåä íÿêîëêî
äíè ïîëó÷èõ ïèñìî äà áúäà îòêîìàíäèðîâàí â àíñàìáúëà íà
Ñòðîèòåëíè âîéñêè, êîéòî è ñåãà ñúùåñòâóâà. È ïîíåæå ñåãà, êà-
òî ïîëó÷èõ ïèñìîòî, âçåõ äà ñè ñòÿãàì è áàãàæà, ïúê èìàõ òàêà
íÿêîè äîñòà õóáàâè äðåõè, âîåííè, è òèÿ ñåãà, äðóãèòå âîéíèöè:
"Äàé íà ìåíå êóðòêàòà! - Äàé íà ìåíå øàïêàòà!" è òå ìè
äàâàò òåõíèòå. Êàòî ñå îáëÿêîõ, êàòî ñå âèäÿõ, êàòî ÷å ëè ñúì
ìèíàë ïðåç êàìåíîòðîøà÷êà, àìà òàêàâà îêúñàíà èñòîðèÿ áÿõ ñ
òèÿ äðåõè, íî êàêòî è äà å. Êàòî îòèäîõ òàì, êàòî ìå âèäÿ ñòàð-
øèíàòà, âèêà: "Êàêâè ñà òèÿ äðåõè?" "Àìè - âèêàì - äðóãèòå
âîéíèöè ìè ãè âçåõà, òå çíàÿò ÷å òóêà ùå ìè äàäåòå äðóãè
äðåõè". Çàùîòî àíñàìáúëà èìàøå ñúâñåì äðóãà óíèôîðìà. Âè-
êà: "Òðúãâàé ñ ìåíå". Âåäíàãà ìå çàêàðà â ñêëàäà. Îáëÿêîõà ìå
ñúñ ñúâñåì íîâè äðåõè. À àç âå÷å ãîðä, ùàñòëèâ - íà ïúðâà ðåïå-
òèöèÿ îòèâàì. Ðåïåòèðàõìå â åäíà îò çàëèòå íà Ñîôèéñêàòà îïå-
ðà. Â àíñàìáúëà èçêàðàõ äâå ãîäèíè. È ñè áÿõ òàêà åäèí ìíîãî
ùàñòëèâ ÷îâåê, çàùîòî ïîïàäíàõ òî÷íî òàì, êúäåòî àç ìå÷òàåõ.
Ñ èíòåëèãåíòíè õîðà, æåíèòå íè áÿõà ìíîãî õóáàâè êàòî òàíöüîðêè
â àíñàìáúëà. Ïðåç 55-òà ãîäèíà íà ìåñåö þëè äîéäå óâîëíåíèå-
òî. Ñëåä êàòî ñå óâîëíèõ ñå ïðèáðàõ â Øóìåí. Íàçíà÷èõà ìå â
Øóìåí, â ÄÍÀ-òî ùàòåí ðúêîâîäèòåë. Òàì èçêàðàõ îêîëî ïîëî-
âèí ãîäèíà, ïîíåæå òîãàâà ìè ñå ñòðóâàøå, ÷å íÿìàì òåçè ñèëè è
âúçìîæíîñòè äà áúäà ðúêîâîäèòåë è íàïóñíàõ îò òàì, íî ñè îñ-
òàíàõ õîíîðîâàí. È îòèäîõ äà ó÷à íÿêàêâà ïðîôåñèÿ... Çàïî÷íàõ
ðàáîòà â áîëíèöàòà êàòî åëåêòðîòåõíèê, ïîääðúæêà íà èíñòàëà-
öèÿòà. Òàì ðàáîòèõ ãîäèíà è íåùî. Åäèí äåí ïîëó÷àâàì åäíî
ïèñìî è ìå êàíÿò â Ñîôèÿ â àíñàìáúëà, íà êîéòî ùå ñå ÷åñòâà 10
ãîäèíè þáèëåé. È ìå êàíÿò è îïðåäåëÿò òàíöà "Ñàáè" â êîíöåð-
òíàòà ïðîãðàìà. Òèòóëÿðèòå, êîèòî áÿõìå - 7 ìúæå è åäíà æåíà.
È àç ñ òîâà ïèñìî îòèâàì ïðè ãëàâíèÿ ëåêàð. Òîé êàçâà: "Òè çíà-
åø ëè, ÷å òîâà å ìíîãî õóáàâî. Òè - êàçâà - ùå îòèäåø òàì.
Òàì ùå íàó÷èø îùå íîâè íåùà è òóêà ùå ãè ïðèëîæèø". È
òàêà ìå êîìàíäèðîâàõà. È àç áàãàæ÷åòî, âçåõ ñè êàêâîòî ìè áåøå
íåîáõîäèìî è çàìèíàõ çà Ñîôèÿ. Òàì ñå ñúáðàõìå âñè÷êèòå è
îòèäîõìå íà ïúðâà ðåïåòèöèÿ. Êîíöåðòúò ñå ñúñòîÿ â çàëà "Áúë-
ãàðèÿ". Çàëàòà áåøå ïúëíà, çàïî÷íà êîíöåðòà... ãîëÿì óñïåõ. Îáà÷å
101
íà êîíöåðòà å áèë è ðúêîâîäèòåë íà àíñàìáúë "Ïèðèí". Êàòî ñà
íàáëþäàâàëè êîíöåðòà, ñà áèëè äîøëè äà ñè èçáèðàò òàíüîðè è
ñå ñïèðàò íà ìåíå è íà îùå åäíî ìîì÷å - Ïåòêî, êîéòî ñå óâîëíÿ-
âàøå. Íàøèÿò íàáîð èãðà òàíöà "Ñàáè" è àç, ñè ñïîìíÿì, èãðàõ
÷åòâúðòèÿò ïîäðåä. Ñëåä êîíöåðòà îòèäîõà îòçàä è òúðñÿò Ïàí-
òàëåé Êóðòåâ, ìîÿ õîðåîãðàô è êàçâàò: "Àáå ñïèðàìå ñå òóêà íà
äâå òâîè ìîì÷åòà, êàêâî ùå íè êàæåø, íå ãè ïîçíàâàìå. Îò
òàíöà "Ñàáè" 4-èÿ êîéòî èãðàå". Íî òîé íå ìîæå äà ñè ñïîìíè
â ìîìåíòà êîé å ÷åòâúðòè. "À äðóãîòî å åäè-êîå ñè..." È èäâà
òîé äîëó, òàì êúäåòî ñå ñúáëè÷àìå è ñå ãîòâèì äà õîäèì íà áàí-
êåò è âèêà: "Êîé èãðàå ÷åòâúðòè â òàíöà "Ñàáè?" "Àç èãðàÿ."
È òîé êàçâà: "Êàòî ñå îáëå÷åø, äà äîéäåø ãîðå ïðè ìåíå". Îòè-
âàì àç òàì, à òîé ïðåç òîâà âðåìå äàë åäíà äîñòà áîãàòà õàðàêòå-
ðèñòèêà çà ìåíå è ñàìî ãî ÷óõ êàòî êàçâàøå: "Àêî òîâà ìîì÷å ãî
âçåìåòå, íÿìà äà ñáúðêàòå. Ìíîãî å ìåðàêëèÿ, ñïîñîáåí òàí-
öüîð å è íàé-âàæíîòî å, ÷å å ìëàäî". È çàïîçíàõìå ñå è òå
êàçâàò: "Íèå ñìå ñ êîëà, àêî èñêàòå âåäíàãà äà âè çàâåäåì â
Áëàãîåâãðàä, äà âè ïðåäñòàâèì â àíñàìáúëà". È âåäíàãà ùå íè
íàçíà÷àâàò. Àç èì êàçâàì: "Àìà íèå íå ñìå ñå âèæäàëè òîëêîâà
îòäàâíà ñ ïðèÿòåëè, êîèòî ñìå ñëóæèëè, èñêàìå äà îñòàíåì
íà áàíêåòà, äà ñå âèäèì". "Àìà, î... ðàçáèðà ñå, íèå íå çíàåõìå,
÷å ùå èìà áàíêåò". Òîãàâà Êàðàäæîâ êàçâà: òðå âå÷åð êàòî
ïðèñòèãíåòå â Áëàãîåâãðàä, ùå îòèäåòå â õîòåë "Âîëãà", òàì
ùå âè çàïàçÿ ñòàÿ è ñëåä òîâà íà äðóãèÿ äåí, êàòî ñå âèäèì,
ùå âè ïðåäñòàâÿ íà àíñàìáúëà è ùå âè íàçíà÷à". È òàêà ñòàíà.
Îòèäåõìå òàì è Êàðàäæîâ áåøå âå÷å êàçàë, ÷å äâå ìîì÷åòà ñà
äîøëè. Íà äðóãàòà ñóòðèí ñëÿçîõìå äîëó íà ðåöåïöèÿòà äà ñè
îñòàâèì êëþ÷îâåòå è æåíàòà êàçâà: "Êàðàäæîâ êàçà äà îòèäå-
òå ïðè íåãî â êàíöåëàðèÿòà". "- Êúäå å êàíöåëàðèÿòà - Çàä
÷èòàëèùåòî". Îòèâàìå íèå òàì, Êàðàäæîâ íè ÷àêà, ïî åäíî êà-
ôåíöå ïèõìå è îòèäîõìå â àíñàìáúëà. Òîé íè ïðåäñòàâè. Ñÿäà-
ìå, ãëåäàìå ãè - òå èãðàÿò, à íèå ãè íàáëþäàâàìå. È ñëåä òîâà
õîðåîãðàôúò, êîéòî áåøå, íè ïèòà ìîæåì ëè äà èì èçèãðàåì íå-
ùî. Íèå èìàõìå ñ Ïåòêî åäèí îáù òàíö, êîéòî çàåäíî èãðàåõìå,
åäèí òðàêèéñêè òàíö è ãî èçèãðàõìå. À òÿõ èì áåøå äîñòà èíòå-
ðåñíî, ùîòî íèå èãðàåõìå åäèí òðàêèéñêè òàíö, à òå íå ïîçíàâà-
õà òåçè òàíöè. Òå èãðàåõà ñàìî ìàêåäîíñêè, ñåãà - ïèðèíñêè òàí-
102
öè. È òàêà èëè èíà÷å òðè äåíà ñåäÿõìå òàì, íåùî êàòî ïðîâåðî-
âú÷åí èçïèò. Âêëþ÷âàõìå ñå òàêà îòçàä. Íàáëþäàâàõà íè êàê ñå
ñïðàâÿìå ñ òåõíèòå ðèòìè, è èçãëåæäà ñà îñòàíàëè ìíîãî äîâîë-
íè, ùîòî âå÷åðòà Êàðàäæîâ íè âèêà: "Ìîì÷åòà, äîâîëíè ñìå îò
âàñ è àêî èñêàòå ùå âè íàçíà÷èì â àíñàìáúëà". Ïåòêî êàçâà:
ìåí ïðîáëåìè íÿìà äà èìàòå, ùîòî àç ñåãà ñå óâîëíÿâàì". À
àç èì êàçâàì: "Ñ ìåí ùå èìàò òàêúâ ïðîáëåì, ùîòî òðÿáâà äà
ìè äàäåòå åäíî ïèñìî îò àíñàìáúëà, ñ êîåòî ìå íàçíà÷àâàòå
êàòî òàíöüîð, ùîòî àç ñúì íà ðàáîòà è äà ìîãàò äà ìå
óâîëíÿò ïî ïðèëè÷åí ïàðàãðàô". È òå ìè äàäîõà òàêîâà ïèñìî è
àç áÿõ ìíîãî ùàñòëèâ, ùîòî ïîïàäíàõ òàì, òî÷íî êúäåòî òðÿáâà.
Îòèâàì ñè â Øóìåí è íàïðàâî ïðè ãëàâíèÿ ëåêàð â áîëíèöàòà.
Êàçàõ ìó êàêâà å ðàáîòàòà, äàäîõ ìó ïèñìîòî, à òîé ñàìî ìå ãëå-
äà è êàçâà: "Àáå íèå òåõíèê êàòî òåáå ùå íàìåðèì, ìîæå -
êàçâà - è ïî-äîáúð, àìà òàêîâà ñú÷åòàíèå òåõíèê ñ ðúêîâîäè-
òåë íà òàíöîâ ñúñòàâ åäâà ëè ùå íàìåðèì". È òàêà è ñòàíà.
Ñëåä ìåíå íå ìîæàõà äà íàìåðÿò ðúêîâîäèòåë è òàíöèâèÿò ñúñ-
òàâ ñå ðàçïàäíà.
Àç ñè ïðèáðàõ áàãàæ÷åòî. Âñè÷êèÿò ìè áàãàæ áåøå áèáëè-
îòåêà "Òàíöîâî èçêóñòâî", ëè÷íè ïðèíàäëåæíîñòè è öåëèÿò ìè
ãàðäåðîá íà ãúðáà. Ñ äâà êóôàðà äîéäîõ â Áëàãîåâãðàä. Ïðèñòè-
ãíàõ è ñåãà òðÿáâà êâàðòèðà äà ñè íàìåðÿ. Äâà-òðè äåíà ñïàõìå â
õîòåëà. Òîãàâà àíñàìáúëúò íè ïëàùàøå ñïàíåòî, íî íè êàçàõà äà
ñè íàìåðèì êâàðòèðà, êîëêîòî ñå ìîæå ïî-áúðçî. Íèå ñè íàìå-
ðèõìå åäíà êâàðòèðà òàì ïðè III-òî îñíîâíî ó÷èëèùå.  åäíà
ñúáîðåòèíà êúùà, áåç íèêàêâè óñëîâèÿ, äàæå ïîâå÷åòî ñòúêëà áÿ-
õà èçïî÷óïåíè è íèå ñëîæèõìå õàðòèÿ. Ñïàõìå ñ Ïåòêî íà åäíà
âðàòà, çà âúçãëàâíèöà ñëàãàõìå ïî åäíà òóõëà è ñ õàðòèÿ ÿ óâèâà-
õìå è ñå çàâèâàõìå ñ áàëòîíèòå ñè. Òàêà èçêàðàõìå îêîëî åäíà
ñåäìèöà. È ñúâñåì ñëó÷àéíî, òàêà êàòî òúðñåõìå êâàðòèðà, íè
êàçàõà: "Ïðîâåðåòå åäè êúäå ñè". È íèå ïðîâåðèõìå òàì è ñå
îêàçà åäíà ñòàÿ, òîêó ùî íàïðàâåíà, äîëó â ïðèçåìíèÿ åòàæ. Âè-
äÿõìå ñå ñ õàçàéêàòà è òÿ êàçâà: "Ùå âè âçåìà, îáà÷å - êàçâà - ñëåä
äâà äåíà, çàùîòî - êàçâà - áîÿäæèÿòà äà ìèíå". Òàêà è íàïðà-
âèõìå è ñëåä äâà äåíà ñå ïðåíåñîõìå. Îáà÷å íÿìàìå ëåãëà, íÿìà-
ìå äþøåöè, íÿìàìå íèùî. È àç ñåãà êàêâî äà íàïðàâÿ. Îòèäîõ â
ìåäèöèíñêèÿ òåõíèêóì, òà çà ðúêîâîäèòåë íà òàíöîâ ñúñòàâ ñå
103
ïðåäëîæèõ òàì íà äèðåêòîðêàòà. Òÿ âèêà: "Àìè äà, ðàçáèðà ñå
ùå âè âçåìåì íà ðàáîòà". "Îáà÷å - âèêàì - íÿìà äà ìè ïëàùà-
òå, à ùå ìè äàäåòå äâå ëåãëà, äâà äþøåêà è äâå âúçãëàâíèöè."
È òå ìè äàäîõà è àç òàêà ðàáîòèõ â ñúñòàâà - çà òèÿ ëåãëà. È òàì
íàïðàâèõ ìíîãî õóáàâ ñúñòàâ, àç áÿõ ìåðàêëèÿ. È ñ òèÿ ëåãëà èç-
êàðàõìå áëèçî ãîäèíà. Êóïèõìå ñè îäåàëî, êóïèõìå ñè ÷àðøàôè.
Òàì åäíà êîìøèéêà, íàøà êîëåæêà íè ïîìîãíà. Êàçà: "Âèå ñòå
ìúæå, íå ðàçáèðàòå. Ùå ìè äàäåòå ïàðè, àç ùå âè êóïÿ". Òà
ñâúðøè òàÿ ðàáîòà - êóïè êàëúôêè, ÷àðøàôè, îäåàëî. È òàêà çà-
ïî÷íàõìå.
È òàêà ïðîâúðâÿ íè äîáðå â àíñàìáúëà, çàïî÷íàõìå äà òàí-
öóâàìå, äà âëèçàìå â ðåïåðòîàðà, íî â íà÷àëîòî íè áåøå ìíîãî
òðóäíî, ñ òèÿ òåõíè ðèòìè, íèå íå ãè ïîçíàâàõìå, ñ òèÿ çóðíè.
Ñâèðÿò, à íå ìîãà äà îòöåïÿ íè òàêò, íè ìåëîäèÿ, åäíî òàêîâà
êàòî áó÷åíå ìè áåøå â ãëàâàòà. Íî òîâà áåøå âðåìåííî, äî åäèí-
äâà ìåñåöà ñâèêíàõìå. È çàïî÷íàõà òóðíåòàòà...
Ïúðâîòî íè çàäãðàíè÷íî òóðíå áåøå â Óíãàðèÿ, ×åõîñëî-
âàêèÿ ïðåç 1958 ãîäèíà. Êîãàòî ìèíàõ ãðàíèöàòà ïðåç Þãîñëà-
âèÿ êàê ñúì ñå ðàäâàë. Êîãà ñúì ìèñëèë àç, ÷å íÿêîãà ùå îòèäà â
÷óæáèíà äà òàíöóâàì. Ñëåä òîâà ñå çàðåäèõà äðóãè òóðíåòà è äî-
éäå çà ìåí ùàñòëèâèÿ 9-òè ñåïòåìâðè 60-òà ãîäèíà, êîãàòî ñå
îæåíèõ. Àç èìàì ìíîãî ùàñòëèâ ñåìååí æèâîò. Âå÷å 35 ãîäèíè
îòêàê ñìå æåíåíè... Ñ ìîéòà ñúïðóãà ñå çàïîçíàõìå ïî ìíîãî èí-
òåðåñåí íà÷èí. Çàïîçíàõìå ñå, òîãàâà èìàøå ïî ãëàâíàòà óëèöà
âñÿêà âå÷åð äâèæåíèå, òàêà ìó êàçâàõà. È íèå âñÿêà âå÷åð òàì, íà
äâèæåíèåòî. È áÿõìå êàòî íåùî êàäðîâèöè íà âñè÷êè ìîìè÷åòà
è ãè çíàåõìå êîå ìîìè÷å ñ êîé õîäè, êúäå õîäè. È åäíà âå÷åð,
ïîíåæå àç îùå ñúì ðúêîâîäèòåë íà òàíöîâèÿ ñúñòàâ íà ìåäèöèí-
ñêèÿ òåõíèêóì, è ñåêðåòàðêàòà, êîÿòî å íà òåõíèêóìà, å ïðèÿòåëêà
íà ìîÿòà æåíà Ìàð÷åòî. Òÿ íå áåøå òóêà íà ðàáîòà. Òÿ áåøå íà
Öàïàðåâî ãîðå. Òàì èìà íåùî êàòî ëóäíèöà, íå å ëóäíèöà, àìà çà
òàêèâà íåàäåêâàòíè õîðà. Òÿ áåøå òàì ìåäèöèíñêà ñåñòðà. È ñè
äîøëà òóêà. Ñúñ ñåêðåòàðêàòà íà ìåäèöèíñêèÿ òðúãíàëè ïî äâè-
æåíèåòî. È àç ãè âèæäàì, åäíî õóáàâî ìîìè÷å. Òÿ áåøå ìíîãî
õóáàâà. Òÿ è ñåãà ñè å õóáàâà, íî òîãàâà áåøå... È àç ñåãà ñå ÷óäÿ
êàêâî äà èçìèñëÿ, çà äà ãè ñïðà. È àç ñïèðàì ïðèÿòåëêàòà é, íàëè
òàì ðàáîòÿ è âèêàì: "Àáå, Âèîëåòêå, òàêà è òàêà çà óòðå âå-
104
÷åð íå ìîãà äà ñè ñïîìíÿ íàñðî÷èõ ëè ðåïåòèöèÿ èëè íå, íî äà
çíàåø äà êàæåø íà ìîìè÷åòàòà, ÷å óòðå ùå èìàìå ðåïåòè-
öèÿ". Òÿ êàçâà: "Äîáðå, äîáðå". È... òîãàâà àç êàçâàì: "Íÿìà ëè
äà ìå çàïîçíàåø ñ òîâà ìîìè÷å". Çàïîçíà íè è âèêà, ïúê àç áÿõ
ñàì òîãàâà: "Àìè àêî èñêàø çàïîâÿäàé ñ íàñ - êàçâà - ïî äâèæå-
íèåòî". È àç òî÷íî òóé ÷àêàì. È òàêà ñòàíà è ïî òîÿ íà÷èí ñå
çàïîçíàõìå. Íà åäíî ÷åñòâàíå íà 8-ìè ìàðò ñúñ çäðàâíèòå ðàáî-
òíèöè àç ó÷àñòâàõ ñ òàíöîâèÿ ñúñòàâ íà Ìåäèöèíñêèÿ òåõíèêóì.
Ñëåä êîíöåðòà ìîìè÷åòàòà ñè îòèäîõà ñëåä 8 ÷àñà, çàùîòî áÿõà
ó÷åíè÷êè, à àç îñòàíàõ ñ Ìàð÷åòî. Ïîêàíèõ ÿ äà òàíöóâàìå, òàí-
öóâàõìå è òàêà òðúãíàõìå. È ñëåä øåñò ìåñåöà ñå îæåíèõìå.
... Â îòïóñêàòà, ïðåç êîÿòî ñè îòèäîõ â Øóìåí, èçêàðàõ 4-5
äåíà, íî íå ìîæàõ äà èçäúðæà, êàêâî äà ïðàâÿ òàì è ñå âúðíàõ...
È äîéäå âðåìå îòèäîõìå â Ãåðìàíèÿ - 3 ìåñåöà òóðíå. Âúðíàõ ñå.
Ñïîìíÿì ñè òîãàâà íà Ìàð÷åòî é êóïèõ åäíè îáóâêè è é ãè ïîäà-
ðèõ, è òÿ ãè íîñè äúëãè ãîäèíè. Çíà÷è ñ êàêâà ëþáîâ ñúì é ãè
ïîäàðèë, äúëãè ãîäèíè ãè íîñè. È ïðåäè äà çàìèíà ñè ñïîìíÿì
åäèí ñëó÷àé. Íàëè áÿõ íàìèñëèë äà é êóïÿ îáóâêè, çàùîòî çíàåõ,
÷å â Ãåðìàíèÿ èìà ìíîãî õóáàâè îáóâêè. Òàêà, ñåäèì ñè â ãðàäñ-
êàòà ãðàäèíà è ñè ãîâîðèì íåùî è àç ñå çàãëåäàõ â êðàêàòà é è ÿ
ïèòàì: "Òè êîé íîìåð îáóâêè íîñèø?" Òÿ âèêà: "35-òè íîìåð". È
àç ãî çàïîìíèõ òóé íåùî. È êàòî îòèäîõ â Ãåðìàíèÿ, âèêàì íà
åäíà êîëåæêà: "Òè êîé íîìåð íîñèø? - 35-òè. - ß åëà òóêà. Òèÿ
îáóâêè ùå ãè ìåðèø. Ñòàâàò ëè òè, óäîáíè ëè ñà òè? - Ìíî-
ãî." È ãè âçåõìå. Òîâà å òàêà, ìåäæó äðóãîòî.
Èìàì íÿêúäå îêîëî 25-26 äúðæàâè, êîèòî ñúì îáèêîëèë ñ
àíñàìáúëà. Áèë ñúì â Ñúþçà 4-5 ïúòè, â Èòàëèÿ 4 ïúòè, â Ãåðìà-
íèÿ - 2. Èçîáùî çà àíñàìáúëà òîâà. Ïîñëåäíîòî ìè òóðíå ñ àí-
ñàìáúëà áåøå â ×åõîñëîâàêèÿ. Ñëåä êàòî ñå âúðíàõìå, àç âå÷å
ðåøèõ äà íàïóñíà àíñàìáúëà. Ìíîãî èñêàõ äà ñòàíà õîðåîãðàô.
×óâñòâàõ ñèëè â ñåáå ñè è ìè áåøå îìðúçíàëî äà ïúòóâàì. Èçêà-
ðàõ â àíñàìáúëà 15 ãîäèíè è ðåøèõ äà ãî íàïóñíà. È òîãàâà íà
ðúêîâîäèòåë åäèí â Ïèîíåðñêèÿ äîì, òàì áÿõ, áÿõà ìå íàåëè
êàòî õîíîðîâàí, õàðåñâàõà ìíîãî ðàáîòàòà ìè è àç ìó âèêàì: "Àêî
èìàòå íÿêàêâà âàêàíòíà äëúæíîñò, áèõ íàïóñíàë àíñàìáú-
ëà." Çàùîòî ìè áåøå îìðúçíàëî. Òàìàí äà ïðàâÿ òàíöîâ ñúñòàâ -
çàìèíà íà òóðíå. Âúðíà ñå ñëåä ìåñåö - âñè÷êî çàáðàâåíî, ðàçâà-
105
ëåíî, äåöàòà ñå ðàçáÿãàëè. È àéäå ïàê âñè÷êî îò íà÷àëî. È òå
òàêà èëè èíà÷å ñå ñúãëàñèõà, îáà÷å íÿìàò ùàò, íÿìàò äëúæíîñò.
È ÷ðåç åäèí ìîé ïðèÿòåë, êîéòî áåøå ñ÷åòîâîäèòåë â Ïðîñâåòà -
Êðóì ×åðíåâ ñå êàçâà, âèêà: "Çíàåø ëè, àç ìîãà - êàçâà - äà òè
ïðèâåæäàì ãîäèøíàòà çàïëàòà, íî íå â Ïèîíåðñêèÿ äîì, à â
÷èòàëèùåòî âúâ âèä íà ïîìîù. Àêî òå òè îñèãóðÿò ùàò, àç
ùå òè ïðèâåæäàì çàïëàòàòà òàì". È òàêà ñòàíà. Òàì ìè îñè-
ãóðèõà ùàòà, òîé ìè ïðèâåæäàøå â íà÷àëîòî íà ãîäèíàòà öåëî-
ãîäèøíàòà ìè çàïëàòà è òàêà èçêàðàõ öåëè 20 ãîäèíè. Ðàáîòåõ â
Ïèîíåðñêèÿ äîì ñ ìíîãî ãîëÿìî æåëàíèå êàòî ðúêîâîäèòåë. Çà-
ïî÷íàõ âåäíàãà äà ïðàâÿ òàíöè, ñôîðìèðàõ ñúñòàâ, êîñòþìè. È
ñèãóðíî â ìåíå ñà âèäåëè òàêà åäèí óïîðèò, ìîæåù ÷îâåê â òàÿ
ïðîôåñèÿ è çàòîâà íå ñúì ñðåùàë íèêîãà íèêàêâè ñïúíêè. Èìàõ
ïîääðúæêàòà íà öåëèÿ êîëåêòèâ.
Ïîíåæå ðàáîòàòà ìè ïîòðúãíà ìíîãî äîáðå â íà÷àëîòî,
îùå íà ïúðâèÿ ôåñòèâàë âçåõ çëàòåí ìåäàë â Õàñêîâî, òîâà áåøå
íà ×åòâúðòèÿ ðåïóáëèêàíñêè. Íà Ïåòèÿ ðåïóáëèêàíñêè ïàê âçåõ-
ìå çëàòåí. Ñúñòàâúò ìè ãî ïðåäëîæèõà, ìîÿ ñúñòàâ ãî ïðåäëîæè-
õà äà ó÷àñòâà âúâ Âðàöà çà çâàíèå "ïðåäñòàâèòåëåí". Íà Øåñòèÿ
ðåïóáëèêàíñêè ïàê ñòàíàõ "ïðåäñòàâèòåëåí", ïàê àç çàùèòàâàõ
÷åñòòà íà îêðúãà, íà ñëåäâàùèÿ - 7-ìè ñúùî ñòàíàõìå "ïðåäñòà-
âèòåëåí", ÷åòèðè çâàíèÿ "ïðåäñòàâèòåëåí" ñ øåñò çëàòíè ìåäà-
ëà. Ìîÿò ñúñòàâ áåøå åäèíñòâåíèÿò, êîéòî çàõðàíâàøå àíñàì-
áúë "Ïèðèí" ñ òàíöüîðè. Ïîëîâèíàòà îò àíñàìáúëà ñà ìîè êàä-
ðè, âêëþ÷èòåëíî è äúùåðÿ ìè è çåò ìè. Ïðè ìåí èçðàñòíàõà.
Äúùåðÿ ìè çàâúðøè õîðåîãðàôñêîòî ó÷èëèùå, à çåò ìè çàâúðøè
Ïîëóâèñøèÿ èíñòèòóò çà õîðåîãðàôñêè êàäðè. À ìåæäó äðóãîòî,
çà äà ñòàíà àç õîðåîãðàô, àç òðÿáâàøå äà èìàì äîêóìåíò çà õîðå-
îãðàô. Ïîíåæå òîãàâà íÿìàøå õîðåîãðàôñêè ó÷èëèùà, çà íàøåòî
ïîêîëåíèå õîðåîãðàôè, êîèòî èçðàñòíàõìå, Öåíòúðúò çà õóäîæå-
ñòâåíà ñàìîäåéíîñò âúâåäå åäèí ïàðàãðàô 9, ñ êîéòî äàâàõà âúç-
ìîæíîñò íà âñè÷êè èçÿâåíè õîðåîãðàôè, íå âñè÷êè, à ñ èçÿâåíè
âúçìîæíîñòè, çâàíèÿ è ìåäàëè äà ñå ÿâÿò ïî ìàòåðèàëà ïî õîðå-
îãðàôñêèòå ó÷èëèùà. Àç ñúáðàõ ëèòåðàòóðà, ó÷èõ áëèçî 7-8 ìåñå-
öà, ÿâèõ ñå íà èçïèò. Òîâà ñòàíà ïðåç 71-âà ãîäèíà. Èçïèòà ãî âçåõ
è ìè äàäîõà äîêóìåíò, ÷å èìàì ïðàâî äà çàåìàì ùàòíà äëúæ-
íîñò. Ôàêòè÷åñêè, òîâà âå÷å ìå îêóðàæè è àç ïðèñòúïèõ êúì òàçè
106
êðà÷êà, ìîæå áè ðèñêîâàíî, à ìîæå áè ñúì èìàë êúñìåò, íàïóñ-
íàõ àíñàìáúëà è ñòàíàõ ùàòåí õîðåîãðàô.
Îáà÷å â òå÷åíèå íà ðàáîòàòà, àç çàïî÷íàõ äà ÷óâñòâàì îùå
ïðàçíîòà â ñåáå ñè. È åäèí äåí ìè èäâàò íà ïîñåùåíèå îò Öåíòú-
ðà â Ñîôèÿ äà ïðîâåðÿâàò êàê âúðâÿò ðàáîòèòå. Â Õàñêîâî òðÿá-
âàøå äà ñå ïðàâè åäèí òàêúâ ïðåãëåä íà ìîäåðíèòå ñúñòàâè è
äóõîâè îðêåñòðè è ìè âúçëàãàò äà íàïðàâÿ åäèí òàíö çà 9-òè ñåï-
òåìâðè, ïàðòèçàíñêîòî äâèæåíèå íà òàÿ ïåñåí "Ïàðòèçàíè, ïàð-
òèçàíè..." Íà òàÿ ìåëîäèÿ äà íàïðàâÿ àç òàíö. Äîáðå, àìà àç áÿõ
íàïðàâèë íà "Óëûáêà", íà åäíà ðóñêà ïåñíè÷êà, íî òå âèêàò: "Íå
òîâà - "Ïàðòèçàíè". Àç ñå ñòåãíàõ è ãî íàïðàâèõ. Çà äâå ñåäìè-
öè ãî íàïðàâèõ. Äèãíàõ ñúñòàâà íà åäèí ëàãåð â Ìàðèêîñòèíîâî
è çà 20 äåíà òîâà ìè áåøå ðàáîòàòà. È ãî íàïðàâèõ. Ñëåä òîâà
òèÿ õîðà - ïîëêîâíèê Êî÷åâ è Òîí÷åâà ïàê äîéäîõà íà ïðîâåðêà è
õàðåñàõà ìíîãî òàíöà. È âå÷åðòà ñëåä òîâà âúâ "Âîëãà" ñìå ñåä-
íàëè íà ìàñà, âå÷åðÿìå. Äàäîõà ìè ïàðè äà ñè ïîñðåùíà ãîñòèòå.
È òîãàâà àç èì ïîñòàâèõ âúïðîñà íå ìîæå ëè äà ìå èçïðàòÿò íÿ-
êúäå, äà îòèäà äà âèäÿ êàê ãî ïðàâÿò íà Çàïàä, çàùîòî òîâà èçêó-
ñòâî å íàé-äîáðå ðàçâèòî íà Çàïàäíà Åâðîïà. È òå ìè âèêàò: "Àìè
òè çíàåø ëè, ÷å ñåãà ùå èìà òàêúâ ôåñòèâàë â Õîëàíäèÿ". È
ìå èçïðàòèõà ìåí è îùå åäèí êîëåãà â Õîëàíäèÿ. Îòèäîõìå òàì.
Õîëàíäñêèòå ñúñòàâè ìè íàïðàâèõà ìíîãî õóáàâî âïå÷àòëåíèå,
àìåðèêàíñêèÿò ñúùî. È àç òàêà òàì ìíîãî íåùà íàó÷èõ, òåòðàä-
êàòà ñ ìåíå è ñè çàïèñâàì. È êàòî ñå âúðíàõ, êàòî ÷å ëè áÿõ ñ
îòâîðåíè î÷è. È çàïî÷íàõ äà ðàáîòÿ, çàïî÷íàõ äà ïðàâÿ íîâè íå-
ùà, ïî-èíòåðåñíè, ïî-ñëîæíè. Ïî÷íàõ è íà êëàñè÷åñêà ìóçèêà äà
ðàáîòÿ.
È òàêà ñ òîÿ ñúñòàâ è îùå ðàáîòÿ ñ íåãî. Ìèíàëàòà ãîäèíà
ãî äàäîõ íà äúùåðÿ ìè, òÿ ãî ïîå. Òÿ ìè áåøå ìíîãî äîáðà òàí-
öüîðêà... Ñ òÿõ õîäèõ â ×åõîñëîâàêèÿ íà åäèí ôåñòèâàë, 93-ðà ãî-
äèíà áÿõìå íà ôåñòèâàë âúâ Ôðàíöèÿ. Òàì ñúùî âçåõìå ïúðâà
íàãðàäà. Òàì ãè íàïðàâèõìå ëåùà, íè ñå âèäÿõà Çàïàäíà Åâðîïà,
íè Èçòî÷íà, íèùî, ëîì ãè íàïðàâèõìå ñ íàøèÿ ñúñòàâ. Êîãàòî
íàïóñíàõ, ñúñòàâà ãî ïîå äúùåðÿ ìè. Ïîå ãî òÿ ñúñòàâà è ñåãà ñè
ãî ðúêîâîäè. Å, êîãàòî ïúòóâà, õîäÿ àç, çàìåñòâàì ÿ.
Àç ÷åñòî ñå âðúùàì êúì äåòñòâîòî ìè. Ïðîèçõîæäàì îò
ñåìåéñòâî íà âîåíåí, ìàéêà áåøå äîìàêèíÿ. Àç ñúì áèë äîáðî
107
äåòå, äîñòà ïàëàâî è äîñòà áîé ñúì ÿë îò áàùà ìè. Òîé ìå äúðæå-
øå ìíîãî ñòðîãî, ñ âîåíåí ðåñïåêò. Òå âîåííèòå ñà ïîíà÷àëî òà-
êèâà. À àç ñúì áèë äîñòà æèçíåí, òàêà ïúðãàâ è âñå ñúì áèë ïðúâ
â ìàõàëàòà, ìåæäó äåöàòà, îò êîèòî ñúì èçïúêâàë. Òà çà äúðâî-
äåëñòâîòî - îòäàâàøå ìè ñå, õàðåñâàõ ãî, íî çàòîâà ÷å áÿõ ìúíè-
÷úê è âñå ñúì áèë ó÷åíèê, êîãàòî òðÿáâàøå âå÷å äà èçðàñòíà â
çàíàÿòà, îòèäîõ âîéíèê. Íî òîâà, êîåòî ñúì çàïîìíèë, ñåãà ìè
âúðøè ïðåêðàñíà ðàáîòà. Âúâ Âàðíà ðàáîòåõ â êîðàáîñòðîèòåë-
íèÿ çàâîä ïî òðúáèòå íà êîðàáèòå. Âñè÷êî, êîåòî å ñâúðçàíî ñ
òðúáè, ãî ïðàâèõìå íèå. Íàøèÿò öåõ ñå êàçâàøå òðúáàðåí, ñëåä
òîâà ñúì ðàáîòèë è êàòî åëåêòðîòåõíèê, è òîâà ìè ñå îòäàâà.
Êàðàë ñúì åëåêòðè÷åñêîòî âëàê÷å, êîåòî èçâîçâà âàãîíè îò ðóä-
íèêà. Ðàáîòèë ñúì íàé-ðàçëè÷íè ðàáîòè. Êàêâî ëè íå ïðàâè ÷î-
âåê, çà äà îöåëåå. Áåøå ìè ìíîãî òðóäíî.
Áàùà ìè äî 9-òè ñåïòåìâðè ìíîãî äúðæåøå íà òðàäèöèè-
òå. Ìàéêà ìè, òÿ å îò ãðàä, îò Øóìåí, íî áàùà ìè å îò ñåëî, òå
òàì ñà ìíîãî ïî òðàäèöèèòå. Îò íåãî ñúì çàïîìíèë, îò äÿäî è îò
ìàìèíêà ìè. Ïðè íàñ ïî ìíîãî ðåëèãèîçåí íà÷èí ñå ÷åñòâàõà
Êîëåäà, Âåëèêäåí, Ãåðãüîâäåí - òîé ñè áåøå íàöèîíàëåí ïðàçíèê
è äåí íà âîåííèòå íàé-âå÷å. Äàæå ñè ñïîìíÿì íà Ãåîðãüîâäåí
ñóòðèí ðàíî áàùà ìè îùå îò ïðåäíèÿ äåí íè îðãàíèçèðàøå, òîâà
ñè áåøå òðàäèöèÿ, äà ñòàíåì ðàíî è ñ íåãî îòèâàõìå íà êðàÿ íà
ãðàäà, â áëèçêàòà ãîðà, è îòñè÷àõìå õðàñòè. È ñ òàêèâà êëîíè îò
áðÿñ ïðàâåõìå êàòî âåíöè íàä ïúòíèòå âðàòè íà âñÿêà êúùà â
ìàõàëàòà, îêè÷âàõìå âðàòèòå çà ïàðàäà. Ïðàâåõà ñå ñòðàøíè ïà-
ðàäè. Äåöàòà ñòîÿõà òàì ïðåä òðèáóíàòà, êúäåòî ñà îôèöèàëíèòå
ëèöà, à íèå äåöàòà ñìå ñåäíàëè òàêà íà áîðäþðèòå è íèêîé íå íè
ãîíåøå, íè ïîëèöèÿ, íè íèêîé, ñåäèì ñè òàì è ãëåäàìå. Ñêà÷àìå
îò ðàäîñò êàòî ãëåäàõìå êàê ìèíàâàò êîëèòå, âîéíèöèòå è íàé-
íàêðàÿ êàâàëåðèÿòà. Èìàøå ñòðàõîòíè ïàðàäè. Ñåãà êàòî ãëåäàì
êàêâè íåùà ñòàâàò, åäèí ïàðàä íå ìîãàò äà íàïðàâÿò êàòî õîðàòà.
Òîâà, êîåòî å áèëî íàâðåìåòî.... ñåãà àêî íè çàïóêàò îò íÿêúäå,
íåäàé ñè áîæå....
Äåòñòâîòî ñè ãî õàðåñâàì äî 9-òè ñåïòåìâðè... Îñòàíàõ áåç
áàùà è ìè áåøå ìíîãî òðóäíî. Íî îòíîâî áèõ èçâúðâÿë ïúòÿ ñè
îò àíñàìáúëà äî ñåãà.
108
Ùîì ðàçáåðåõà, ÷å ñåìåéñòâîòî íè å åâàíãåëèñò-
êî, âåäíàãà íå ñúäåõà, ÷å ñìå àìåðèêàíöè
Áîðÿíà, Ðàçëîæêî, ðîä. 1930 ã.
Èìåòî ìè å Áîðÿíà, àìà ìè âèêàò áàáà Áîðà. ß ñúì ðîäåíà
íà 18 ôåâðóàðè.. Áàùà ìè ñå êàçâàøå Äèìèòúð, à ìàéêà ìè Ãðîç-
äåíà. Ìíîãî ñêðîìíî è ÷åñòíî æèâååõà, àìà ñ ãîëåìà ìèçåðèÿ íè
èçãëåäàà. Áåõìå ìíîãî äåöà, àìà ÿ ÷èíåõ çà äåñåò, ìíîãî áåõ ùó-
ðàâà. Ãîëåìè ÿäîâå áåðåàøå ñ ìåíå íàøòå. Äåòî äà ñòàíå áåëÿ, ñå
ÿ áåõ òàì, ìíîãî - ìíîãî íå ìèñëåõ.
ß ñúì åäíà äúùåðÿ, àìà èìàì áðàòÿ. Òèÿ ñåãà ñà äàëåêî ,
íå ãè âèäóâàì. Àìà êàòî áåõìå ìàëå÷êè (ìàëêè), áåà ìíîãî êðîò-
êè. Ñå íåùî ðàáîòåõìå, çàíèìàâàõìå ñå ñ íåùî. Ñ òàòå ïî íèâåòî
èëè ñ ìàìà ó äîìà. Ñàìî ÿ íèêîé íå ñëóøàõ, îò áåëÿ íà áåëÿ îäåõ
è ñå íåùî ñè ïàòåõ. Ñå îäåõìå ñ ìîì÷åòàòà äà ëîâèì ðèáà ïî
ðåêàòà èëè ïî äðúâ÷åòàòà äà ñå êàòåðèìå.
Äåòñòâîòî ìè ïðåìèíà êàòî íà âñè÷êè äåöà, áåãðèæíî è
ðàäîñòíî. Íå ìå áåøå ãðèæà çà íèùî, àìà ìíîãî íå ìèñëåõ. È
êàòî ïî-ãîëåìà â îòäåëåíèÿòà ïà èìàõ áåëè êàõúðè, ðàçãëåçåíà
ñè áåõ. Àìà â ó÷èëèùåòî áåõ ìíîãî äîáðà ó÷åíè÷êà, íåìàõ íèêà-
êâè ÿäîâå. Óâàæàâàíà áåõ îò âñè÷êè è äàæå îáè÷àíà, åäíà îò ïúð-
âèòå. Äàæå åäèí ó÷èòåë, ÿ êàòî íå çíàåõ, òîé ìè ïèøåøå äîáðà
áåëåæêà. Çàòîâà ìè ñå ðàçñèïà æèâîòà. Íå ìîæåõ äà ó÷à. Òàêà ñå
ïîîòñëàáèõ ïî ìàòåìàòèêà è ïîñëå íàïóñíàõ ó÷èëèùå, íå ìîæàõ
ïîâå÷å äà ó÷à. Êàòî ñè çíàåõ, ÷å òîé ÷å ìè ïèøå äîáðà áåëåæêà,
íå ñè ïðàâåõ ìíîãî òðóä äà ÷åòà. Àìà ñåãà ìå å ÿä, ÷å íå å èìàëî
êîé äà ìå áèå ïî ãëàâàòà, òà äà ìè äîéäå àêúëà.
Ìíîãî óáàâî ïååõ â ó÷èëèùåòî è áåõ ðúêîâîäèòåë íà õîðà.
Èìàøå è òðàïåçàðèÿ çà áåäíè äåöà è íèå ÿ ïîääúðæàõìå òàÿ òðà-
ïåçàðèÿ. Ïååõìå íà ðàçëè÷íè ïðàçíèöè è ñúáèðàõìå ïàðè. Ñ òèÿ
ïàðè ñå ïîääúðæàøå õðàíàòà íà áåäíèòå äåöà. Èìàõìå ìíîãî
óáàâ ñâåòêè õîð â ó÷èëèùåòî, àìà èìàøå è öúðêîâåí. ß è äî äíå-
ñêà ñè ïåÿ â öúðêîâíèÿ õîð, àìà â ïðîòåñòàíòñêàòà öúðêâà.
Ñåìåéñòâîòî ìè áåà ïðîòåñòàíå è ÿ ñúì â òàà âåðà. Ñåãà
êàòî ãëåäàì ïî òåëàâèçèÿòà ìè ñå ÷èíè, ÷å íåìà âå÷å òàêèâà óáà-
âè äåòñêè õîðîâå.
Èìàõìå åäèí ó÷èòåë - Ñòàâðåâ - ñâèðåøå íè â õîðà íà öè-
109
ãóëêà. Ìíîãî óáàâ ÷îâåê, áåøå ìíîãî äîáúð, ó÷åøå íè íà ìíîãî
óáàâè íåùà. Èãðàåõìå îùå è çåìíà ãèìíàñòèêà ñ ïðúòè, ñ òîÿæ-
êè, ñ øîðòè è áåëè òåíèñêè. Áåøå ìíîãî óáàâî. Õîäåõìå íà ðàç-
ëè÷íè òúðæåñòâà è èãðàåõìå.
Ìîìèíñòâîòî ìè çàìèíà êàòî íà âñè÷êè ìëàäè õîðà. Îñî-
áåíî â ïúðâà ìëàäîñò ñè÷êî íè áåøå âåñåëî, ñè÷êî íè áåøå ñìå-
øíî. Ìëàäîñòòà íè áåøå ñ ïåñíè, âåñåëáè, ïðàâåõìå ñè äæóìáó-
øè (øóìíè âåñåëèÿ). Âå÷åðíî âðåìå îäåõìå íà ñåäåíêè - ñìåõ
êîëêî èñêàø.
Ùå äà êàæà çà ìîÿ ëþáèì ó÷èòåë - Ñòàâðåâ, ñåãà ñå ñåòèõ.
Äà òè êàæà åäíà ñëó÷êà ñ íåãî, òà äà âèäèø êàêâè áåà êîìóíèñòè-
òå åäíî âðåìå. Òîé ïî÷èíà ìíîãî îòäàâíà. Îáÿâè ñå íåùî ñðåùó
îíàÿ âëàñò, îïëàøè ñå íåùî ïîñëå îò êîìóíèñòèòå, îòè ãî íàñòà-
ïèà. Çà òîâà ñå ðàçáîëå ñåðèîçíî ÷îâåêî è ïî÷èíà. Èíà÷å áåøå
ìíîãî êàäúðåí è äîáúð ÷îâåê, ðàçáðàí áåøå.
Ïî åäíî âðåìå ãî ìàõíàà íåùî îò ó÷èëèùåòî, àìà íèå äå-
öàòà íå ðàçáðàõìå òîãàâà çàùî. À ïà òî çà êàêâî áèëî! Òóðèà
åäèí áàíñêàëèÿ íà íåãîâîòî ìåñòî, áèë ãîëåìåö è ïàðòèçàíèí.
Äåöàòà ãî íå÷åà è÷ (íå ãî èñêàõà âúîáùå) è áåãóâàõà îò ó÷èëèùå-
òî. Íàøèÿò êëàñ áåøå íà÷åëî íà òîÿ áóíò è ÿ áåõ èíèöèàòîðà.
Ñúáèðààìå ñå â äâîðà íà ó÷èëèùåòî è ðàçâåâàõìå åäíî çíàìå.
Áåõìå ñè ãî íàïðàâèëè íèå çíàìåòî è íà íåãî ïèøåøå "Âúðíåòå
íè ó÷èòåëà". Íèòî åäíî îòäåëåíèå íå âëèçàøå â ÷àñîâåòå íà áàí-
ñêàëèÿòà è ñå ïðèíóäèà äà âèêàò èíñïåêòîð. Òîÿ èíñïåêòîð íè
ïðèâèêâàøå åäèí ïî åäèí è íè ðàçïèòâàøå. Ïèòàøå íè êîé íè
ó÷è äà ïðàâèì òàêà, äàëè íÿêîé íè íàäóìâà. Ãîâîðåøå íè, ÷å ïàð-
òèçàíèòå ñà íè îñâîáîäèëè îò ðîáñòâî è ÷å òðÿáâà äà óâàæàâàìå
áàíñêàëèÿòà. Àìà íåìàøå êîé äà ãî ÷óå. Áåõìå ñè ñëîæèëè ãëàâà-
òà â òîðáàòà, è íå ùåõìå äà ÷óåì. Òîà âúïðîñ ãî èçäîêàðàà êîìó-
íèñòèòå, ÷å áèë ïîëèòè÷åñêè, àìà íå áåøå òàêà. Ñàìî íèå äåöàòà
ñè çíàåõìå çàùî ñè èñêàõìå ó÷èòåëÿ. Çàùîòî áåøå ìíîãî äîáúð,
ðàçáèðàøå íè è áåõìå ïðèâúðçàíè êúì íåãî.
 ìëàäîñòòà ñè îáà÷å, áåõ ïî-èçîñòàíàëà îò ïðèÿòåëêèòå
ìè. Ìèíà âðåìå òèà âçåõà äà ñå æåíàò, à ïà ÿ áåõ êàòî èçîñòàíàëà
è íå ìèñëåõ êàòî íèõ. Áåõ ñè îùå äåòèíñêè àêúë è ìè ñå ÷èíåøå
(ñòðóâàøå), ÷å ùî ôúð÷è ñè÷êî ñå ëàïà. Àìà íå áåøå òàêà. Çàêà-
÷àõìå ñå ìíîãî ñ äðóæêèòå ìè è ñè ïðàâåõìå ãîëåìè ìàéòàïè,
110
àìà ìè èçëåçå ïðåç íîñà. Íåìà äà ãî çàáðàâà òàâà, äîêàòî ñúì
æèâà. Àìà ÷åêàé äà òè ðàçïðàâà òàà ñëó÷êà, äåòî ìè îáúðíà æè-
âîòà.
Ðàáîòåõ íà ëåíåíàòà ôàáðèêà. Ðàáîòàòà áåøå ìíîãî òåæêà,
èìàøå ìíîãî ïðàõ è áîêëóöè. Íåìàøå íàêúäå, ùîì íàïóñíàõ ó÷è-
ëèùåòî, ìå ïðàòèõà íàøòå íà ðàáîòà. Ó äîìà âå÷å ñè÷êè îäåõìå
íà ðàáîòà.
Âúâ ôàáðèêàòà ëåíà ãî îòäåëîâàõìå íà êà÷èùà è ïàçäåð.
Ðàáîòåõìå â êàáèíè, àìà ïàçäåðî ãî èçíîøàõìå äàëåêî îò êàáè-
íèòå. Òðóïàõìå ãî íà êàìàðè è ãî èçâîçâàõà îò ôàáðèêàòà.
Åäèí äåí òðúãíàõ ñóòðèíòà íà ðàáîòà. Îäåõìå ñ äîêîâè
äðåõè, ñ ïàëòî è ïàíòàëîíè. Òðàñåõ (òúðñèõ) ñè ïàëòîòî äà èäà íà
ðàáîòà, àìà íå ìîæàõ äà ãî íàìåðà ó äîìà. ßäîñàõ ñå ìíîãî, ÷å
çàêúñíÿâàì çà ðàáîòà, êàòî íå ìîæàõ äà ãî íàìåðà è òðúãíàõ.
Òàìàí ñòèãíàõ äî ïîðòàòà è è ãî ãëåäàì òàì çàêà÷åíî. Áðàò ìè,
êàòî îäèë ïðåç íîùòà íà íèâàòà, ãî çàêà÷èë òàì. Îòè åäíî âðåìå
âàäåõìå (ïîëèâàõìå) ïðåç íîùòà, ÷åêàøå ñå çà âîäà, íåìàøå ìíîãî
âîäà.
Ïîñëå çåõ ïàëòîòî è òðúãíàõ íà ôàáðèêàòà. Òàì ìíîãî ñè
ïðàâåõìå ìàéòàï ñ äðóãèòå ìîìè÷åòà. Òè÷àõìå îêîëî ôàáðèêà-
òà, ãîíåõìå ñå, èãðàåõìå íà ðàçëè÷íè èãðè. Ïðåç ïî÷èâêàòà èçíà-
ñÿõìå ïàçäåðà äàëåêî îò ôàáðèêòà. Òàì èìàøå òîïèëà, êúäåòî
ñå òîïåøå ëåíà. Òîâà áåà ãîëåìè êîðèòà, â êîèòî ñå òîïåøå ëåíà.
Ïîñëå ãî ÷àêàõìå äà èçñúõíå è ãî ÷óêàõìå.
Áåõìå òîãàâà ó òîïèëàòà, êîãàòî èçåäíàæ äðóæêèòå ìè ìå
íàãðàáèà äà ìå ôúðëàò âúòðå. ß ñå ðàçïèñêàõ, ÷å ùå ìå íàìîêðàò
è ñå ÷óäåõ êàêâî äà íàïðàâà. Â ïîñëåäíèÿ ìîìåíò â ïàëòîòî ìè
äðúííà êèáðèò è ÿ ãî èçâàäèõ óæ íà ñìåõ, íà ìàéòàï. Âèêíàõ íà
äðóæêèòå ìè äà ñå ìàõíàò, ÷å ùå ãè çàïàëà. Äðàñíàõ êëå÷êàòà,
àìà ñè íàïðàâåõ ñìåòêà äà ÿ íàñòúïà âåäíàãà ñ íîãàòà, òà äà èçãà-
ñíå. Àìà êðèâî ñè áåõ íàïðèëà ñìåòêàòà è ñòàíà áåëÿ. Ëå çíàåø -
êîå å íà ãëàâà ïèøàíî, íà êàìåí íå îäè. Áèëî ìè å ïèøàíî îò
òàâà äà ïàòà, òà ðàçïðàâèè, êîëêîòî èñêàø.
Íå áåõ âèäåëà, ÷å äî òîïèëàòà âåíòèëàòîðà ðàáîòè è ðàç-
âåâàøå áîêëóêà. Íå çíàì êà ñòàíà, àìà ñàìî âèäåõ, ÷å ïëàìíà
ãîëåì îãúí. Íå óñåòèõ êîãà ñòàíà è êâî ñòàíà, áëåñíà åäíàæ è
ñè÷êî âçå äà ãîðè.
111
Èçëåçîõà âåäíàãà ðàáîòíèöè è ðàáîòíè÷êè. Íîñåõà áðè-
çåíòè è ïîæàðîãàñèòåëè äà ãàñàò. Ñè÷êî ñòàíà òîëêî áúðæå, ÷å
íå ðàçáðàõ êîãà ãî óãàñèà. Áåà èçãîðåëè ìàëêî áðèçåíòèòå, à ïà
èçãîðåëèÿ áîêëóê ãî èçâîçèà îò ôàáðèêàòà íàäàëåêî. Ñåòíå ñè
áåãààìå ó äîìà, àìà ìåíå íå ìå ôàòàøå ñîí. Çíàåõ, ÷å íåìà äà ìè
ñå ðàçìèíå.
Óòðåòî ðàíî íå ñîáðàà íà ñúáðàíèå äà êàæåì êîé ùî å âè-
äåë. Ñåêîé ñè ìúë÷åøå è âèêàøå, ÷å íå çíàå. Ðàçïèòâàõà íå äî
îáÿä, àìà íèêîé íèùî íå êàæà. Äîæäà è ìèëèöèÿòà äà íè ðàçïè-
òâà. Íèêîé íå ùåøå äà ãî ðàçêàðâàò ïî ìèëèöèÿòà è çàòîâà ñå
ïðàâåà, ÷å íèùî íå ñà âèäåëè . Äðóæêèòå ìè çíàÿøå, ÷å íå ñúì ãî
íàïðàâèëà íàðî÷íî è íå ÷åõà (íå èñêàõà) äóìà äà îáåëàò. Àìà
íà÷àëñòâîòî ñè ìèñëåøå, ÷å íÿêîé íàðî÷íî å èñêàë äà ïîäïàëè
ôàáðèêàòà. Ñìåòàõà, ÷å å ñàáîòàæ .
Îòìèíàà äâà - òðè äåíà è äîéäå êîìèñèÿ îò Ñîôèÿ. Èìà-
õìå ñúáðàíèå è ïîñëå åäíà ïî åäíà ïàê íè ðàçïèòâàõà çà ïîæàðà.
Ñåêîé ñè ìúë÷àë êàòî ãî ðàçïèòâàëå, àìà åäíà îò ðàáîòíè÷êèòå
êàæàëà, ÷å ñúì ÿ. Áåõà ãè çàïëàøâàëè, ÷å ùå ãè êàðàò â çàòâîðà è
òÿ ñè÷êî êàæàëà.
Îùå ñúùèÿ äåí äîéäîà ìèëèöèîíåðèòå ó äîìà è ìå àðåñ-
òîâàà. Îòêàðàà ìå â àðåñòà è òàì ìå äúðæàà ñåäåì äåíà. Ðàçïèò-
âà ìå ñëåäîâàòåë îò Ñîôèÿ. Ïèòà ìå êîé ìè å ïëàòèë äà çàïàëà
ôàáðèêàòà. Âèêàøå ìè, ÷å êàòî ñìå åâàíãåëèñòè â íàøòî ñåìåéñ-
òâî, èìàìå àìåðèêàíñêè ðàçáèðàíèÿ. ×å ñìå ïðîòèâ êîìóíèñòè-
òå è íåêîé ìè å ïëàòèë äà çàïàëà ôàáðèêàòà. ß íåìàøå êâî äà ìó
êàæà. Êàæàõ ñè êàêòî ñè áåøå, àìà òîé íå âåðâàøå. Âèêà, ÷å íå å
áèëî íà ìàéòàï àìè íàðî÷íî, è àêî íå êàæà êîé ìå å íàêàðàë, øå
ìå îñúäàò íà ñìúðò.
Ïî òîâà âðåìå èìàøå ñúäåíè åâàíãåëñêè ïàñòîðè, îòè (çà-
ùîòî) áåõà ïðîòèâ êîìóíèñòèòå. Ïðîêóðîðà èäâà äà ìå ïèòà äà-
ëè ãè ïîçíàâàì è îòêúäå ãè ïîçíàâàì. Âèêàøå, ÷å àêî ìó êàæà
êîé ìå å íàêàðàë, ÷å ìè ñå íàìàëè ïðèñúäàòà. Ñìåòàøå, ÷å å áè-
ëî ñàáîòàæ ñðåùó âëàñòòà. ß íåìàøå ïîâå÷å êâî äà èì êàæà. Íà
ñåêîé ðàçïðàâåõ êâîòî ñè áåøå. Àìà òèÿ íå÷åõà äà ÷óÿò íèùî.
Êàòî ñè áåà íàâèëè ãëàâèòå, ÷å å íàðî÷íî è òîëêîâà.
Êàòî ñåäåõ åäíà ñåäìèöà òóêà â àðåñòà, ìå äèãíàà â Ñîôèÿ.
Òàì ìå îòêàðàà â çàòâîðà. Òàì ïà ìå ðàçïèòâàà è ÿ ñúùîòî èì
112
êàæàõ. Àìà óæ äíåñêà äà ãëåäàò äåëîòî, óæ óòðå, çàìèíàà ñå ÷åòè-
ðè ìåñåöà òàì. Íàøòå áåà ãîðäè õîðà è òðóäîëþáèâè, àìà îò òàà
ðàáîòà ñ ìåíå ñå ðàçñèïàà (ñúñèïàõà). È äâàòà â ÷åðãè ëåãíàà îò
ñúêëåò (ïðèòåñíåíèå) è îò íåðâè. Òàòêî èìàøå ïîçíàòè îò ãîëåì-
öèòå ïî Ñîôèÿ, àìà íå ùåøå äà ñå ðàçïðàâà. Èñêàøå äåëîòî ÷åñ-
íî äà ñè ìèíå.
Ñëåä òèÿ ÷åòèðè ìåñåöà äåëîòî ñå ãëåäà è ïðèñúäàòà èçëå-
çå. Îáâèíèòåëíèÿ àêò áåøå çà óìèøëåí ïàëåæ íà ôàáðèêàòà. Îñú-
äèà ìå äà âíåñà äåñåò õèëÿäè ëåâà ïàðè è ïåòíàéñå ãîäèíè çàò-
âîð. Äåëîòî ñå ñ÷èòàøå çà ïîëèòè÷åñêî è ïèøåøå, ÷å ñúì çàïà-
ëèëà íàðî÷íî ôàáðèêàòà îò íåèçâåñíè ïîäñòðåêàòåëè. Íà ìåíå
÷àê íå ìè ñå âåðâàøå äî äåêà ìîæåøå äà äîñòèãíå òîà ìàéòàï.
Âñè÷êî áåøå ñâúðøåíî, íåìàøå íàêúäå äà ñå îäè.
ß èìàì åäèí áðàò, ñúäåí íà ôðîíòà. Îáâèíèëè ãî áåõà, ÷å
èìà àíãëîàìåðèêàíñêè ðàçáèðàíèÿ. Äðóãèÿ ìè áðàò ãî èçêëþ÷èà
îò âîåííîòî ó÷èëèùå çà ñúùàòà ðàáîòà. Ùîì ðàçáåðåõà, ÷å ñå-
ìåéñòâîòî íè å åâàíãåëèñòêî, âåäíàãà íå ñúäåõà, ÷å ñìå àìåðè-
êàíöè è ñìå ïðîòèâ êîìóíèñòèòå. Ñèãóðíî çàòîâà è ìåíå ìå îñú-
äèà òîëêîâà ãîëåìà ïðèñúäà.
Áàùà ìè ñè òðàåøå, àìà êàòî âèäå, ÷å ïîëîæåíèåòî ñå çà-
òåãà, äîéäå â Ñîôèÿ äà ñå ðàçïðàâà. Òîé õè÷ íå îáè÷àøå íà íèêîé
äà ñå ìîëè, àìà êàòî âèäå, ÷å ðàáîòàòà íà óáàâî íå âúðâè è äîé-
äå. Èìàøå åäèí àäâîêàò îò Ñîôèÿ, çàåäíî ñà áèëè ó÷åíèöè ñ áà-
ùà ìè. Ïðè íåãî áåøå îäèë òîé è êàòî ìó êàæàë çà ìîéòà èñòî-
ðèÿ, ñå ðàçïëàêàë. Àäâîêàòà çíàåë çà òîâà äåëî è ñ íåêîé îò êîëå-
ãèòå ìó ñìåòàëè, ÷å íå ñúì âèíîâíà. Áèëè ñà ñè ãîâîðèëè, ÷å çà
òàêúâ ïîæàð äà ñå íàïðàâè âúâ ôàáðèêàòà, òðåáâà íåêîé ìíîãî
èçïå÷åí ïðåñòúïíèê. Ãîâîðèëè ñà ñè, ÷å åäíî ìîìè÷å êàòî ìåíå
íå ìîæå äà íàïðàâè òàêîâà íåùî íàðî÷íî. Àäâîêàòà êàçàë íà
òàòêî, ÷å òàâà äåëî å ìíîãî ñåðèîçíà ðàáîòà, àìà ÷å ãî ðàçãëåäà
íàíîâî. Îáåùàë ìó, ÷å ùå ñå îïèòà äà ìå îïðàâäàå, àêî ÷å áèëî
ïî÷òè íåâúçìîæíî.
Äîéäîõìå ñëåä åäèí ìåñåö ïàê âúâ ôàáðèêàòà, äà ñå âèäè
íà ìåñòî. Öåëîòî ñåëî ñå ñòå÷å äà ãëåäà. Ðàáîòíèöèòå ïîâòàðàõà,
÷å ñà âèäåëè êâî å ñòàíàëî, è ÷å íå å áèëî íàðî÷íî. Àìà òåõ íå ãè
ïðèçíàâàõà çà ñâèäåòåëè. Ïðèçíàâàõà ñàìî íà÷àëñòâîòî, îòè áå-
õà êîìóíèñòè. Êàòî îòèäîõìå íà ìåñòîòî íà ïîæàðà, èçëåçîõà
113
ñè÷êè êîìóíèñòè äà äóìàò ïðîòèâ ìåíå, àìà àäâîêàòà ñå çàñòúïè
çà ìåíå. Òîé ïî÷íà äà ïèòà íà êîëêî ðàçñòîÿíèå å áîêëóêà îò
ôàáðèêàòà, êàê ñà óãàñèëè ïîæàðà, èìàëî ëè å ùåòè?
Íà äåëîòî èçêàðàõà, ÷å å èìàëî ùåòè, ÷å ñà èçãîðåëè ïëàò-
íèùà è êîôïîìïè, êîèòî ñòðóâàëè äåñåò õèëÿäè ëåâà. Ðàçðîâè ñå
ïîñëå ïî êíèæàòà àäâîêàòà è âèäå, ÷å íåìà çàâåäåíè íèêàêâè ùå-
òè. Àìà ñ÷åòîâîäèòåëà íàðî÷íî íå áèë çàâåë íèêàêâè ùåòè, îòè
äà íå ìå çàêîïà. Âèäå àäâîêàòà, ÷å íåìà çàãóáè è ïî÷íà äà ðàçïè-
òâà çà ïëàòíèùàòà. Ñåêîé ñè ìúë÷åøå, àìà åäíà äðóæêà ñå îáàäè
- "Ïëàòíèùàòà ñà ó Îðëîâè, ïîêðèëè ñà ñè òóõëèòå ñ òåõ."
Òèà Îðëîâèòå áåà êîìóíèñòè è çàòîâà êðèåõà, ÷å òèÿ ñà
âçåëè ïëàòíèùàòà. Îòèäîõìå ó òåõ è âèäåõìå ïëàòíèùàòà íà òó-
õëèòå. Áåõà ñàìî òóê - òàì èçãîðåíè, àìà èíà÷å ñè áåà çäðàâè.Àä-
âîêàòà êàæà, ÷å ñå òðàñàò (òúðñÿò) äîêàçàòåëñòâà çà ïîæàðà. Îáÿ-
ñíè, ÷å ùîì íåìà çàãóáè è áîêëóêà å èçâúí ôàáðèêàòà, çíà÷è íå
ñúì èñêàëà äà ÿ çàïàëà.
Àìà êàòî âèêíàà îíèÿ êîìóíèñòè, ÷å ñúì âèíîâíà è òàâà å.
Ìèñëààøå ñè, ÷å àìåðèêàíöèòå ìè ñà ïëàòèëè ñ äîëàðè äà çàïà-
ëà ôàáðèêàòà. Ñ ãîëåìè óñèëèÿ àäâîêàòà èì êàçà, ÷å ùîì ôàáðè-
êàòà íå å èçãîðåëà, íåìàò ïðàâî äà ìå ñúäàò. Ñïîãëåäàõà ñå êîìó-
íèñòèòå è ñè ïðåìúë÷àà. Àäâîêàòà èì ðå÷å, ÷å íå ìîæå äà ñúäàò
åäíî äåòå òîëêîâà áðúæå è æåñòîêî, êàòî å èñêàëî äà ñè èãðàå.
Ïîñëå â Ñîôèÿ áåøå ãîëåìà áîðáà. Òîÿ àäâîêàò áåøå ãîâî-
ðèë ñ åäèí äðóã äà âîäè äåëîòî. Áèë å ìíîãî ñïîñîáåí è êàäúðåí
àäâîêàò. Íà âðåìåòî å áèë ïðàòåí äà çàùèòàâà Ãåîðãè Äèìèòðîâ
íà Ëàéïöèãñêèÿ ïðîöåñ, àìà íå ñà ãî ïóñíàëè îò Ñîôèÿ. Òîà àä-
âîêàò ñå âèêàøå Ëþáåí ×åøìåäæèåâ, àìà ìíîãî êàäúðåí àäâî-
êàò, à è ñèíà ìó áåøå ñòàíàë àäâîêàò.
Íà ïðåðàçãëåæäàíåòî íà äåëîòî ìå îñúäèõà íà øåñò ìåñå-
öà óñëîâíà ïðèñúäà è ñ ïðàâî äà îáæàëâàì. Àäâîêàòà èñêàøå äà
îáæàëâàì, àìà ÿ íå ãî ïîñëóøàõ. Íå ùåõ äà îáæàëâàì, îòè áåà
ìèíàëè ïåò ìåñåöà è îñòàâàøå ñàìî åäèí. Ìèñëåõ, ÷å íåìà ñìè-
ñúë ïîâå÷å äà ñå ðàçïðàâàì. Àäâîêàòà ìè äóìàøå, ÷å êîìóíèñòè-
òå íåìà äà îñòàâàò òàà ðàáîòà òàêà, àìà ÿ íå ìó âåðóâàõ.
Ñëåä ðåøåíèåòî íà ñúäà, îùå íà äðóãèÿ äåí äîéäîõà ïðî-
òåñíè ïèñìà îò êîìóíèñòèòå. Ïî ëèíèÿ íà ïàðòèÿòà âúðíàõà äå-
ëîòî âúâ Âúðõîâíèÿ ñúä. Ìåíå ìå ïóñíàõà øåñò ìåñåöà óñëîâíî,
114
äîêàòî ñå ðàçãëåäà äåëîòî îò ñúäà. Äåëîòî ñå âîäè áåç ìåíå â
ñúäà. Àäâîêàòà ×åøìåäæèåâ ãî áåøå âîäèë îò ìîå èìå. ß íåìàõ
ïðàâî äà ïðèñúñòâàì òàì. Èìàëî å ìíîãî àäâîêàòè è ïðîêóðîðè,
êîèòî ñà ãëåäàëè ìîÿ ñëó÷àé. Íà òàâà äåëî Âúðõîâíèÿ ñúä ìå
ïðèçíà çà íåâèííà, áåç ïðàâî íà îáæàëâàíå.
Òàÿ èñòîðèÿ íåìà äà ÿ çàáðàâà äîêàòî ñúì æèâà. Ðàçêàðî-
âàõà ìå êàòî ìå÷êà ïî ñúäèëèùàòà, àìà ïîíå äà èìàøå çà êâî.
Àìà òàêà ìè å áèëî ïèñàíî äà ïàòÿ. Ãîëåìà áîðáà áåøå, àìà ñúì
áëàãîäàðíà íà Áîãà, ÷å ñè÷êî ñòàíà êàêòî òðåáâàøå. Âèäåõ, ÷å
èìà íà òîà ñâåò è äîáðè õîðà. Òà òàêà, ñúäè ìå äîðè Âúðõîâåí
ñúä çà åäíà èãðà... ß çà ñåìåéñòâî íå áåõ ìèñëåëà. Íå áåõ êàòî
äðóæêèòå ìè, áåõ ïî-èçîñòàíàëà. Íå îäåõ ìíîãî ñ íèõ íà ñáèðêè,
îòè ñè áåõ äåòèíñêè àêúë, ñè÷êî ìè áåøå ñìåøíî. Òàêà ìèíà âðå-
ìå è äðóæêèòå ìè âçåõà äà ñå æåíàà, àìà ÿ ñè áåõ íà äðóã àêúë.
Àìà äîéäå ñè âðåìå è ÿ ñè õàðåñàõ åäíî ìîì÷å êàòî íèõ, è òîé ìå
õàðåñîâàøå ìíîãî. Äîáðå, àìà íàøèòå ðàçáðàëè, ÷å ñå õàðåñîâà-
ìå è èçëèçàìå ñ íåãî ïî ñåäåíêèòå. Òåõíîòî ñåìåéñòâî áåà êîìó-
íèñòè è ìó çàáðàíèõà äà ìå âèäóâà. Èäâàëè áåà òåéíèòå ïðè íà-
øòå è èì êàæàëè, ÷å ÿ íå ñúì çà íåãî. Íàøòå ìíîãî ìè äóìàà äà
ãî îñòàâà, àìà íèå ñè èçëèçàõìå ñ íåãî. Äíåñêà òàêà, óòðå òàêà,
àìà òåéíèòå ñå íàáúðêàõà è íå ìó äàäîà äà ìå çåìå. Ïîñëå ãî
îæåíèà çà åäíà òàì, àìà íå èçêàðà äúëãî âðåìå ñ íåÿ, ñêîðî óìðå.
È ÿ ñåòíå áàÿ âðåìå ñè ïîîäèõ òàêà, íå ùåõ äà ñå æåíà. Àìà
íàøòå âçåõà äà ìè íàòÿêâàò, ÷å íåìà çà êîãà äà ÷åêàì è êîé äà
÷åêàì. Äóìààøå ìè äà âçåìà êîé äà å, òà äà ñå îáúðêàì (ñìåñÿ) ñ
ëþäåòî. ß íå ùåõ è äà ÷óÿ çà æåíåíå, íåùî ñòðàøíî ìè äîõîæäà-
øå. Àìà êàðà - âàðà (âúðòè-ñó÷å) è ìå íàòèñíàà, òà âçåõ òàì åäèí.
Àìà íå ñåäåõ ó íèõ äâà äåíà áåç òðè äåíà. Ëå çíàåø, íà êîé êå å ìó
å ïèøàíî, ïèñàëêà å òàâà, íå ìîæåø äà èçáåãàø. Òàêà ìè å áèëî
ïèøàíî, òàêà íàïðèõ.
ß èìàì áðàò â Ïèðäîï, òà ìó ïèøàõ äà äîéäå çà ìåíå.
Ìíîãî ñå óâàæàâàìå ñ òîà ìè áðàò. Êàòî äåöà íàé-ìíîãî ñ íåãî
ñå ðàçáèðàõìå. Òîé áåøå íàé-ðàáîòåí îò âñè÷êè, àìà è òàòå íàé-
ìíîãî íåãî ãîíåøå. Ìåíå ìå áåøå ãðåõ çà íåãî è ñå ìó ïîìàãàõ.
Îäèõìå íà íèâèòå äà âàäèìå, äà ïðàøèìå (êîïàåìå), äà ïðèáè-
ðàìå. ß ñå ñ íåãî áåõ äà ìó ïîìàãàì.
Åäèí äåí òàòå ãî íåìàøå, áåõìå ñ ìàìà è áðàò ìè äà êîñè-
115
ìå ëþöåðíà. Áåøå ìîêðî, îòè ïðåç íîùòà áåøå êàïàëî ìíîãî
äúæä. Íèå ñ ìàìà îñòàíàõìå íà ëèâàäàòà, à áðàò ìè îòèäå äà
äîêàðà êîëàòà ñ êðàâèòå. Ñúáèðàõìå ñ ìàìà ëþöåðíàòà íà êóïêè
è ïî åäíî âðåìå ãëåäàì áðàò ìè ñïðå ñ êîëàòà. Ïðåêàðîâààìå
ïðåç ðåêàòà äî ëèâàäàòà äà òîâàðèìå. Àìà ëå áåøå ãîëåìà ðåêà-
òà îò äúæäå, ÷óäåõìå ñå êàê øå ìèíå. Êðàâèòå íè áåà ìíîãî ùóðè
è ñå çàêëåùèà â ðåêàòà. Âîäàòà ïîâëå÷å êîëàòà íàäîëó, à íèå ñ
áðàò ìè õóêíàõìå äà ÿ èçìúêâàìå. Ìàìà ïî÷íà äà ïèùè, ÷å ðåêà-
òà ÷å íè îòâëå÷å. Àìà áðàò ìè ëå çíàåøå, ÷å òàòå å ìíîãî ñòðîã è
íå ùåøå äà îñòàâè êîëàòà òàì. Ðóêàøå ìè: "Áúðæå, Áîðÿíêå, ÷å
òàòå êàòî äîéäå, ÷å íè èçòðåïå". Äúðïàõìå, äúðïàõìå, àìà
îÿæäà (íàäâèâà) ëå ñå íà òîëêîâà âîäà. Ïî åäíî âðåìå óñåòèõ, ÷å
âîäàòà íè ïîíåñå íàäîëó, óïëàøèõ ñå ÿêî. Áðàò ìè ðóêàøå êîëêî
ìîæå äà îïèíàì, àìà ÿ âå÷å íåìàõ ñèëà. Åëå ïî åäíî âðåìå íàáà-
ðàõ ñ íîãàòà (êðàêà) ïî-ïëèòêî è äèãíàõìå êîëàòà. Èçëåçîõìå ñ
òðèñòà çîðà è äîêàðàõìå êîëàòà íà ëèâàäàòà.
Ìàìà íè ãëåäàøå êàòî îòðîâåíà è öåëàòà òðåïåðåøå, íå
ìîæåøå äóìà äà îáåëè. È ïîñëå ñè é îñòàíà òàÿ áîëåñò, îò âðåìå
íà âðåìå òàêà ÿ ñêîâàâàøå. Àìà ÿ íå ìîæåõ äà îñòàâà áðàò ìè
ñàì â òàà âîäà, ïîìîãíàõ ìó. Ñåêîãà êîãà è ÿ èìàõ íóæäà òîé ìè
ïîìàãàøå.
È ñåãà, êàòî ìå íàñèëèõà äà ñå îæåíà, òîé âåäíàãà äîéäå.
Çåìà ìå ïðè íåãî â Ïèðäîï, òàì äà ñåäà. Íàñèëà âèêà, ùîì íå
ùåø, íåìà äà ñåäèø â òàà êàùà (êúùà). Ïîñåäåõ ìàëêî ïðè íåãî,
àìà ñåòíå è ÿ ñå îæåíèõ.
Çåìàõ åäèí áàòà÷àíèí. Òå ïà áåà áåäíè è ìíîãî äåöà, òà
íåìàøå äåêà äà ñåäèìå (äà ñå îñòàíîâèì). Îòèäîõìå ó íàøòå
ñåòíå, òàì äà ñåäèìå. Íàñàäèõìå òþòþí äà ãëåäàìå, îäåõìå ïî
íèâèòå. Êàùà íå ñìå ãðàäèëè äà ñå ìú÷èìå, ñè÷êî ñè èìàõìå.
Áðàòÿòà ìè ñà ãîëåìöè ïî ãðàäîâåòå, íàêóïèõà ñè àïàðòàìåíòè, à
ïà êàùàòà îñòàâèõà íà ìåíå.
Îò òîà áàòà÷åíèí èìàì äâå äåöà. Ãîëåìàòà ìè ùåðêà èìà
òðè äåöà è æèâåå â Ñîôèÿ. Äâåòå é ñà áëèçíà÷åòà è ñà ïî-ãîëåìè,
à ìàíå÷êîòî å íà åäíà ãîäèíà. Ìúæ é å ìíîãî óáàâ ÷îâåê, èíæå-
íåð å â Ñîôèÿ, àìà òÿ å äàñêàëèöà. Óáàâî ñè æèâåàò, îáçàâåëè ñà
ñå, ðàçáèðàò ñå ìíîãî, àìà íå ñà òóêà. Äðóãàòà ìè ùåðêà è òÿ å â
Ñîôèÿ. È òÿ êàòî ìåíå å íà àêúë, íå ùå äà ñå æåíè, ìîìà å. Àìà
116
ñúì ñïîêîéíà, ÷å ïîíå ïîó÷è êàòî ëþäåòî, òà ñåãà å äîêòîðêà,
çåìàëà ñè å ëåáî â ðúöåòå. ß êàòî íå ó÷èõ íà âðåìåòî, êîé ìè å
êðèâ. Óáàâî ñúì ãè âúçïèòàëà äåöàòà, óìíè ñà. Áåøå íà âðåìåòî
ìèçåðèÿ, íåìàøå ìîäåðíè ðàáîòè, â ìèçåðèÿ ãè ñúì ãëåäàëà. Ðàç-
òóðàì (ðàçâàëÿì) íà ìåíå ðîêëÿ, äà ñîøèà íà íèõ, ïà òèÿ èì å
äðàãî, òà íåìà äî êúäå.
Ìàìà áåøå îïåðèðàíà è íèùî íå ìîæåøå äà ðàáîòè. ß
ñòàíåõ ñóòðèíòà â òðè ñààòî (÷àñà), äà èäà íà íèâàòà, äà ïðàøà. Â
îñåì ñå âúðíåõ äà èäà íà ôàáðèêàòà. Ñëåä ðàáîòà ó äîìà êúùó-
âàì, ÿ äà ñãîòâà, ÿ äà èçïåðà, äà ñìåòà. Ïîñëå ïðåäåõ èëè òú÷åõ,
îòè ìîìèòå ñè íàïðàâààøå ÷åèçà.
Åäèí äåí íà íèâàòà áåõ âèð âîäà îò ïðàâåíå è îòèäåõ íà
êëàäåíåöà äà ïèÿ âîäà. Ïî åäíî âðåìå óñåòèõ, ÷å íåùî ìè ñòàíà
ëîøî, äóøåøå ìå â ãúðëîòî. Îòêàðàà ìå ïîñëå ïðè åäíà æåíà äà
ìå ëåêóâà. Òÿ ìè êàæà, ÷å ñúì ôàíàëà âîäà è ìè áàåøå. Òàêà ñå
ìèíà äåí, äâà, ìåíå íå ìè ìèíàâà. Òîëêî ìè òåæåøå, ÷å ùåøå äà
ñå ïðúñíà.
Ïîñëå òàòå ìå êàðà âúâ Âåëèíãðàä íà äîêòîð. Òàì ìå èçñ-
ëåäâàà, ñíèìàà. Äîêòîðà íè ñå ñêàðà, ÷å íå ñìå äîøëè âåäíàãà,
îòè áîëåñòòà å ñåðèîçíà. Òîé êàæà, ÷å òàà áîëåñò íå ñå ëåêóâà è ñå
÷å ñè ìå áîëè. Ïîìíà äàæå, ÷å êàæà ôóíêöèîíàëíà ñòåíîçà. È
äîñåãà ñè ÿ èìàì òàà áîëåñò, àìà êàòî áåõ ìëàäà íå óñåùàõ ìíî-
ãî. Ðàáîòåõìå, àìà íå íè òåæåøå, ñè÷êî íè áåøå íà ñìåõ. Àìà
ñåãà ñè÷êî çå äà íè ñå îòðàçÿâà íà ñòàðèíè.
 òîÿ æèâîò ñúì èìàëà ìíîãî ïðåìåæäèÿ, àìà ñúì áëàãî-
äàðíà íà Áîãà, ÷å å áèë ñ ìåíå. Âèíàãè ñúì ñå ñïàñÿâàëà îò òàêè-
âà ðàáîòè. Ïîìíà îò ó÷åíè÷êà, ïà åäíà òàêàâà èñòîðèÿ, äåòî ìíîãî
ñå áåõ óïëàøèëà.Êàòî ó÷åíèöè ìíîãî îäåõìå ïî ãîðàòà. Ñîáèðà-
õìå ðàñòåíèÿ è ïðàâåõìå õåðáàðèè. Â íàøòà ãîðà èìà íàé-ðàçëè-
÷íè ðàñòåíèÿ, êîå îò êîå ïî-èíòåðåñíè. Çèìàõìå ñè ÿäåíå ñ äðó-
ãàð÷åòàòà ìè è ïî öåë äåí ñåäåõìå â ãîðàòà. Áåõìå áàÿ ãîëåìêè,
êàòî ñåãàøíèòå - äåâåòè èëè äåñåòè êëàñ.
Ñúùàòà ãîäèíà ñå óäàâè íà ìàìà ñåñòðà é â ðåêàòà. Áåõìå
íà íèâàòà äà îðåìå è ðåêàòà áåøå ìíîãî ãîëåìà. Òàà ãîäèíà áå-
øå êàïàëî ìíîãî äúæä è íàñåêúäå áåøå ìîêðî. Òåòà îòèâàëà ñà-
ìà äî òåéíàòà íèâà. Òÿ áåøå ìàëêî ïî-ãîðå îò íàøòà. Îïèòàëà ñå
äà ìèíå ïðåç ðåêàòà, àìà ñå ïîäëèçíàëà (ïîäõëúçíàëà) íà íåùî è
117
ðåêàòà ÿ ïîâëåêëà íàäîëó. Íèå ñ òàòå ÷óõìå, ÷å ñå ðóêà ñèëíî è
çàòúð÷ààìå íàòàì. Ðåêàòà âëà÷åøå äúðâà è êàìåíå è íèùî íå ñå
ãëåäàøå. Áåøå ìíîãî öúðíà è áåãàøå áðúæå. Ñåãà íå å ñòàíóâàëà
òîëêî ãîëåìà êàòî â îíèÿ ãîäèíè. Äîéäîà è äðóãè õîðà, àìà íè-
ùî íå ìîæàõìå äà íàïðàâèìå. Ðåêàòà ÿ áåøå èçõâúðëèëà ìíîãî
äàëå÷å. Ïîìíà, ÷å êàòî ÿ âèäåõ, çëî ìè ñòàíà. Ïîñëå áàÿ âðåìå ñå
ñåïàõ íà ñîí (ñúí) îò ñòðàõ...
Òà ùåøå äà òè êàæà çà ìåíå. Îäåõìå çíà÷è â ãîðàòà ñ äðó-
ãàðêèòå ìè. Òàì ÿäåõìå, ñîáèðàõìå ðàñòåíèÿ è ñå ñìååõìå ïî öåë
äåí. Èãðàõìå íà íàé-ðàçëè÷íè èãðè, ãîíåõìå ñå è ñå ïðúñêàõìå ñ
âîäà â ðåêàòà. Ïî åäíî âðåìå äðóæêèòå ìè ñå èçñèëèõà è ìå äðú-
ïíàõà êúì ðåêàòà. Ïðúñêàõìå ñå òîëêî ñèëíî, ÷å íå ìîæåõ íèùî
äà ñè çåìà âúçäóõ. Ðåêàòà áåøå ìíîãî ñèëíà è ìå áåøå ñòðàõ. Ïî
åäíî âðåìå ñå ñåòèõ çà òåòà Êàòåðèíà è ñè ïîìèñëèõ, ÷å âîäàòà
÷å ìå îòíåñå. Ïî÷íàõ äà âèêàì ñèëíî, êîëêîòî ñèëà èìàõ. Äðóãè-
òå ñå ðàçáåãàõà è ìå îñòèõà íàñðåä ðåêàòà. Òóêà èìàìå åäèí Áîé-
êî Ãþðîâ - òîé áåøå ïàðòèçàíèí, òà òîé ìå èçêàðà îò ðåêàòà.
Òîëêî ñå áåõ óïëàøèëà, ÷å äóìà íå ìîæàõ äà ïðîäóìàì.
Ìèçåðíî ñìå êàðàëè, àìà íè áåøå ìíîãî óáàâî. Ñëåä äåâå-
òè ñåïòåìâðè ïðåêàðààìå åäèí òðóäåí ïåðèîä, äåéñòâèòåëíî ìíî-
ãî òðóäåí. Èìàøå ãîëåìè ðåêâèçèöèé, çèìàøå ñå íàðÿä ñðåùó
äåêàðèòå, íå ìîæååìå äà èçêàðàìå òîëêîâà. Èçêàðààìå ãîëåìà
ìèçåðèÿ, òðåáâàøå ñè÷êî äà ñè äàäåì. Êîé êâîòî èìàøå â ñòî-
ïàíñòâîòî ãî äàäå. Ãëàä áåøå, ìèçåðèÿ ãîëåìà, àìà ëåêà - ïîëåêà
ñå îïðàâèõìå. Óïëàøèõìå ñå ìíîãî ïî îíîâà âðåìå îò òèà ðå-
ôîðìè íà êîìóíèñòèòå. ×óäåõìå ñå êåå ÷å å, ùåå ÷å å. Ñðàõ ìå
áåøå äà íå ìè óìðàò äåöàòà îò ãëàä.
Ïî åäíî âðåìå çàáîëíåõ, îò ñúðöå çàáîëíåõ è ìíîãî ñå óï-
ëàøèõ, îáðúêàõ ñå, ÷å íåìà êîé äà ìè ãëåäà äåöàòà. Àìà ñïîëàé
íà Áîãà îöåëåõ, îïðàâèõ ñå. Äåñåò ãîäèíè áåõ íà ïîâèêâàíå, ñ êàð-
òîí íà ïðåãëåäè. Îïðàâèà ìå äîêòîðåòî ñ õàï÷åòà, ñ èíæåêöèé,
àìà ñúì áëàãîäàðíà íà Áîãà ñàìî, ÷å îöåëåõ. È òàêà ñåãà íå ñå
÷óâñòâàì ìíîãî äîáðå, ìà å - èçãëåäàõ ñè ïîíå äåöàòà. Ñåãà è òèÿ
áåãàà äàëåêî, îñòàíààìå ñè íèå ñ äåäîòî. Êðèâî - ëåâî êàðàìå ÿ
íåêàê.
Àïà ñåãà ñâåòî ñòàíà äðóã. Õîðàòà íå ñà ðàçáðàíè êàòî åä-
íî âðåìå, ìíîãî ñà ëîøè è çàâèñ÷èè. Íåìàò âå÷å ñòðàõ îò Áîãà,
118
ïî÷íàõà äà ñå òðåïàò íàãîðå - íàäîëó. Íå ìîæå äà ñå æèâåå ñïî-
êîéíî âå÷å, ñâåòî ñòàíà ïúëåí ñ ðàçáîéíèöè. Àìà òàêà ÷å êàðàìå
âå÷å - êîãà äîáðå, êîãà çëå, Ãîñïîä ñè çíàå ðàáîòàòà.
119
Íå ãî ñúäèõ çà ðàçâîä, íà ìåí ìëàäèòå ãîäèíè
òàêà ìè îéäîõà
Èâàíêà, Ñàíäàíñêî, ðîä. 1932
Ðîäåíà ñúì ñè òóêà. Íà 65 ãîäèíè ñúì. Ó÷èëà ñúì äî îñìè
êëàñ. Òàòêî ìè è ìàéêà ìè ñà áèëè ìíîãî áåäíè. Ìàéêà ìè å áèëà
îñèíîâåíà è ñå å îæåíèëà íà øåñíàåñå ãîäèíêè. Ðîäèëè ñà ñå
ñåäåì äåöà - ÷åòèðè ñåñòðè è òðèìà áðàòÿ ñìå. Áåäíè áåõìå ìíî-
ãî, ìíîãî áåäíè, òàòêî áîëåí îñåì ãîäèíè îò áúáðå÷íà áîëåñò.
Ëåêóâàøå ñå êàò ñåãà, êàê ñå ëåêóâàò, íà ÷àñòíî ñå ïëàùàò ëåêàð-
ñòâàòà, âñè÷êî ñå ïëàùàøå.
Íà 17 ãîäèíè îòèäîõ äà ðàáîòà â ãîðñêîòî ñòîïàíñòâî -
ðàçñàäíèöèòå. Îòòàì ñè êóïèõ, îò çàïëàòèòå òîâà ñúì ñïå÷åëè-
ëà- åäèí äþøåê. Ïîñëå åäíà ìîÿ áðàòîâ÷åäêà îò Ñàíäàíñêè, äî-
øëà ñè. Òÿ ðîáîòåøå â Ãàáðîâî. Àç èì îòíåñîõ ãðîçäå è òÿ ìè
ïðèäóìà äà èäà â Ãàáðîâî äà ðàáîòà. Âèêàò, ÷å áèëî òàì óáàâî è
àç ñå ñúãëàñèõ. Âèêàì: "Àìè óáàâî, àç êå äîéäà, àìè êâî äà ñå
îáëå÷à?" Õâàíà òà ïðîäàì òîÿ òóôëåê (äþøåê), òà ñè êóïà åäíî
ñàêî è ÷åðíà ïîëà îò øàåê, òâà ìè áåøå ïðåìåíàòà. Çàïèñàõ àäðå-
ñè, âñè÷êî, âëàê êúäå ñå ñìåíÿâà è ïðèñòèãíàõ â Ãàáðîâî. Òâà
áåøå 53-òà ãîäèíà. Ñåäåõ òàì òðè ãîäèíè.
Èìàõ ïðèÿòåëêà, ìíîãî óáàâà ïðèÿòåëêà îò ñåëî Ìàìàð-
÷åâî, Åëõîâñêî. Åäíà îòïóñêà ðåêîõìå äà ñè êàðàìå íà íåéíîòî
ñåëî. Òàì ñå çàïîçíàõìå ñ ìíîãî óáàâè ìîì÷åòà. Àç ñå çàïîçíàõ ñ
åäèí Ïðîäàí, òîé áåøå ïîïñêè ñèí. Ïðèñòèãíàõìå âå÷å íà ãàðà-
òà. Áàùà é íè ïîñðåùíà òàì, àìà òîãà áåøå è òàì Ïúðâà ãðàíè-
÷íà çîíà è íå íè ïóñêàõà, ïîíåæå íåìàì îòêðèò ëèñò, òðåáâàëî äà
èçêàðàì, è íå íè ïóñíàõà íà ãàðàòà. Ðàçêàðàõà ìå äî ÌÂÐ-òî, äî
òóêà, äî òóêà, à è ìå ãëîáèõà äâà ëåâà, òîãàâà áåõà ìíîãî äâà ëåâà.
Áàùà é âå÷å íè îñâîáîäèë êóôàðèòå, òóðèë íà êàðóöàòà è ñ êîíå-
òå - íà 20 êì å òâà ñåëî îò Åëõîâî.
Îòèäîõìå âå÷å, îùå êàòî îòèäîõìå, ìàéêà é íà ïðèÿòåëêà-
òà ìè: "Íèêîëèíêå, êàíåíè ñìå íà ñâàòáà, òóêà êîìøèèòå ñâà-
òáà ïðàâàò, êå èäåòå ëè?" Ïà òÿ âèêà: "Èñêàì äà èäåìå". À
ìàéêà é âèêà: "Àç íåìà äà èäà, èäåòå âèå". Îùå íå ñìå ñåäíàëè
è åòî òè ïðèÿòåë é íà íåÿ. Áúðçî, âåäíàãà íàó÷èë òóêà äà äîéäå.
Òÿ âèêà: "Íåìà äà ìó êàæåì, ÷å êå èäåì". Âèêàì: "Óáàâî". È
120
âèêàìå óæ íåìà äà èäåì, íåìà äà èäåì, ïà ñå ãîòâèì è òîé âå÷å ñå
ìîëè, àéäå óæ òîé íè å ïðèäóìàë, äà èäåì.
Êàòî îòèäîõìå è ìå çàïîçíà ñ òîÿ Ïðîäàí, ùî òè ðàçïðà-
âàõ, ïîïñêèÿ ñèí. È îòòàì îò ñâàòáàòà, òàíöóâàõìå âå÷å, îòèäîõ-
ìå íà çàáàâà. Ïà òîé áèë áîêñüîð. Äàäîõà ìó íàãðàäà åäíà ôëà-
íåëêà, òàêàâà íàãðàäà áåøå. Ïîñëå ðàçòåãíàõà àêîðäåîíî è ñå ñâè-
ðè, çà ãîñòåíêàòà íà Íèêîëèíêà - Èâàíêà ñîëî, ïåò ìèíóòè ñîëî
ïî èçáîð íà êàâàëåð. Ñåãà äà îòêà÷à - ñðàì ìå å. Ïîêàíèõ ãî òîÿ
Ïðîäàí è òàíöóâàõìå ñ íåãî âå÷å è òàêà ìíîãî áåøå óáàâî.
Ïà âå÷åð äîéäåõà íà ñåäåíêà ïðèÿòåë é è òîÿ Ïðîäàí. Äî-
éäåõà ñ ãðàìîôîí, òîãàé íåìàøå ìóçèêà òàêâèÿ, òîÿ ìàãíåò è òèÿ
òåëåâèçîðå, ãðàìîôîí ïóñíàò íà ëàìïà è òàêà ñåäåõìå. Àç âåçåõ
âúçãëàâíè÷êè, åäíè òàêâèÿ ùàìïîâàíè, à-à-à èçêîïèðàíî íà ùàì-
ïîâàíî è ãî âåçåø. Êàòî íàâåçàõ âå÷å òàÿ âúçãëàâíè÷êà, äåòî ÿ
âåçåõ, òîé ÿ çåìà òîÿ Ïðîäàí è ÿ óøèë. Íà äðóãàòà âå÷åð ÿ äîíåñå
è äúëãî âðåìå, òàêà êàò ÿ ñëàãàõ âúçãëàâíè÷êàòà, ñå ñåùàõ. Ñïî-
ìåíè òè îñòàâàò.
È êîãà ñè áåãàõìå âå÷å, òàì îò îòïóñêàòà òå äâàìàòà ñ êà-
ðóöàòà íå èçïðàòèõà íà ãàðàòà è ïîñëå ïèñìà... ïèøåøå ìè ïèñ-
ìî. Äàæå êàò ñè ñå âúðíàõ â ñåëî ïèñìà ïîëó÷àâàõ. Äî áàùà ìè
èìàøå ïèñìî, äà ñå îæåíà çà íåãî. Àç îòãîâîðèõ, ÷å àç íå ñúì
ñúãëàñíà, ÷å áàùà ìè íå ìå äàâà. ß íå ñå ñúãëàñèõ äà ñå îæåíà
òàì, ïîíåæå êðàå íà Áúëãàðèÿ. Âèêàì: àáðîâî, êðàå íà Áúëãà-
ðèÿ..." Íàøèòå ñå ìè ïèøåõà "âúðíè ñå, âúðíè ñå...", ïà è íà ìåí
ñè ìè áåøå ìú÷íî - äà ñè ñå âúðíà â íàøèÿ êðàé. Ìîæ äà íå å
óáàâî ñåëîòî, íî äåêà ñè ñè ðîäåí, òàì ñè å óáàâî.
Ñåäåõ â Ãàáðîâî òðè ãîäèíè - âúðíàõ ñå. Âúðíàõ ñå, òâà
ãëóïàâî ñåëî, ñêó÷íî, íå èçëèçàõ íèêúäå. Ïåò ãîäèíè ñåäåõ ñè ó
äîìà. Òþòþí ðàáîòåõìå, ñàäåõìå. Îæåíèõà ñå ñåñòðèòå ìè. Áðàò
ìè áåøå æåíåí âå÷å. Ìàëêàòà ìè ñåñòðà ìå ïðåæåíè çà òðè ìåñå-
öà. Îæåíè ñå òÿ íà Âåëèêäåí. Ìèíà ñå 2-3 ìåñåöà è àç ñå îæåíèõ.
Òî àìà òàêàâà æåíèòáà ìîÿòà, çàùî âèêàò "ïèñàíî ëå å äà ñòðà-
äàø, êå ñòðàäàø". Åäèí ïúò ñå âèäåõìå, âòîðèÿò ïúò áåãàõ ïî
ìàæî ìè. È òî êàò íå ñúì õîäèëà â òâà ñåëî, íå çíàì êàêúâ å áèë,
ùî å áèë, ïà òîé ñå áèë æåíèë äâà ïúòè. Àç îòèäîõ ìîìà, òðåòà.
Òðåòè ïúò ñå æåíè òîé çà ìîìà. Ïà àç íå âèæäàëà, ïèñàíî ëå å
òàêà, êå ñè ñòðàäàø.
121
Îæåíèõìå ñå âå÷å. Óæ ñå óâàæàâàõìå, íå ìå îáèæäàøå, äå-
âåò ãîäèíè. Ïîíåæå íè ñå ðîäè è òðåòàòà äúùåðÿ, òîé èñêàøå
ìíîãî ñèí, äúùåðÿòà áåøå íà øåñò ìåñåöà êàòî ïî÷íà äà ìå òîð-
ìîçè, ÷å íåìà ñèí. Òà òîÿ òîðìîç ïî ìåí, ïî äåöà, õóáàâà äóìà íå
êàçâàøå. Òèÿ äåöà âå÷å íàïðàâî ñå ðàçáîëåõà. Ñðåäíàòà äúùåðè-
÷êà ñå ðàçáîëå îò íåðâè, îò ñòðàõ. Òî ìèñëè, ÷å å âåðíî òîâà, îòè
âèêà: "Äâåòå äúùåðè, ìàëêàòà è ãîëåìàòà, ìîæ äà ãè çåìåø,
àìà ñðåäíàòà êå ÿ çàêîëÿ, àìà íåìà äà òè ÿ äàì". È òî ïîìè-
ñëè, ÷å âåðíî êå ÿ çàêîëå, çà Âåëêà ïðèêàçâàì.
Òàêà ñå ìèíàõà ïåò ãîäèíè. Áîé, òîðìîç, ñåäåõ òàì øåñò-
íàåñå ãîäèíè. Íà 4 ÿíóàðè 74 ã. ìå èçïàäè. Èçïàäè ìå îò äîìà è
àç íå áåãàõ îò ñåëîòî, îòèäîõ ó ìîé áðàòîâ÷åä, ó ìîÿ áðàòîâ÷åä-
êà. Ðàçïðàâàì âå÷å íà áðàòîâ÷åäêàòà, òÿ âèêà: "Ìè ê'âî äà ïðà-
âèì ñåãà?" Âèêàì: "Ìè êå èäà äî Ñàíäàíñêè äî ÌÂÐ-òî äà
îáÿñíà êàêâî ùî å è äàíî íåùî äà ìó äàäàò àêúë". Ïà ðåéñà
çàêúñíå è äîéäå áðàòîâ÷åäêàòà è âèêà: "Âúðíè ñå, îòè òàì íåìà
äà òè îáúðíàò âíèìàíèå, ñúáîòà å, òàì ñà íà ëîâ". Ïà àç ñå
âúðíàõ. Ñåäåõ òàì äâà äåíà, íà òðåòèÿ äåí íåãî ãî âèêíàõà â ÌÂÐ-
òî â Ñàíäàíñêè. Àç îéäîõ îò ïîùàòà, èçâèêàõ åäíî òàêñè îò Ñàí-
äàíñêè è ïðàòèõ åäíî äåòå äà êàæå íà äåöàòà. Äîéäîõà, íèòî ÷àí-
òè, íèòî ó÷åáíèöè, íèùî íå ñè áåà çåìàëè. Ñ åäíà ÷àíòà ïàðöàëè
è äåò âèêàò "äðåõèòå íà ãúðáà". Ñ òîâà ñìå äîøëè.
È áåãàõìå âå÷å â Ãàðà Ïèðèí, â ñåñòðèòå ìè, à ïà òåõíàòà
äúùåðÿ òóêà ðàáîòåøå â Ðàçëîã. Ñ íåÿ íà äðóãèÿ äåí äîéäîõìå
òóêà. Òà íå ìå ïðèåìàò íà ðàáîòà. Íåìàì óäîñòîâåðåíèå îò ÀÏÊ-
òî. Øåñòíàåñå äåíà áåç ðàáîòà áåõ. Íèòî èìàìå ïàðè, íèòî ÷åðãà,
íèòî çàâèâêà, íè ïîñòèëêà, íèòî èìà ùî äà ðàíèì äåöàòà. È
åäèí ïúò ïàê îäà ïðè "Òðóä, ðàáîòíà ñèëà", òîÿ áåøå, äåòî èìà-
øå åäèí Ìàíîâ, ìó âèêàì: "Âèæ, äàéòå ìè íåùî ðàáîòà èëè êå
ñå îïëà÷à äàëè èìàòå ïðàâî - âèêàì - äà íå ìè äàâàò ðàáîòà,
ñ òðè äåöà, äà ñå ÷óäà àç êàêâî äà ãè ðàáîòà". Òîãàâà òîé ìè
âèêà: "Åìè èìà ðàáîòà â ÒÏÊ-òî". Âèêàì: "Â ÒÏÊ-òî, â ÒÏÊ-
òî". Îòèäîõ, àìà ãëåäàì - íå ãëåäàì êàêâà å, äàëè å âðåäíà ðàáî-
òàòà èëè íå å, ñàìî äà å ñ ïåò ëåâà íåùî ïîâå÷êî. Ïî÷íàõ äà
ðàáîòà â áîÿäæèéíèöàòà. Ðàáîòèõ òàì òðè ãîäèíè - â äåòñêèòå
èãðà÷êè. Æèâååõìå íà êâàðòèðà, íà ÷àñòíà êâàðòèðà, òðè ãîäèíè
â åäíà ñòàè÷êà ñ äîëàïè. Äåöàòà äàëè äà ó÷àò, äàëè äà ñè ÷åòàò,
122
äàëè äà ãîòâàò èëè äà ñïà, àç ïúê îò íîùíà ñìåíà êàòî ñå âúðíà.
Òàêàâà ìèçåðèÿ íèêîé äà íå äàâà ãîñïîä äà æèâåå. Õàçàéêàòà íè
äàäå äâå ÷åðãè, çà äà ñå çàâèâàìå, ïîñòèëÿõìå, ñ òîâà ïðåæèâåõ-
ìå.
Åäèí ïúò, åäíà ìîÿ êîëåæêà, ïîñëå ìè ñòàíà êîëåæêà â
ÊÖÕ-òî (Êîìáèíàò çà öåëîëîçà è õàðòèÿ), ñå âèäåõìå. Òÿ ìè âè-
êà: "Ùî íå äîéäåø òàì äà ðàáîòèø. Ìîæ äà âè äàäàò è
êâàðòèðà". È îéäîõ âå÷å äà ðàáîòà â ÊÖÕ-òî. Ðàáîòà òàì, âúðíà
ñå - ìèçåðèè ãîëåìè. Íà ó÷èëèùå áåõà äåöàòà. Ñàìî áîá è êàðòî-
ôè, òâà ÿäåõìå, ïîíåæå íå ìîæ äà êóïèø... íà õàçàéêàòà ïëåòåõ
ïóëîâåðè, ôëàíåëêà íåùî íà äåòå, íà õàçÿéíî, äàäå ìè åäíà òåíå-
êèÿ áîá, êàðòîôè íè äàäå. Ñ òîâà æèâååõìå. Àç êóïóâàõ ñàìî õëåá.
Äàëè îáóâêè äà êóïèø íà äåòå... êàò ñà òðè äåöà. È ðàáîòèõ òàì
òðè ãîäèíè â ÊÖÕ-òî. Íå ìè äàâàò àïàðòàìåíò. Àç ñåêè äåí ñå
ìîëÿ, ìîëÿ ñå. È äúùåðÿòà åäíà ãîäèíà ïîðàáîòè. ÏÓÖ-à êàðà-
øå òÿ è ðàáîòåøå, íàêðàÿ íè äàäîõà òàà ãàðñîíèåðà. Äàäîõà íè
òàÿ ãàðñîíèåðà è íè ñå å ñòðóâàëî, âñå åäíî â ïàëàò æèâååìå.
Îæåíè ñå ãîëåìàòà äúùåðÿ íà øåñíàåñå ãîäèíè. Çàêúñíåâàøå âå-
÷åð, âèêàì: "Àé èëè ñå æåíè, èëè íåìà äà èçëèçàø..." Ðåøè ïà
äà ñå îæåíè. Àìà äà ñúì çíàåëà, äà íå é êàæà òàêà. Çíàå ëè ÷îâåê
êàêâî êå ïîãîäè, àìà ùîì ìàéêàòà íåìà êúñìåò è äåöàòà íåìàò.
Îæåíè ñå è òÿ àéäå ñâàòáàòà, àéäå ñè÷êî âå÷å, äåòî âèêàò, êàò ñå
îæåíè åäíîòî, òà òè íàìàëÿ ìàñòðàâà (ðàçõîäèòå). Íå å âåðíî
òîâà, õóáàâ å æèâîòà, êîãà ñà ñè äåöàòà ïðè òåá.
Ñëåä êàò ñå îæåíè òÿ, ìèíà ñå ÷åòèðè ãîäèíè, îæåíè ñå è
ñðåäíàòà äúùåðÿ. Îñòàíàõìå ñ ìàëêàòà. Êîëêî ñå å ñòðàõóâàëà
ïà òÿ, ñàìà, àç íà ñìåíè - òî ñàìî òóêà. Òàêà è òÿ íå ïîãîäè, è
ìàëêàòà, è äî äíåñêà ìè ÷åðíè æèâîòî, ïà çàíàïðåä íå çíàì êàê-
âî êå ñå ñëó÷è. Äàíî çàíàïðåä äåöàòà ìè äà èìàò êúñìåò, òà äîñå-
ãà òâà äà å ìèíàëî, äà ñå çàáðàâè.
Äà òè ðàçêàæà ñà ïà çà âíó÷åòàòà ìè. Èìàì øåñò âíó÷åòà.
Íàé-ãîëåìèÿò ñåãà å â ÷åòâúðòè êóðñ. Êàòî òðåáâà äà äàâà ÷îâåê
óáàâè ïîäàðúöè, àìè êàò ñúì áåäíà, êâî äà äàâàì. Ìîæ äà å ïî-
ìàëêî, íå ñúì îñòàâèëà ðîæäåí äåí èëè èìåí äåí, èëè Íîâà ãî-
äèíà, èëè äà èäà, ïà äà íå èì íîñà íåùî íà ñè÷êèòå. Òÿ, ãîëåìàòà
äúùåðÿ èìà òðè äåöà, âòîðàòà èìà äâå, à íàé-ìàëêàòà åäíî. Ïà
òî íàé-ìàëêîòî å íàé-ãÿâîë, ìàëåíêî, àìà ìíîãî óìíà. Îíÿ äåí
123
èäâà è âèêà îò âðàòàòà: "Áàáî, áàáî, ïà äåäî âèêà íà òàòêî
áóäàëà". Âèêàì: "Áå íå å áóäàëà, áå ÷åäî, òàòêî òè ñè å óáàâ,
îòè äåäî òàêà?" "Àìà äåäî ìó âèêà áóäàëà, äåäî å ëîø." "Ëîø
å, ÷åäî, ëîø å." Ìíîãî å òåðèêàò, ìíîãî, ïà ïåñíè, ïà ñòèõîòâî-
ðåíèÿ çíàå, íåìà òðè ãîäèíèê, àìà å ìíîãî óìíà. Ïà å ñèâîîêà,
ðóñîêîñà êàòî êóêëà, äà íå ìîæ äà ìó ñå íàðàäâàø, àìà áàùà é íå
çàñëóæàâà, áàùà é å ìíîãî òúï. Ïðàâà ñè å, ÷å âèêà äåäî ìó,÷å å
áóäàëà.
Çàáðàâèõ, çàáðàâèõ äà òè êàæà ïà êîãà ñå îæåíèõ äå. Ñ äðó-
ãèòå æåíè íà ìúæà ìè ñâàòáà íå å ïðàâåíî, îòè åäíàòà ñåäåëà òðè
ìåñåöà, äðóãàòà îñåì ìåñåöà, àìà íà ìåí ìè ïðàâèõà ñâàòáà, ÷å
ìîìà ñúì óøëà. È òî áåõ áóëêà ñ... òîãà èìàøå ñóêíî, ìíîãî óáà-
âè ïëàòîâå. Ðîêëÿòà ìè áåøå îò áåæåâî ñóêíî. Âàëî âå÷å áåøå
êîïðèíåíî ñè, íå çîëâàòà ìè êàê ðàçïðàâÿøå ãà ñå îæåíèëà, òà îò
àìåðèêàí âàëî áèëî, íà ìåí áåøå êîïðèíà. Áåëà êîïðèíà, ïà ÷åð-
íè îáóâêè ñè êóïèõ, âåëóðåíè ÷åðíè îáóâêè. Áåäíîòèÿ áå, áåäíî-
òèÿ, ãëåäàø íåùî åâòèíî, ïà è òîëêîâà ñìå... òîãàâà ñè÷êè òàêà ñå
ïðàåõìå. Íå áåøå áåëè ðîêëè áóë÷èíñêè ñóêíî, àìà íàëè å ìëàä
÷îâåê óáàâî ñè å, ìëàä ëå ñè, ñå å óáàâà áóëêàòà. È âå÷å íà ñâàòáà-
òà ñâåêúðâàòà íèùî íå ñà ìè ïîäàðèëè, íèùî, ñúáðàõ åäíè äúë-
áîêè ÷èíêîâè ïàíèöè - îñåìíàåñå, à àç ÷îðàïå ñúì ïëåëà, ôóòè,
øàðåíè ïðåñòèëêè. Äàðîâå ñúì äàëà, ðèçè íà íåÿ, íà ñâåêîð, íà
äåâåð, íà ñè÷êèòå, ïà òå ïîäàðúê íå ìè ñà äàëè. Ñòèãà òâà óâàæå-
íèåòî îò íåÿ, áåøå ìíîãî óáàâà æåíàòà - ñâåêúðâàòà. Ñâåêîðà
áåøå è òîé ïèÿíèöà. Äåöàòà ñå ìåòíàëè íà íåãî.
Òÿ ñå âèêàøå, ìíîãî ìè ñå êàðàøå, àêî êúëíà äåöàòà, îòè
ïî íàâèê, èìàõ òàêàâà êþò. Äà ïðîêúëíåø äåöàòà ñè, ñêàðàøå ìè
ñå, çàòîâà ìè ñå å êàðàëà è ñå ìè å äàâàëà àêúë. Òàêà âèêàøå
íåêîãàæ: "Ëå-ëå, íåâåñòî, êàòî îñòàðååø êå âèäèø êàêâî å, ñà
òè å óáàâî". À è ìè å âèêàëà òàêà, êàòî ïî÷íà äà ìå òîðìîçè
ìúæà ìè è òÿ âèêàøå òàêà: "Çà äúðâà äà èäå, çìèÿ äà ãî óõàïå,
äà óìðå". Èëè ïà íà êúùà, òîé áåøå ñòðîèòåë: "Êàò ñå êà÷è íà
êúùà äà ïðåòðàøà (ñìåíÿ êåðåìèäèòå) äà ïàäíå, äà ñå óòðåïå,
òè äåöàòà êå ñè ãëåäàø". Êàòî âèæäàøå, ÷å íå ñúì âèíîâíà àç.
È òàêà îòè ðåêàò íåêîè: "Å-å-å ìàéêàòà íåéíîòî êå ñè çàùèòà-
âà". Êå çàùèòàâà, àêî å ïðàâî, ìà òÿ áåøå ìíîãî õàðíà æåíàòà è
âèæäàøå êàêâî å.
124
Ïà êàò ñå îæåíèõìå, òàì îò ñåëîòî æåíè: "Å-å-å ñâåêúðâà-
òà è òåá êå òå èçãîíè". À ñå åäíî òÿ å ãîíèëà æåíèòå íà ñèíà é,
àìà íå å âåðíî òâà, òÿ ñ ïúëíà óñòà êå òè ïðîäóìà... Áåõìå â äâå
ñòàè÷êè, òàêà íèñêè áåõà ñòàè÷êèòå, îò âðàòà âúâ âðàòà. Òîé, ìú-
æà ìè, ñå ñêàðàøå ñ áàùà ìó è ñ ìàéêà ìó è âèêà: "Òàì íåìà äà
îäèø òè." Òîé èçëåçå, àç áåõ áðåìåííà ñ Öåíêà òîãàâà, ñ ïúðâîòî
äåòå, èäå íà ðàáîòà è àç ñëåçà ïðè ñâåêúðâàòà. Âå÷åð, ïðåäè äà ñå
âúðíå, ñå ïðåáåðà è òàêà ìó äóìàì è îíàêà âèêàì, ïðèäóìàì ãî,
âëåçåì ó ñòàðèòå. Ñåòíå ñâåêúðâàòà ìè å âèêàëà ìíîãî ïúòè: "Êà-
òî å òîëêî èíàò÷èÿ, êàê ìîæåø äà ãî ïðåäóìàø, ïà äà äîé-
äåòå?" Ñëóøàøå ìå òîãàâà äåâåò ãîäèíè. Êàòî ìè ñå ðîäè Áîí-
êà, íà øåñò ìåñåöà áåøå òÿ, êàòî ïî÷íà äà ìå òîðìîçè, äà êúëíå
äåöàòà, äà ãè áèå.
Çàêà÷àõìå åäèí ïúò òþòþí, íàëè èìàõìå ìíîãî òþòþí òî-
ãàâà ïî 12 äåêàðà ñìå ñàäèëè, äåöàòà ìàëåíêè è ñà ñå êà÷èëè òå
íà åäíà ñòúëáà, ìúæà ìè íà äðóãà. Òàêà çàêà÷àõìå ïî ñòåíèòå
íèçè. Öåíêà èçïóñíà åäèíèÿ êðàé è òîé êàòî ðóêíà (âèêíà) ïî íåÿ
äà ÿ êúëíå: à óìðåø íà êó÷å ìåñòî êå òå ôðúëÿ, åäèí ëåâ
íåìà äà ïîõàð÷à äà òå çàêîïàì". Òâà äåòå êàòî å ðåâíàëî, âèêà:
"Çàùî, ìàéêî, ñè ìå ðîäèëà, çàùî ñè ìå ðîäèëà?" Ñå êúëíåøå
äåöàòà, ñå ãè áèåøå.
Òîé êàòî ìå èçãîíè, è òâà áåõ çàáðàâèëà äà òè êàæà, êàòî
ìå èçãîíè âå÷å, êàòî áåãàõìå îòòàì, òîé äîæäàøå äà ñå ìîëè è àç
óëàâà, ïà ðåêîõ äà ãî ïðèáåðà, íàëè ñ íåãî ìè ñà ìëàäèíèòå ìè-
íàëè, îò íåãî ñúì äåöà ðîäèëà. Õàçàéêàòà ìè âèêàøå: "Ïðèáåðå-
òå ãî, Èâàíêî, ïðåáåðåòå ãî, ãëåäà ñå äîáúð ÷îâåê, àé êå âè
äàäåìå ñòàðàòà êúùà òóêà, ùîì å ñòðîèòåë, òîé êå ÿ ïîîï-
ðàâè ìàëêî, êå ÿ ðåìîíòèðà, åâòèíî êå âè ÿ äàäåì". Åäèí äåí
äîéäîõà Áîíêà è Öåíêà íà ñåëî è ñâåêúðâàòà ðåêëà: "Öåíå, äà
êàæåø ìíîãî çäðàâå íà ìàéêà òè, ÷åäî, äà íå ñå èçëàæå äà ãî
ïðèáåðåòå. Àêî ãî ïðèáåðåòå, òîé ñå ôàëè, êàòî çàñïèòå ñè-
÷êèòå êå âè èçêîëå. Äà êàæåø íà ìàéêà òè, äà íå ñå ëàæå äà
ãî ïðèáåðå, ïî-ëîø å, ïî-àðåí íå å". Çàòîâà âå÷å íå ñìååõ äà ãî
ïðåáåðà.
Øåñò ãîäèíè æåâåõìå ðàçäåëåíè. Íå ñå ðàçâåäîõìå. Àç íå
ãî ñúäèõ çà ðàçâîä, íà ìåí ìëàäèòå ãîäèíè òàêà ìè îéäîõà, ïà çà
êàêâî ìè å ðàçâîä, ñèãóð êå ñå æåíà çà äðóã! Íèòî ñúì òðúãíàëà...
125
êàêâè æåíè èìà, òà äåöàòà äà ñè ïîñðàìèø. Ïðèìåð ñúì äàâàëà
íà äåöàòà ìè äà íå îäàò, äà íå øåòàò, ñå ïðàâèÿ ïúò äà ñè ãëåäàò,
îòè ïîñëå êå ñúæàëÿâàò è ìåí êå óïðåêâàò. Òàêà øåñò ãîäèíè æè-
âåÿ è óìðå.
Øåñò ãîäèíè àç íå áåõ ñòàïàëà â ñåëîòî, ïà ñè ïðàâèõìå
êúùè÷êà, è òâà ñúì çàáðàâèëà äà òè êàæà. Íà ñúùèÿ ïàðöåë, êúäå
ñà òåõíèòå, îãðàäàòà ñàìî íè äåëåøå. Íèñêà áåøå êúùàòà, ìà
ñàìî êàìåííà çèäàðèÿ, òîãà ñðåäíàòà äúùåðÿ ìè áåøå íà ãîäèí-
êà. Äåòåòî íà ãðúáî ñúì çàäåíàëà ñ åäíà öåäèëêà è ïðåíàñÿì,
ïîäàâàì ìó êàìåíå. Êîãà òóðåõìå êåðåìèäèòå îòãîðå, òóðàõìå
êàë - ïðúñ îáúðêàìå è íàñòåëþâàìå îòäîë ïîä êåðåìèäèòå è îò-
ãîð, êàò ñå çàëåïè êåðåìèäàòà, íå íàâåâà íèòî ñíåã, íèòî äúæä.
Öåëàòà êúùà òàêà å íàñòåëåíà ñ êàë. Äåòåòî ìè íà ãðúáî, à ÿ íà
ìàêàðà äà îïèíàì, äà êà÷óâàì. Òàêà ñúì ñå ìà÷èëà. Áèëî ìè å
ìåðàê, îòè äà ñå ðàçøèðàì, çàòâà ñè ïðàåõìå êúùè÷êàòà îòäåëíî
â Ïåòðîâî - òàì ñå îæåíèõ. Âèêàõìå ñè, êàòî ñïå÷åëèì íåêîé ëåâ,
íåêîà ãîäèíà êàòî äàäàò îò òþòþíà ,êå êóïèìå òóõëè è äà äèãíåì
åäèí åòàæ íàãîðå. Ìúæà ìè âèêàøå: óêà ìîæåì äà íàïðàåìå
è ÷óïêà íà ìîìèòå - âèêà - òóêà äà èìà ïîâå÷å ñòàè". Íèùî
íå íàïðàâèõìå.
Õîðà íèùî íå áåõà, õîðà ñòàíàõà, à ïà íèå óæ íåùî áåõìå,
òà íèùî. Õîðàòà ìó çàâèäåõà íèå êàò ñå îæåíèõìå, îòè ñòàíà ÷î-
âåê, íèêîé íå ãî å èìàë çà ÷îâåê, íèêîé íå ãî å ñ÷èòàë, çà íàé-
äîëíèÿ ãî èìàõà â ñåëîòî. Êàò ñå îæåíèõìå ïî ìíîãî òþòþí èç-
êàðâàõìå. Íà óâàæåíèå îò õîðàòà áåøå, îò áðèãàäèðî äî ñè÷êè.
Êàòî ãëåäàò âå÷å õîðàòà, ÷å ñå óâàæàâàìå, ÷å è òþòþí ãëåäàìå,
ñè÷êî, ðå÷àò: "Êîëüî, Êîëüî, òè ñåãà êàò ñå îæåíè, ñ òàÿ æå-
íà ÷îâåê ñòàíà." Ïà òîé ìå óïðåêâà: "Ìè õâàëÿò òå, êàò õî-
äèø ñ òåõ (èçíåâåðÿâàø)". Íà ïðàâàòà òè äóøèöà, äà òå îáâèíÿ-
âà, ïà ñ òàêèâà äóìè. Íèêúäå íå ñúì îòèøëà, òà êàê õîäåõìå íà
ñìåíè - ñàìà äà ñúì, òà äà òè íåìà äîâåðèå ïðèìåðíî, à ïà íèå
ñìå áèëè ñå òþòþíäæèè çàåäíî. Îò òþòþíî ñìå èçêàðâàëè ñ ìî-
èòå äåöà, ñàìî åäèí õëåá ñìå ñè êóïîâàëè. Êàòî èçêàðàõìå òþ-