ChapterPDF Available

Kariera, kontrola, służba społeczna – postawy różnych pokoleń polskich dziennikarzy

Authors:

Abstract

Kariera, kontrola, służba społeczna – postawy różnych pokoleń polskich dziennikarzy 1 Wprowadzenie Jednym z efektów transformacji ustrojowej w Polsce były istotne zmiany zarówno w samych mediach, jak i w środowisku dziennikarzy. Jak pisze Z. Bajka, w pierwszych trzech latach dekady lat 90. z pracy w zawodzie odeszło co najmniej 1,5 tysiąca dziennikarzy. Wśród najczęstszych powodów odejścia Z. Bajka wymienia: przyczyny polityczne (dziennikarze " zasłużeni dla poprzedniej władzy "), organizacyjne (zmiana profilu redakcji), warsztatowe (brak umiejętności) oraz techniczne (problemy z przyswojeniem sobie nowych technik redakcyjnych, w tym programów komputerowych) 2. Powstałą w ten sposób przestrzeń zapełniło nowe pokolenie adeptów dziennikarstwa, skuszone nie tylko prestiżem zawodu, ale i " całkiem przyzwoitymi warunkami finansowymi " 3. Różnica pokoleniowa widoczna była w postawach, ocenach i motywacjach osób wykonujących zawód dziennikarza. Ukazały to m.in. badania przeprowadzone pod koniec 2000 roku przez Z. Bajkę, o których sam autor pisał, iż nie były reprezentatywne z uwagi na fakt, iż ankieta zrealizowana została za pośrednictwem Internetu. W efekcie, wśród ankietowanych jedynie 6% stanowiły osoby, które przekroczyły 50. rok życia, podczas gdy ponad połowę (53%) stanowili respondenci poniżej 30. roku życia 4. Wyniki ankiety pozwoliły zatem nie tyle ukazać pełny obraz " ludzi mediów " w Polsce, co zarysować charakterystykę osób młodych, które wykonywały zawód dziennikarza przez mniej niż 10 lat (80% całej próby). Co ciekawe, ponad połowa z nich (53%), bądź miała już ukończone studia dziennikarskie (licencjackie, magisterskie lub podyplomowe), bądź też jeszcze studiowała właśnie ten kierunek. Celem niniejszej pracy jest zaprezentowanie wyników badań, które ukazują cechy kilku pokoleń polskich dziennikarzy. W centrum zainteresowania badawczego znalazło się pytanie, czy istnieją różnice pomiędzy młodym pokoleniem dziennikarzy – w tym także studentów i starszymi pokoleniami dziennikarzy w zakresie: (1) przynależności do stowarzyszeń dziennikarskich; (2) 1 Praca naukowa finansowana ze środków na naukę w latach 2008 – 2011 jako projekt badawczy nr N N116 113534. Badanie stanowiło element projektu nt. Informacje zagraniczne w polskich telewizyjnych programach informacyjnych.
Agnieszka Stępińska, Szymon Ossowski
Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu
Kariera, kontrola, służba społeczna – postawy różnych pokoleń polskich dziennikarzy1
Wprowadzenie
Jednym z efektów transformacji ustrojowej w Polsce były istotne zmiany zarówno w
samych mediach, jak i w środowisku dziennikarzy. Jak pisze Z. Bajka, w pierwszych trzech latach
dekady lat 90. z pracy w zawodzie odeszło co najmniej 1,5 tysiąca dziennikarzy. Wśród
najczęstszych powodów odejścia Z. Bajka wymienia: przyczyny polityczne (dziennikarze
„zasłużeni dla poprzedniej władzy”), organizacyjne (zmiana profilu redakcji), warsztatowe (brak
umiejętności) oraz techniczne (problemy z przyswojeniem sobie nowych technik redakcyjnych, w
tym programów komputerowych)2. Powstałą w ten sposób przestrzeń zapełniło nowe pokolenie
adeptów dziennikarstwa, skuszone nie tylko prestiżem zawodu, ale i „całkiem przyzwoitymi
warunkami finansowymi”3.
Różnica pokoleniowa widoczna była w postawach, ocenach i motywacjach osób
wykonujących zawód dziennikarza. Ukazały to m.in. badania przeprowadzone pod koniec 2000
roku przez Z. Bajkę, o których sam autor pisał, nie były reprezentatywne z uwagi na fakt,
ankieta zrealizowana została za pośrednictwem Internetu. W efekcie, wśród ankietowanych jedynie
6% stanowiły osoby, które przekroczyły 50. rok życia, podczas gdy ponad połowę (53%) stanowili
respondenci poniżej 30. roku życia4. Wyniki ankiety pozwoliły zatem nie tyle ukazać pełny obraz
„ludzi mediów” w Polsce, co zarysować charakterystykę osób młodych, które wykonywały zawód
dziennikarza przez mniej niż 10 lat (80% całej próby). Co ciekawe, ponad połowa z nich (53%),
bądź miała już ukończone studia dziennikarskie (licencjackie, magisterskie lub podyplomowe),
bądź też jeszcze studiowała właśnie ten kierunek.
Celem niniejszej pracy jest zaprezentowanie wyników badań, które ukazują cechy kilku
pokoleń polskich dziennikarzy. W centrum zainteresowania badawczego znalazło się pytanie, czy
istnieją różnice pomiędzy młodym pokoleniem dziennikarzy w tym także studentów i starszymi
pokoleniami dziennikarzy w zakresie: (1) przynależności do stowarzyszeń dziennikarskich; (2)
1Praca naukowa finansowana ze środków na naukę w latach 2008 – 2011 jako projekt badawczy nr N N116 113534.
Badanie stanowiło element projektu nt. Informacje zagraniczne w polskich telewizyjnych programach
informacyjnych.
2Z. Bajka, Dziennikarze lat dziewięćdziesiątych, Zeszyty Prasoznawcze, nr 3 – 4 (163 – 164), Kraków 2000, s. 45.
3Jak wyżej.
4Z. Bajka, op. cit., s. 47.
form zatrudnienia; (3) ocena organizacji medialnej, (4) ocena poziomu swobody w doborze
tematów, (5) poziomu zadowolenia z pracy, (6) ważności poszczególnych aspektów pracy
dziennikarza, (7) ważność zadań mediów. Ponadto, przeprowadzona została analiza wpływu
wykształcenia dziennikarskiego na ocenę ważności poszczególnych zadań mediów.
Próba badawcza
Prezentowane dane pochodzą z wywiadów przeprowadzonych w grupie 329 dziennikarzy
pracujących w mediach o zasięgu ogólnokrajowym (gazety, tygodniki i miesięczniki, stacje
radiowe, kanały telewizyjne oraz agencje prasowe i media on line). Ankieta została przeprowadzona
przez Pentor Research International Poznań na zlecenie autorów tej pracy na przełomie
października i listopada 2009 roku.
Z uwagi na poważne trudności z ustaleniem nawet szacunkowej liczby osób wykonujących
zawód dziennikarza w Polsce5, próba została skonstruowana w oparciu o dane dotyczące liczby
organizacji medialnych danego typu podane w Almanachu Mediów i Reklamy (2007/2008).
Przyjmując jako zasadę procentową reprezentację poszczególnych typów mediów obliczono, 12
procent próby powinni stanowić dziennikarze codziennej prasy drukowanej, 23 procent
dziennikarze z tygodników, 23 procent – z miesięczników, 15 procent – dziennikarze telewizyjni, 17
procent – radiowi, 8 procentdziennikarze pracujący dla mediów internetowych oraz 1 procent
dziennikarze pracujący dla agencji informacyjnych. Pierwotnie zakładana liczba wywiadów
wynosiła 300. Z uwagi jednak na trudności związane z dostępem do dziennikarzy telewizyjnych,
zebrane przez Pentor dane zawierały jedynie 5 procent, zamiast zakładanych 15 procent, danych
pochodzących od tej grupy ludzi mediów. Stąd też, autorzy artykułu skontaktowali się z grupą 30
losowo wybranych dziennikarzy telewizyjnych z prośbą o wypełnienie tej samej ankiety6. Dzięki
temu możliwe stało się osiągnięcie zakładanego składu próby, reprezentatywnego dla środowiska
polskich dziennikarzy.
Profil demograficzny polskich dziennikarzy
W pierwszej kolejności warto przyjrzeć się cechom społeczno – demograficznym
dziennikarzy polskich. O ile wśród badanych w roku 2000 przez Z. Bajkę dziennikarzy, 35%
stanowiły kobiety, o tyle w prezentowanym badaniu kobiety stanowiły łącznie ponad 41%
ankietowanych. Co więcej, jak pokazują dane zebrane w Tabeli 1, proporcje te różnią się w
zależności od typu mediów. I tak, największa reprezentacja kobiet charakteryzuje agencje
informacyjne i miesięczniki, podczas gdy najmniejsza: media on-line oraz tygodniki. Dane te
5Z. Bajka podaje, iż w początkach 1990 roku liczbę dziennikarzy szacowano na ponad 11 tys., zaś 10 lat później
około 18 – 20 tysięcy. Zob. Z. Bajka, op. cit., s. 42.
6Z grupy wspomnianych 30 osób, jedna odmówiła udziału w badaniu.
odzwierciedlają w pewnym stopniu strukturę rynku prasy drukowanej, na którym wśród
najpoczytniejszych miesięczników dominują tytuły skierowane do kobiet, podczas gdy wśród
najpoczytniejszych tygodników znaleźć można także tytuły popularne wśród mężczyzn i przez
mężczyzn w dużym stopniu redagowane (m. in. Angora, Newsweek, Auto Świat, czy też Wprost)7.
Z badań wynika także, najmłodsi dziennikarze pracujący dla stacji telewizyjnych, zaś
najstarsi dziennikarze pracują w agencjach informacyjnych i miesięcznikach. Biorąc pod uwagę
dane dotyczące wieku, nie zaskakują wyniki wskazujące na najkrótszy staż pracy wśród
dziennikarzy telewizyjnych (średnio 3 lata), zaś najdłuższy wśród pracowników agencji
informacyjnych (średnio 20 lat). Różnice te mogą świadczyć o sile przyciągania telewizji w
przypadku młodych adeptów dziennikarstwa oraz o specyfice ścieżki kariery zawodowej polskich
dziennikarzy. Widać bowiem wyraźnie, że pracownikami agencji informacyjnych są jednostki, które
mają długi staż pracy w mediach i które zapewne wcześniej pracowały dla innych typów mediów
(średnia stażu zawodowego podana w Tabeli 1a dotyczy bowiem całej kariery zawodowej).
Tabela 1a. Profil demograficzny polskich dziennikarzy
Prasa
codzienna
Tygodnik Miesięcznik Radio TV Agencja
informacyjna
Internet Łącznie
Płeć (% mężczyzn) 67,4 69,6 51,8 57,4 58,1 20 81,3 59,3
Wiek (lata) 40 34 36 32 29 49 33 34
Stan cywilny
(% pozostających w
związku małżeńskim)
60,9 60,9 64,3 37,7 44,2 60 56,3 55,3
Miejsce zamieszkania
(% w największych
miastach)
69,6 65,2 84,8 36,1 76,7 100 93,8 71,1
Staż zawodowy (lata)* 15,0 10,0 10,0 10,0 3,0 20,0 5,0 10,0
% posiadających
wykształcenie wyższe
91,3 84,8 90,2 70,5 79,1 80 87,5 84,2
% posiadających
wykształcenie
dziennikarskie
32,6 30,4 30,4 21,3 44,2 40,0 43,8 31,6
N = 329 46 46 112 61 43 5 16 329
Co więcej, o ile w całej próbie dominują jednostki pozostające w związkach małżeńskich, o
tyle wśród dziennikarzy telewizyjnych i radiowych większość badanych nie była zamężna bądź
żonata. Dla porównania warto wspomnieć, iż w latach 90. większość badanych przez Z. Bajkę była
stanu wolnego (75%) oraz miała dużo mniejszy staż zawodowy (80% badanych pracowało w
mediach krócej niż 10 lat). Różnice te potwierdzają wyraźnie specyfikę próby badawczej, o której
wspomniano wcześniej. Ponadto, jako że próba w niniejszym badaniu składała się z dziennikarzy
7Zob. Czytelnictwo prasy w kwietniu 2009, Polskie Badania Czytelnictwa, http://media2.pl/badania/52527-pbc:-
czytelnictwo-prasy-w-kwietniu-2009.html (data odczytu: 9 kwietnia 2010).
pracujących dla mediów o zasięgu ogólnokrajowym, zdecydowana większość ankietowanych
mieszkała w miastach powyżej 200 tysięcy mieszkańców. Wyjątek stanowili jedynie dziennikarze
radiowi, wśród których dominowali mieszkańcy mniejszych miast.
Warto także podkreślić, dziennikarze polscy w większości charakteryzują się wyższym
wykształceniem (ponad 80% badanych), choć jedynie jedna trzecia z nich posiada wykształcenie
dziennikarskie (studia magisterskie lub podyplomowe). W latach 90. - jak pokazują wyniki badań Z.
Bajki mniejsza liczba dziennikarzy posiadała dyplom uczelni wyższej (78%), ale większa grupa
ukończyła studia dziennikarskie (licencjackie, magisterskie lub podyplomowe – łącznie 45%)8.
Co ciekawe, w 2009 roku najwyższy odsetek absolwentów kierunków dziennikarskich lub
pokrewnych był wśród dziennikarzy telewizyjnych (44,2%), zaś najniższy w grupie pracujących dla
radia (21,3%), tygodników i miesięczników (30,4%). Powiązanie tych wyników z wcześniej
przytoczonymi danymi dotyczącymi wieku i stażu pracy prowadzi do spostrzeżenia, to praca w
telewizji przyciąga najliczniejsze grono tych, którzy niedawno ukończyli studia na kierunkach
dziennikarskich, podczas gdy pozostałe typy mediów charakteryzuje bądź niski poziom
przyciągania ludzi młodych, bądź też ograniczony rynek pracy.
W dalszej części pracy podjęta zostanie analiza wpływu dwóch czynników
demograficznych, tj. wieku i wykształcenia dziennikarskiego na postawy i opinie polskich
dziennikarzy. W efekcie możliwe stanie się sformułowanie bardziej ogólnych wniosków
dotyczących istnienia różnic pokoleniowych oraz znaczenia posiadania przez ludzi mediów
„profesjonalnego” akademickiego wykształcenia. Zanim jednak zaprezentowane zostaną
szczegółowe dane w tym zakresie, warto ponownie przyjrzeć się profilom demograficznym tym
razem poszczególnych grup wiekowych.
Grupy te zostały wyodrębnione według następującego klucza. Grupa pierwsza obejmuje
najmłodszych respondentów (20 lat mieli najmłodsi ankietowani), czyli absolwentów studiów
licencjackich oraz aktualnych studentów. Druga grupa to „absolwenci”, czyli osób, które znajdują
się w wieku, w którym potencjalnie posiadają wykształcenie wyższe i formalnie właśnie weszli na
rynek pracy. Kolejne grupy wyodrębnione były według zasady co 10 lat. Do grupy najstarszych
pracowników zaliczeni zostali wszyscy dziennikarze, którzy mieli ukończony co najmniej 60. rok
życia.
Tabela 1b. Profile demograficzne poszczególnych grup wiekowych
20 - 24 25 - 30 31 - 40 41 -50 51 - 60 Powyżej 60
Płeć (% mężczyzn) 63,6 47,7 58,9 75 52,6 88,9
Staż pracy (średnia) 3 4 10 18 23 26
Stan cywilny 4,5 32,6 64,3 80,8 68,4 55,6
8 Z. Bajka, op. cit., s. 48 – 49.
(% pozostających w
związku małżeńskim)
Miejsce zamieszkania
(% w największych
miastach)
68,2 68,6 68,8 71,2 68,4 100
% posiadających
wykształcenie wyższe
50 90,7 76,8 94,2 94,7 88,9
% posiadających
wykształcenie
dziennikarskie
36,4 39,5 24,1 28,8 36,8 55,6
W szczególności na uwagę zasługuje grupa dzisiejszych trzydziestoparolatków i
czterdziestoparolatków, którzy pracują w zawodzie średnio 10 15 lat. Z danych zebranych w
Tabeli 1b wynika, iż w grupie 30+ jest najniższy odsetek osób z wykształceniem wyższym (blisko
77%) oraz osób z wykształceniem dziennikarskim (24,1%) - w tym drugim przypadku jest on
niższy nawet w porównaniu z grupą osób w wieku do 24 lat, do której należą osoby wciąż jeszcze
studiujące (stąd jedynie 50% osób legitymowało się wykształceniem wyższym). Z kolei w grupie
wiekowej 40+, o ile blisko 95% dziennikarzy legitymuje się wykształceniem wyższym, to jednak
mniej niż 30% ma wykształcenie dziennikarskie. Jest to właśnie grupa dziennikarzy, która podjęła
pracę w redakcjach na początku lat 90., kiedy następowała wspomniana we wstępie zmiana
pokoleniowa. Jak pisał Z. Bajka, okres ten charakteryzował się dużą chłonnością rynku mediów,
któremu nie towarzyszył rozwój szkolnictwa w zakresie dziennikarstwa, w efekcie czego w owym
czasie media zasiliła grupa „młodych gniewnych” oraz „młodych wilczków”, wywodzących się z
prasy alternatywnej lub podziemnej9.
Co ciekawe, najwyższy odsetek osób z wykształceniem dziennikarskim w roku 2009 był w
grupie najstarszych respondentów (55,6%) oraz w grupie „absolwentów” (39,5%). Ten drugi wynik
pokazuje, iż wśród dziennikarzy, którzy ukończyli studia w ostatnich 5 latach i posiadają średnio 4-
letni staż pracy, blisko 40% stanowią absolwenci studiów dziennikarskich. Zestawiając ten wynik z
danymi dotyczącymi najmłodszych dziennikarzy (36,4%), można stwierdzić, że w nowym
pokoleniu dziennikarzy wciąż dominują osoby, które nie legitymują się dyplomem ukończenia
jakichkolwiek studiów dziennikarskich. Dyplom ten najwyraźniej nie jest wymagany do pracy w
redakcji.
Wyniki
Przynależność do stowarzyszeń dziennikarskich
Jak już wspomniano wcześniej, jednym z wyzwań, przed którym stanęli autorzy tej pracy
było oszacowanie liczby osób wykonujących w Polsce zawód dziennikarza. Co ciekawe, nawet
stowarzyszenia i organizacje dziennikarskie nie były w stanie podać przynajmniej szacunkowych
9Tamże, s. 45.
danych. O ile w latach 90. do organizacji dziennikarskich należało około 10 tysięcy osób, 40% z
nich stanowili emeryci. Niemniej, zakładano wówczas, iż do przynajmniej jednej organizacji należy
około 25% dziennikarzy10.
Najnowsze badania pokazują, że jedynie kilkanaście procent dziennikarzy należy do
stowarzyszeń dziennikarskich. Dane zebrane w Tabeli 2 prezentują szczegółowe liczby, z których
wynika, iż członkami stowarzyszeń są głównie starsi dziennikarze: wśród najmłodszych
ankietowanych (przedział wiekowy: 20 24) nikt nie należał do stowarzyszeń, natomiast wśród
dziennikarzy powyżej 61. roku życia, członkami stowarzyszeń było aż 2/3 z nich.
Tabela 2. Wiek a przynależność do stowarzyszeń i organizacji dziennikarskich
Grupa wiekowa NIE TAK NIE WIEM / ODMOWA
ODPOWIEDZI
20 - 24 100% 0 0
25 - 30 95,3% 3,5% 1,2%
31 - 40 88,4% 9,8% 1,8%
41 - 50 73,1% 25% 1,9%
51 - 60 76,3% 23,7% 0
61 i więcej 33,3% 66,7% 0
Średnia (N=329) 84,5% 14,3% 0,6%
Z przytoczonych danych wynika wprost, iż młodsi dziennikarze nie są zainteresowani aktywnością
w organizacjach zrzeszających osoby wykonujące zawód dziennikarza, bądź też w ogóle nie wiedzą
o ich istnieniu. Oba potencjalne wyjaśnienia stanowią dowód na słabość stowarzyszeń
dziennikarskich w polskim systemie medialnym. Jako że organizacje te nie mają żadnych
uprawnień (brak formalnych barier dostępu do zawodu, słabość instytucji kontrolnych), ani też nie
zapewniają żadnych profitów dziennikarzom, stały się raczej klubami zrzeszającymi nestorów
dziennikarstwa, niż stowarzyszeniami reprezentującymi interesy grupy zawodowej. Można zatem
przypuszczać, że jeżeli w najbliższym czasie nie nastąpią jakieś zmiany o charakterze ustawowym,
dotyczące statusu zawodowego dziennikarzy oraz ich stowarzyszeń, to za kilka lat odsetek
dziennikarzy deklarujących członkostwo w stowarzyszeniach będzie oscylował wokół poziomu
błędu statystycznego.
Forma zatrudnienia
Jednym z obszarów, w którym uwidoczniły się najpoważniejszej zmiany w porównaniu z
dwoma poprzednimi dekadami jest struktura zatrudnienia dziennikarzy. O ile przed rokiem 1989
zdecydowana większość dziennikarzy była etatowymi pracownikami redakcji, o tyle dziś około
20% dziennikarzy w ogóle i blisko 60% dziennikarzy pracujących dla telewizji jest zatrudnionych
10 Z. Bajka, op. cit., s. 42.
w oparciu o umowy cywilnoprawne (umowę zlecenie lub umowę o dzieło). Większość
dziennikarzy telewizyjnych, a także około co piąty dziennikarz radiowy, internetowy i piszący do
gazet nie ma nawet części etatu w redakcji. Wciąż jednak, jak pokazują dane zebrane w Tabeli 4,
zdecydowana większość dziennikarzy pracujących dla prasy drukowanej i radia posiada pełne
zatrudnienie.
Tabela 3a. Struktura zatrudnienia w mediach (%)
Gazeta
codzienna
Tygodnik Miesięcznik Radio TV Agencja
informac.
Internet Łącznie
Pełen etat 69,6 78,3 69,6 72,1 27,9 100.0 56,3 65,7
Część etatu 4,3 4,3 8,0 8,2 11,6 0,0 6,3 7,3
Umowa 23,9 13 13,4 18,0 58,1 0,0 25,0 21,9
Wolontariat 2,2 0,0 1,8 1,6 0,0 0,0 0.0 1,2
Nie wiem 0.0 4,3 7,1 0,0 2,3 0,0 12,5 3,9
Różnice w strukturze zatrudnienia także wyraźnie widoczne podczas analizy grup
wiekowych (zob. Tabela 3b). I tak, mniej niż 1/3 najmłodszych dziennikarzy pracuje na etacie,
ponad połowa z nich wykonuje swoją działalność w oparciu o umowy cywilnoprawne, zaś blisko
15% to wolontariusze. W kolejnych grupach wiekowych przybywa jednak istotnie pracowników
zatrudnionych na stałe w redakcjach. Prawidłowość ta ulega odwróceniu jedynie wśród najstarszych
dziennikarzy z których, jak należy sądzić, część nadal pracując, jest już na emeryturze.
Zdecydowanie największy odsetek pracujących na pełnym etacie znaleźć można wśród
dziennikarzy pomiędzy 41. a 50. rokiem życia, a więc w grupie pracowników u szczytu swojej
aktywności zawodowej, o wciąż dużym potencjale i, co najważniejsze, bardzo dużym
doświadczeniu zawodowym.
Wyniki te zdają się odzwierciedlać rzeczywistość, w której młody dziennikarz zanim
otrzyma „wymarzony” etat, musi ssprawdzić pracując pierwsze miesiące jako wolontariusz lub
stażysta, następnie często kilka lat na podstawie umów cywilnoprawnych, a dopiero po osiągnięciu
pewnego poziomu kompetencji zawodowych jest zatrudniany na podstawie umowy o pracę.
Tabela 3b. Wiek a forma zatrudnienia
Grupa wiekowa Etat Część etatu Umowa Wolontariusz Nie wiem/brak
odpowiedzi
20 - 24 27,3% 4,5% 54,5% 13,6% 0
25 - 30 61,6% 3,5% 29,1% 1,2% 4,7%
31 - 40 68,8% 8% 19,6% 0 3,6%
41 - 50 88,5% 1,9% 7,7% 0 1,9%
51 - 60 76,3% 10,5% 7,9% 0 5,3%
61 i więcej 22,2% 22,2% 33,4% 0 22,2%
Ocena własnej organizacji medialnej
W ankiecie znalazły się trzy pytania, które miały sprowokować dziennikarzy do
bezpośredniej lub pośredniej oceny organizacji medialnej, w której pracują. Dziennikarze
poproszeni zostali o ocenienie poziomu informowania opinii publicznej, poziomu swojej
niezależności w zakresie doboru poruszanych przez siebie tematów oraz poziomu swojefo
zadowolenia z wykonywanej pracy.
Informowanie opinii publicznej
Tabela 4a zestawia odpowiedzi dziennikarzy pracujących dla różnych typów mediów, z
których jasno wynika, że najbardziej krytycznie do wypełniania zadania dostarczania informacji
opinii publicznej przez własną organizację są, obok dziennikarzy telewizyjnych, pracownicy
mediów internetowych oraz gazet codziennych. Z kolei 17% dziennikarzy pracujących dla
miesięczników i ponad 15% dziennikarzy z tygodników oceniło poziom informowania opinii
publicznej przez swój tytuł jako „świetny”.
Tabela 4a. Ocena organizacji medialnej: poziom informowania opinii publicznej (%)
Gazeta
codzienna
Tygodnik Miesięcznik Radio TV Agencja
informacyjna
Internet
Świetnie 8,7 15,2 17,0 8,2 7.0 0,0 12,5
Bardzo dobrze 58,7 43,5 45,5 52,5 41.9 80,0 56,3
Dobrze 19,6 32,6 25,9 31,1 25.6 20,0 12,5
Średnio 13,0 6,5 6,3 4,9 23.3 0,0 18,8
Słabo 0,0 0,0 0,0 0,0 0.0 0,0 0,0
Nie wiem 0,0 2,2 4,5 1,6 0.0 0,0 0,0
Odmowa odpowiedzi 0,0 0,0 0,9 1,6 2.3 0,0 0,0
Sformułowano także pytanie, czy w obszarze tym ujawnią się różnice pomiędzy
poszczególnymi grupami wiekowymi. Rozpatrywane były dwie hipotezy. Pierwsza głosiła, że
młodsi pracownicy będą bardziej krytyczni z uwagi na fakt,w mniejszym stopniu związani są z
organizacją medialną (krótki staż pracy, brak stałego zatrudnienia), niż starsi, którzy czują większą
więź z redakcją. Druga hipoteza zakładała, że to starsi dziennikarze z uwagi na doświadczenie,
większe wymagania oraz stabilną sytuację zawodową będą skłonni wyrażać opinie krytyczne
częściej, niż młodzi, którzy dopiero niedawno dołączyli do zespołu i wciąż jeszcze znajdują się w
tzw. fazie „miesiąca miodowego”, czyli fascynacji nowym miejscem i specyfiką zawodu.
Dane zebrane w Tabeli 4b zdają się potwierdzać drugą hipotezę: najmniej krytyczni okazali
się być dziennikarze najmłodsi ponad 80% z nich określiło poziom informowania opinii
publicznej jako świetny i bardzo dobry. Z kolei najbardziej krytyczni okazali się być dziennikarze w
wieku od 31 do 40 lat. Co ciekawe, najbardziej rozbieżne poglądy mieli ankietowani z ostatniej
grupy wiekowej. W tej grupie znalazło się zarówno wielu optymistów oceniających poziom
informowania opinii publicznej jako świetny (22%), jak i najliczniejsze było grono najbardziej
krytycznie nastawionych dziennikarzy (33% z nich uznała ten poziom za średni).
Tabela 4b. Wiek a ocena organizacji medialnej: poziom informowania opinii publicznej (%)
Grupa
wiekowa
Świetnie Bardzo
dobrze
Dobrze Średnio Słabo Nie wiem Odmowa
20 - 24 22,7 59,1 9,1 9,1 0 0 0
25 - 30 10,5 52,3 29,1 8,1 0 0 0
31 - 40 11,6 47,3 23,2 12,5 0 3,6 1,8
41 - 50 13,5 55,8 23,1 5,8 0 1,9 0
51 - 60 10,5 42,1 42,1 5,3 0 0 0
61 i więcej 22,2 11,1 33,3 33,3 0 0 0
Poziom autonomii
Równie interesujących wniosków dostarcza analiza zależności pomiędzy wiekiem, a oceną
poziomu swobody w doborze informacji. Kolejny raz najmniej krytyczni okazali się najmłodsi
adepci sztuki dziennikarskiej, z których prawie 80% określiło poziom własnej swobody jako pełna
wolność. Co ciekawe, dużo bardziej krytyczni w stosunku do oceny własnej wolności w doborze
informacji okazali się dziennikarze z drugiej grupy wiekowej, a więcwnież dość młodzi
dziennikarze pomiędzy 25. a 30. rokiem życia. Najbardziej krytyczni byli jednak ankietowani po
61. roku życia, z których ponad połowa otwarcie mówiła o pewnych ograniczeniach, a jedynie 22%
deklarowało pełną wolność w doborze informacji (zob. Tabela 5).
Wyniki te są dość zaskakujące, biorąc pod uwagę fakt,wspomniane wcześniej badania z
lat 90. przeprowadzone przez Z. Bajwskazywały, istnieje szereg źródeł ograniczeń wolności
dziennikarskiej. Aż 42% ankietowanych przez Z. Bajkę wskazywało właścicieli, szefów
redakcji,stacji lub bezpośrednich przełożonych jako przyczyny ograniczeń w swobodzie wyrażania
swojego zdania przez dziennikarzy. Blisko 20% dziennikarzy wskazywało także na istnienie
cenzury wewnątrzredakcyjnej, zaś 11% wspomniało o zjawisku autocenzury, a 13% twierdziło, że
przyczyną ograniczeń jest pogoń za atrakcyjnym tematem lub liczenie się z atrakcyjnymi
reklamodawcami11.
W szczególności trudno uwierzyć w pełną wolność najmłodszych dziennikarzy, starających
się dopiero o stałą pracę w redakcji. Wyniki te należy więc traktować bardziej jako postulaty i
wyraz myślenia życzeniowego, bądź brak orientacji w rzeczywistych procedurach redakcyjnych,
niż faktyczne odzwierciedlenie sytuacji w tym zakresie.
11 Jak wyżej, s. 55.
Tabela 5. Wiek a ocena poziomu swobody w doborze informacji
Grupa
wiekowa
Szereg
ograniczeń
Pewne
ograniczenia
Pewna wolność Pełna wolność Nie wiem Odmowa
odpowiedzi
20 - 24 0 0 18,2% 77,3% 0 4,5%
25 - 30 1,2% 20,9% 47,7% 29,1% 0 1,2%
31 - 40 0 17% 40,2% 42% 1,9% 0,9%
41 - 50 0 7,7% 32,7% 57,7% 2,6% 0
51 - 60 5,3% 10,5% 26,3% 55,3% 0 0
61 i więcej 0 55,6% 22,2% 22,2% 0 0
Poziom zadowolenia z pracy
Wreszcie, jak dowodzą dane zaprezentowane w Tabeli 6a, zdecydowana większość
dziennikarzy wydaje się być bardzo lub przynajmniej zadowolona ze swojej pracy. Warto przy tym
jednak zauważyć, iż wśród dziennikarzy telewizyjnych najmniej jest – w porównaniu z
dziennikarzami innych typów mediów - osób bardzo zadowolonych (jedynie 4,7%), podczas gdy
blisko 10% badanych z tej grupy deklarowało brak zadowolenia ze swojej pracy. Z kolei najbardziej
zadowoleni wydają się być dziennikarze pracujący w agencjach informacyjnych, miesięcznikach
oraz tygodnikach.
Tabela 6a. Poziom zadowolenia z pracy (%)
Gazeta Tygodnik Miesięcznik Radio TV Agencja
informac.
Internet
Bardzo zadowolony(a) 15,2 17,4 24,1 26,2 4,7 20,0 43,8
Zadowolony(a) 76,1 78,3 71,4 70,5 76,7 80,0 37,5
Niezadowolony(a) 6,5 2,2 0,9 0,0 9,3 0,0 6,3
Bardzo niezadowolony(a) 0,0 0,0 0,9 0,0 2,3 0,0 6,3
Nie wiem 2,2 0,0 2,7 1,6 4,7 0,0 6,3
Odmowa odpowiedzi 0,0 2,2 0,0 1,6 2,3 0,0 0,0
Zestawienie powyższych danych z analizą poziomu zadowolenia z pracy w poszczególnych
grupach wiekowych ujawnia kolejną ciekawą prawidłowość. Otóż, najwyższy poziom zadowolenia
charakteryzował grupę najmłodszych pracowników mediów (nikt w tej grupie nie wyrażał
niezadowolenia). Oznacza to, pomimo faktu, w telewizji średnia wieku pracowników była
najniższa, zaś jej pracownicy najbardziej krytycznie nastawieni, wciąż odrębna pozostaje grupa
najmłodszych współpracowników stacji telewizyjnych: najmniej krytycznych i najbardziej
zadowolonych ze swojej działalności zawodowej. Wyjaśnienie tego zjawiska wydaje się być dość
proste – biorąc pod uwagę, iżto zwykle studenci, zafascynowani możliwością poruszania się w
świecie mediów (zwłaszcza zaś telewizji), zapewne nie zdają sobie jeszcze sprawy z wielu
problemów, nie dysponują kryteriami oceny oraz traktują pracę w mediach w kategoriach przygody,
nie zaś wyzwań zawodowych i życiowych.
Jednocześnie, jak pokazują dane zebrane w Tabeli 6b, wśród najstarszych dziennikarzy
panuje niezwykle wysoki poziom krytycyzmu: ponad 20% dziennikarzy z tej grupy wyrażało
niezadowolenie z pracy.
Tabela 6b. Wiek a poziom zadowolenia z pracy
Grupa
wiekowa
Bardzo
zadowolony
Zadowolony Niezadowolony Bardzo
niezadowolony
Nie wiem Odmowa
odpowiedzi
20 - 24 50% 50% 0 0 0 0
25 - 30 22,1% 70,9% 2,3% 1,2% 1,2% 2,3%
31 - 40 17,9% 75% 3,6% 0,9% 0,9% 1,8%
41 - 50 11,5% 80,8% 1,9% 0 5,8% 0
51 - 60 15,8% 78,9% 2,6% 0 2,6% 0
61 i więcej 33,3% 44,4% 11,1% 11,1% 0 0
Ocena ważności poszczególnych aspektów pracy dziennikarza
W dalszej części ankiety zawarte zostały pytania dotyczące zarówno materialnych aspektów
pracy dziennikarza (zarobki, premie, nagrody), bezpieczeństwa zatrudnienia, jak i warunków pracy
(polityka redakcyjna, perspektywy rozwoju i zakres samodzielności zawodowej). Ponadto, zebrane
zostały dane dotyczące rodzaju relacji dziennikarzy z opinią publiczną. Tabela 7a zbiera wyniki
uzyskane w całej próbie i porządkuje je malejąco w zależności od liczby wskazań odpowiedzi
„bardzo ważne”.
Tabela 7a. Hierarchia ważności w zakresie aspektów pracy (cala próba)
Bardzo ważne Średnio ważne Niezbyt ważne
Poziom niezależności (autonomii) 86,2% 13,5% 0,3%
Możliwość rozwoju umiejętności zawodowych 80,2% 16,4% 3,4%
Zarobki 66,7% 29,9% 3,4%
Możliwość pomagania innym 66% 29,6% 4,4%
Bezpieczeństwo zatrudnienia 61% 30,5% 8,5%
Polityka redakcyjna 59,5% 36% 4,5%
Możliwość wpływu na opinię publiczną 58,3% 35,3% 6,4%
Premie, dodatki 41,4% 45,5% 13,1%
Możliwość awansu 35,9% 46,6% 17,5%
Część wyników ankiety w tym zakresie okazała się być dość zaskakująca. I tak, otrzymane
dane pokazują, że dla większości polskich dziennikarzy wysokość wynagrodzenia ma drugorzędne
znaczenie. Nie dziwi natomiast brak zainteresowania premiami i nagrodami, zwłaszcza wśród
dziennikarzy telewizyjnych. Postawa ta stanowi zapewne konsekwencję struktury zatrudnienia:
biorąc pod uwagę, iż ponad połowa ankietowanych przedstawicieli tej grupy ludzi mediów nie jest
etatowymi pracownikami organizacji medialnych, tego typu forma dodatkowego wynagrodzenia nie
jest dla nich po prostu dostępna.
Dziennikarze zdają się również nie przywiązywać wielkiej wagi do bezpieczeństwa swojego
zatrudnienia bardzo ważne jest ono tylko dla 48% dziennikarzy telewizyjnych, dla 52,3%
dziennikarzy gazet codziennych, 56,6% tygodników. Najbardziej zainteresowani stabilnością
zatrudnienia są pracownicy miesięczników (61,6%) oraz dziennikarzy radiowi (68%). Co ciekawe,
aż 11,6% dziennikarzy telewizyjnych odmówiło udzielenia odpowiedzi na to pytanie. Można na tej
podstawie sformułować wniosek, że dla osób, które nie posiadają pełnego zatrudnienia w
organizacjach medialnych jest to temat trudny.
Wyniki badania pokazują również, że dziennikarze nie wyrażają szczególnego
zainteresowania prowadzoną przez media polityką redakcyjną. Z kolei niezwykle istotne okazują się
być dla dziennikarzy: samodzielność zawodowa oraz perspektywa rozwoju – ponad 80%
wszystkich badanych wyraziło opinię, że te dwa aspekty ich pracy są dla nich bardzo ważne.
W opracowanej ankiecie znalazły się także dwa pytania dotyczące relacji pomiędzy
dziennikarzami a społeczeństwem. Pierwsze sprawdzało wagę przywiązywaną do pomocy innym
ludziom (służby społeczeństwu), podczas gdy drugie badało stosunek dziennikarzy do możliwości
wpływania na kształt opinii publicznej. O ile w pierwszym przypadku blisko 70% ankietowanych
deklarowało, że jest to dla nich bardzo ważny aspekt pracy, o tyle w drugim grupa ta była nieco
mniejsza (blisko 60%).
Uzyskane w 2009 roku dane warto zestawić z wynikami badań prowadzonych przez Z.
Bajkę w latach 70., 80., i 90. Co prawda, w tamtych ankietach pytano o motywy wyboru zawodu
dziennikarskiego, więc lista opcji do wyboru zawierała nieco inne kwestie, niemniej także tam
pojawiły się kluczowe aspekty pracy dziennikarza, wymienione w naszj ankiecie.
I tak, w roku 2000, częściej niż 10 i 20 lat wcześniej wskazywane były takie motywy jak:
możliwość poznawania ciekawych ludzi, nowych miejsc i spraw, edukacyjna wartość zawodu (a
zatem możliwość rozwoju), orientacja w tym, co dzieje się w świecie, kraju i okolicy, możliwość
opowiadania innym o ciekawych ludziach i zjawiskach oraz społeczny prestiż zawodu. Z kolei
mniej oczekiwano możliwości: dostrzegania rezultatów pracy dziennikarskiej (ale wyraźniej niż pod
koniec lat 70.), wpływania na świadomość, nastroje i opinie ludzi oraz przekazywania ludziom
swojej wiedzy. Ponadto, wyraźnie rzadziej niż 10 i 20 lat temu wskazywane były takie motywy jak:
możliwość pomagania innym oraz możliwość mówienia we własnym imieniu do szerszej
publiczności. Wreszcie, znacznie słabiej niż w roku 1979, ale wyraźniej niż w roku 1990
dostrzegano w roku 2000 szanse krytyki i walki z niedociągnięciami12.
Jak pisze Z. Bajka, wyniki uzyskane w roku 2000, wskazywały na „większy realizm
dziennikarzy, mniej posłannictwa, możliwości realizacji szczytnych ideałów”, a więcej
„pragmatyzmu”13, niż we wcześniejszych dekadach. Wyraźne były przy tym różnice pomiędzy
najmłodszymi dziennikarzami („idealiści”) oraz starszymi, którzy w odczuciu Z. Bajki „dość
często pozbawieni są złudzeń”14.
Najnowsze badania istotności poszczególnych aspektów pracy w poszczególnych grupach
wiekowych również ukazały szereg interesujących różnic i podobieństw pomiędzy najmłodszym
pokoleniem dziennikarzy i starszymi, bardziej doświadczonymi pracownikami mediów (zob. Tabela
7b).
Tabela 7b. Wiek a ważność poszczególnych aspektów pracy dziennikarza (% odpowiedzi bardzo ważne)
20 - 24 25 - 30 31- 40 41 - 50 51 - 60 61 - więcej
Wynagrodzenie 50% 64% 70,5% 61,5% 76,3% 44,4%
Premie, dodatki 50% 45,3% 37,5% 36,5% 36,8% 22,2%
Polityka redakcyjna 45,5% 47,7% 62,5% 53,8% 63,2% 77,8%
Bezpieczeństwo zatrudnienia 68,2% 60,5% 57,1% 61,5% 63,2% 55,6%
Perspektywa rozwoju 95,5% 88,4% 82,1% 73,1% 52,6% 55,6%
Poziom autonomii 81,8% 82,6% 87,5% 84,6% 89,5% 100%
Perspektywa awansu 54,5% 50% 30,4% 28,8% 18,4% 11,1%
Możliwość pomagania ludziom 63,6% 68,6% 58% 61,5% 71,1% 100%
Możliwość kształtowania opinii
publicznej
59,1% 58,1% 56,3% 57,7% 60,5% 77,8%
Przede wszystkim wyodrębnić można pewne aspekty zawodu dziennikarza, które wydają się
być kluczowe dla najmłodszego pokolenia, podczas gdy w każdej kolejnej grupie wiekowej
przywiązywano do nich coraz mniejszą wagę. Do kategorii tej należą: premie i dodatki,
bezpieczeństwo zatrudnienia, perspektywa rozwoju oraz perspektywa awansu. Z kolei wraz z
upływem lat i nabywaniem doświadczenia zawodowego ważniejsze stają się dla dziennikarzy takie
kwestie jak polityka redakcyjna oraz poziom autonomii. Aspekty „społeczne” zawodu, takie jak
możliwość kształtowania opinii publicznej oraz możliwość pomagania innym ludziom wydają się
być natomiast ważniejsze dla dziennikarzy po 50. roku życia.
12 Z. Bajka, op. cit., s. 52 – 53.
13 Tamże, s. 53.
14 Jak wyżej.
Ocena zadań, które media spełniają lub starają się spełniać
Ankietowani dziennikarze zostali także poproszeni o ustosunkowanie się do kluczowych
funkcji przypisywanych mediom, począwszy od dostarczania informacji, poprzez kontrolę
działalności władz, po zapewnianie rozrywki. Tabela 8a zawiera odpowiedzi udzielone na te
pytania przez dziennikarzy (w całej próbie), przy czym kolejność prezentowania owych funkcji
odzwierciedla hierarchię, od funkcji uznawanych za bardzo ważne przez największy odsetek
badanych, do tych, które wskazywane były jako bardzo ważne przez najmniejszą liczbę
ankietowanych dziennikarzy.
Tabela 8a. Hierarchia ważności zadań (cała próba)
Bardzo ważne Średnio ważne Niezbyt ważne
1. Dostarczanie szybko informacji odbiorcom 81,7% 15,3% 3%
2. Zachowanie dystansu w stosunku do władzy 74,6% 19,4% 6%
3. Rozwój kulturalny i intelektualny społeczeństwa. 74,2% 22,1% 3,7%
4. Dostarczanie wyjaśnień i analiz złożonych problemów 65,3% 30,6% 3,8%
5. Wskazywanie rozwiązań problemów społecznych 63,6% 28,5% 7,9%
6. Umożliwianie „zwykłym ludziom” wyrażania ich opinii. 63,1% 28,1% 8,3%
7. Wskazywanie obszarów, którymi należy się zainteresować lub
zająć 62,2% 33,1% 4,7%
8. Koncentrowanie się na zagadnieniach, które są interesujące dla
jak najszerszej grupy odbiorców 60,5% 32,4% 7,1%
9. Motywowanie „zwykłych ludzi” do aktywności w sferze
publicznej 58,4% 33,2% 8,4%
10. Bieżące analizowanie i komentowanie polityki wewnętrznej. 46,6% 41,9% 11,5%
11. Pomijanie tematów, w których nie można ustalić lub
potwierdzić faktów 42,8% 42% 15,2%
12. Śledzenie działalności rządu 42,6% 40,1% 17,4%
13. Dostarczanie wyjaśnień i analiz zagadnień
międzynarodowych 42% 43,3% 14,7%
14. Zapewnianie rozrywki i relaksu 35,3% 42,4% 22,3%
Pominięto odpowiedzi „nie wiem” oraz odmowę odpowiedzi.
Powyższe zestawienie pokazuje, że bez względu na rodzaj mediów (przypomnijmy, że do
udziału w ankiecie zostali zaproszeni dziennikarze pracujący dla mediów o zasięgu
ogólnokrajowym, bez ograniczeń w zakresie rodzaju), dla których pracują, dziennikarze uważają
dostarczanie szybko informacji odbiorcom jako kluczowe zadanie mediów. Blisko ¾
ankietowanych wskazało ponadto na dwie inne „bardzo ważne” funkcje mediów: zachowanie
dystansu wobec władzy oraz rozwój kulturalny i intelektualny społeczeństwa. Listę natomiast
zamyka dostarczanie relaksu i rozrywki, pomimo tego, iż ankieta była rozpowszechniana nie tylko
wśród dziennikarzy mediów o charakterze informacyjnym i polityczno – społecznym.
Składem próby można natomiast wyjaśnić słaby wynik zadań związanych z funkcją
watchdoga (śledzenie działalności rządu oraz bieżące analizowanie i komentowanie polityki
wewnętrznej). Niechęć do polityki ujawnia się także we wspomnianym wcześniej wysokim odsetku
dziennikarzy, którzy uważają, że media powinny dystansować się od sfery władzy.
Na szczególną uwagę zasługują wysokie wskazania dla zadań mediów, które można by
określić mianem „społecznych”: rozwój kulturalny i intelektualny społeczeństwa, wskazywanie
rozwiązań problemów społecznych, umożliwianie ludziom wyrażania opinii, a także motywowanie
ludzi do aktywności w sferze publicznej. Można przyjąć, że dziennikarze traktują swoją pracę jako
rodzaj misji społecznej, a siebie samych nie tyle jako reprezentantów społeczeństwa, co wręcz
przewodników i opiekunów.
Dodatkowych spostrzeżeń dostarcza analiza zadań przypisywanych mediom przez
poszczególne grupy wiekowe dziennikarzy. Po pierwsze, potwierdza się niechęć dziennikarzy do
przyznania, iż zapewnianie rozrywki i relaksu jest bardzo ważnym zadaniem mediów. Jak pokazują
dane zebrane w Tabeli 8b), bez względu na wiek polscy dziennikarze zgodnie negują znaczenie
rozrywki jako części składowej zawartości współczesnych mediów. Warto przy tym zauważyć,
najbardziej dystansują się od tej roli dziennikarze najmłodsi i najstarsi.
Tabela 8b. Wiek a zadania mediów (% odpowiedzi bardzo ważne)
20 - 24 25 - 30 31- 40 41-50 51 - 60 61 - więcej
1. Dostarczanie szybko informacji
odbiorcom
90,9 83,7% 79,5% 76,9% 84,2% 88,9%
2. Dostarczanie wyjaśnień i analiz
złożonych problemów
50 67,4% 67% 63,5 60,5 44,4
3. Zapewnianie rozrywki i relaksu 31,8 34,9 34,8 34,6 36,8 22,2
4. Śledzenie działalności rządu 27,3 51,2 38,4 38,5 44,7 33,3
5. Dostarczanie wyjaśnień i analiz
zagadnień międzynarodowych
40,9 41,9 39,3 36,5 44,7 66,7
6. Pomijanie tematów, w których nie
można ustalić lub potwierdzić faktów
27,3 31,4 36,6 30,8 31,6 66,7
7. Koncentrowanie się na
zagadnieniach, które są interesujące
dla jak najszerszej grupy odbiorców
59,1 62,8 55,4 63,5 57,9 77,8
8. Bieżące analizowanie i
komentowanie polityki wewnętrznej.
31,8 55,8 41,1 40,4 47,4 55,6
9. Rozwój kulturalny i intelektualny
społeczeństwa.
86,4 73,3 69,6 73,1 76,3 100
10. Zachowanie dystansu w stosunku
do władzy.
59,1 70,9 71,4 78,8 73,7 66,7
11. Wskazywanie obszarów, którymi
należy się zainteresować lub zająć.
54,5 61,6 59,8 69,2 57,9 55,6
12. Umożliwianie „zwykłym
ludziom” wyrażania ich opinii.
77,3 72,1 54,5 55,8 55,3 88,9
13. Motywowanie „zwykłych ludzi”
do aktywności w sferze publicznej.
59,1 53,5 55,4 69,2 55,3 77,8
14. Wskazywanie rozwiązań
problemów społecznych.
68,2 65,1 63,4 61,5 47,4 77,8
Co ciekawe, te dwie skrajne grupy wiekowe łączy także największa wiara w możliwości
mediów w zakresie rozwoju kulturalnego i intelektualnego społeczeństwa oraz w możliwość
realizacji innych „społecznych” zadań (wskazywanie rozwiązań problemów społecznych oraz
umożliwianie „zwykłym ludziom” wyrażania opinii). Jednocześnie to w tych właśnie grupach około
90% ankietowanych wskazało, że dostarczanie szybko informacji odbiorcom jest bardzo ważnym
zadaniem mediów. Wreszcie, obie grupy łączyła mniejsza (od pozostałych grup) waga
przywiązywana do śledzenia działalności rządu, dostarczania wyjaśnień i analiz złożonych
problemów oraz zachowania dystansu wobec władzy.
Tym, co zaś istotnie różniło najmłodszych i najstarszych dziennikarzy była ocena wagi
dostarczania wyjaśnień i analiz zagadnień międzynarodowych (odpowiednio: 40,9% i 66,7%).
Przyczyną, dla której najstarsi dziennikarze uważali tę funkcję za bardzo ważną może być fakt, iż z
uwagi na swoje doświadczenie i wiedzę pełnią dziś oni często rolę komentatorów i publicystów, nie
zaś reporterów, czy researcherów (w których to rolach zwykle debiutują młodzi adepci
dziennikarstwa).
Ponadto, warto przyjrzeć się grupie tzw. absolwentów, którzy wyróżniają się wagą
przypisaną takim funkcjom mediów jak: śledzenie działalności rządu (51,2% wskazań „bardzo
ważne) oraz bieżące analizowanie i komentowanie polityki (55,8%). Biorąc pod uwagę fakt,w
tej grupie blisko 40% dziennikarzy deklarowało ukończenie studiów dziennikarskich rodzi się
pytanie, czy także ten czynnik ma wpływ na zadania przypisywane mediom.
W Tabeli 9 zebrane zostały wszystkie odpowiedzi ankietowanych, przy czym tym razem
kryterium podziału było posiadanie (lub nie) wykształcenia dziennikarskiego. Z danych tych wprost
wynika, iż dziennikarze posiadający formalne wykształcenie dziennikarskie większą wagę
przykładają do szybkiego dostarczania informacji odbiorcom, śledzenia działalności rządu i
bieżącego analizowania i komentowania polityki wewnętrznej. Natomiast mniejszą wagę w
porównaniu do swoich kolegów, którzy nie ukończyli specjalistycznych studiów dziennikarskich,
przywiązują do zapewniania rozrywki i relaksu oraz motywowania „zwykłych ludzi” do aktywności
w sferze publicznej.
Tabela 9. Wykształcenie a ważność przypisywana poszczególnym zadaniom mediów
Posiadane wykształcenie
dziennikarskie
Brak wykształcenia dziennikarskiego
1 2 3 4 1 2 3 4
1. Dostarczanie szybko informacji
odbiorcom
1% 13,5% 85,5% 0 4% 15,7% 79,4% 0,9%
2. Dostarczanie wyjaśnień i analiz
złożonych problemów
3,8% 26% 69,2% 1% 3,6% 31,4% 61% 4%
3. Zapewnianie rozrywki relaksu 20,2% 48,1% 29,8% 1,9% 22,4% 38,6% 37,2% 1,8%
4. Śledzenie działalności rządu 10,6% 47,1% 39,4% 2,9% 19,7% 34,5% 41,7% 4,1%
5. Dostarczanie wyjaśnień i analiz
zagadnień międzynarodowych
11,5% 49% 38,5% 1% 15,7% 38,1% 42,2% 4%
6. Pomijanie tematów, w których nie
można ustalić lub potwierdzić faktów
17,3% 31,7% 35,6% 15,4% 9,9% 34,5% 34,1% 21,5%
7. Koncentrowanie się na
zagadnieniach, które są interesujące
dla jak najszerszej grupy odbiorców
3,8% 33,7% 61,5% 1% 8,5% 30,5% 59,2% 1,8%
8. Bieżące analizowanie i
komentowanie polityki wewnętrznej.
4,8% 48,1% 46,2% 1% 14,3% 37,2% 44,8% 3,6%
9. Rozwój kulturalny i intelektualny
społeczeństwa.
4,8% 25% 70,2% 0 3,1% 20,6% 74,9% 1,3%
10. Zachowanie dystansu w stosunku
do władzy.
3,8% 24% 68,3% 3,9% 6,7% 16,1% 72,6% 4,5%
11. Wskazywanie obszarów, którymi
należy się zainteresować lub zająć.
7,7% 30,8% 58,7% 2,9% 3,1% 32,7% 61,4% 2,7%
12. Umożliwianie „zwykłym
ludziom” wyrażania ich opinii.
10,6% 27,9% 60,6% 1% 7,2% 28,3% 63,2% 1,3%
13. Motywowanie „zwykłych ludzi”
do aktywności w sferze publicznej.
12,5% 43,3% 42,3% 1,9% 6,3% 27,8% 63,7% 2,2%
14. Wskazywanie rozwiązań
problemów społecznych.
5,8% 29,8% 62,5% 1,9% 8,5% 26,5% 61,4% 3%
1 – niezbyt ważne; 2 – średnio ważne, 3- bardzo ważne; 4 – nie wiem oraz odmowa odpowiedzi (łącznie)
W przypadku pozostałych funkcji różnice te nie są na tyle istotne, aby można było mówić o
dużym znaczeniu formalnego dziennikarskiego wykształcenia lub jego braku. Wydaje się zatem, że
wykształcenie ma znacznie mniejszy wpływ na różnice pomiędzy dziennikarzami, niż analizowana
wcześniej przynależność do określonej grupy wiekowej.
Wnioski
Zebrane wyniki badania ukazały różnice pomiędzy poszczególnymi grupami wiekowymi
wśród polskich dziennikarzy. I tak, najmłodsi dziennikarze, których pozycja zawodowa nie jest
jeszcze stabilna (krótki staż pracy, brak stałego zatrudnienienia) skoncentrowani na karierze
zawodowej, zaś niewielką wagę przywiązują do jakichkolwiek pozamaterialnych aspektów swojej
pracy. Jednocześnie, wydają się być oni nieświadomi istniejących ograniczeń i bezkrytycznie w
stosunku do organizacji medialnych, z którymi współpracują.
Starsi dziennikarze (w wieku od 30 do 50 lat), których staż pracy wynosi około 1015 lat
mają zwykle znacznie bardziej ustabilizowaną sytuację zawodową (wyjątek stanowią dziennikarze
telewizyjni, wśród których liczna jest grupa zatrudnionych w oparciu o umowy cywilnoprawne).
Dla tej kategorii wiekowej priorytetem staje się wolność w doborze poruszanych tematów oraz
polityka redakcyjna. Wynika to zapewne z faktu, dzięki swojemu zawodowemu doświadczeniu
lepiej rozumieją mechanizmy działające w świecie mediów oraz podejmują bardziej złożone i
kontrowersyjne problemy, które niekoniecznie akceptowane przez właścicieli mediów lub
redaktorów naczelnych. Wśród obecnych 30- i 40-latków najwięcej jest także dziennikarzy, którzy
jako bardzo ważną postrzegają kontrolną rolę mediów, zwłaszcza w odniesieniu do sfery polityki.
Wreszcie, grupę najstarszych ankietowanych dziennikarzy wyróżnia waga przywiązywana
do możliwości odddziaływania na odbiorców. Grupa ta – z uwagi na swoją pozycję i doświadczenie
jest też najbardziej krytyczna w stosunku do organizacji medialnych, dla których pracuje.
Jednocześnie, obie skrajne grupy wiekowe (najmłodszych i najstarszych) łączy przekonanie, że
media mają do spełnienienia szereg funkcji społecznych mają one b nie tylko głosem
obywateli, ale także źródłem wskazówek i motywacji.
... Podobne badania przeprowadzone zostały dekadę później przez Agnieszkę Stępińską i Szymona Ossowskiego (Stępińska, Ossowski, 2010a, 2010b, 2011a, 2011b, 2011c, 2012Stępińska, Ossowski, Pokrzycka, Nowak, 2012;Stępińska, Głowacki, 2014) w ramach międzynarodowych badań "Global Journalist in the 21 st Century" (Weaver, Willnat, 2012). Ponownie, punktem wyjścia była koncepcja ról i postaw dziennikarskich D. H. Weavera i G. C. Wilhoita. ...
... Tabela 1). Niewielkie zainteresowanie zadaniami związanymi z funkcją watchdoga (śledzenie działalności rządu oraz bieżące analizowanie i komentowanie polityki wewnętrznej) wyjaśnić można składem próby: badanie przeprowadzono wśród dziennikarzy pracujących dla mediów o zasięgu ogólnokrajowym -nie tylko o charakterze informacyjnym (Stępińska, Ossowski, 2010b, 2011c. To, że kluczową rolą mediów jest według większości współczesnych dziennikarzy dostarczanie informacji, a dopiero na dalszym planie monitorowanie działań podejmowanych przez podmioty polityczne, potwierdzają także wyniki badań przeprowadzonych przez B. Dobek-Ostrowską i jej zespół w ramach projektu "Journalism in change. ...
... Drugim czynnikiem, który zdaje się mieć wpływ na postrzeganie ról mediów, w szczególności ich relacji z aktorami politycznymi jest wykształcenie: dziennikarze posiadający formalne wykształcenie dziennikarskie większą wagę przykładają do szybkiego dostarczania informacji odbiorcom, śledzenia działalności rządu i bieżącego analizowania i komentowania polityki wewnętrznej. Natomiast mniejszą wagę w porównaniu do swoich kolegów, którzy nie ukończyli specjalistycznych studiów dziennikarskich, przywiązują do zapewniania rozrywki i relaksu oraz motywowania "zwykłych ludzi" do aktywności w sferze publicznej (Stępińska, Ossowski, 2011c). ...
Article
Full-text available
Celem artykułu jest zestawienie postaw polskich dziennikarzy wobec aktorów politycz-nych deklarowanych w ankietach (role perception) z faktycznymi działaniami podejmowanymi przez dziennikarzy wobec polityków w przygotowywanych przez nich materiałach informacyjnych (role performance). Wyniki badań ankietowych ujawniają istotne różnice pomiędzy poszczególnymi pokoleniami polskich dziennikarzy. Z rolą watchodoga utożsamia się przede wszystkim pokolenie podejmujące pracę w okresie zmiany ustrojowej, podczas gdy najmłodsze pokolenie-choć uważa tę rolę mediów za ważną-samo nie jest zainteresowane jej pełnieniem. Analiza zawartości mediów potwierdza dużą wagę przywiązywaną przez polskich dziennikarzy do monitorowania działalności prowadzonej przez aktorów politycznych. Badania dostarczają jednocześnie danych potwierdzających wysoki poziom pa-ralelizmu politycznego polskiego systemu medialnego.
Article
Zwrócenie uwagi na media lokalne jest ważne z powodu ich tematycznej bliskości z odbiorcą. Występują najczęściej w czterech głównych typach formatu: tradycyjna prasa drukowana, radio lokalne, telewizja lokalna i ortale internetowe. Przeważają ilościowo w wielu systemach medialnych państw (np. tradycyjna prasa drukowana: w Polsce 2000–2500 tytułów, Niemczech – 1500; np. lokalna prasa w wydaniu cyfrowym: Portugalia – 170 tytułów) odgrywając przy tym istotną rolę w życiu społeczeństw. Z empirycznych badań Anny Przybylskiej wynika, iż regularny kontakt z mediami lokalnymi wpływa pozytywnie na przywiązanie do miejsca zamieszkania i zaangażowanie społeczne mieszkańców. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie problemów, na jakie napotykają polskie media lokalne i kierunków ich rozwoju. Hipoteza badawcza brzmi – przemiany w polskich mediach lokalnych dotyczą zmian strukturalnych i jakościowych. Zmienia się zatem i warsztat dziennikarza, jak i zawartość prasy lokalnej. Jedną z głównych przyczyn tych zmian jest dynamiczny rozwój technologii. Stąd można zadać pytanie o kierunek tych przekształceń i jakie skutki za sobą pociągają, i wreszcie jaką nową jakość w dziennikarstwie lokalnym wprowadzają.
ResearchGate has not been able to resolve any references for this publication.