ArticlePDF Available

Rola prężności psychicznej w radzeniu sobie ze stresem związanym z egzaminem maturalnym (The role of resiliency in coping with stress related to maturity examination)

Authors:

Abstract

Celem podjętych badań było ustalenie jak rolę pełni prężność psychiczna w radzeniu sobie ze stresem związanym z egzaminem maturalnym. Analizowano także czy podejmowane strategie zmieniają się w miarę zbliżania się terminu egzaminu. W badaniach uczestniczyło 82 uczniów ostatniej klasy liceum ogólnokształcącego, w wieku 18-19 lat. Zastosowano Skalę Pomiaru Prężności – SPP-25 oraz Wielowymiarowy Inwentarz do Pomiaru Radzenia Sobie ze Stresem – COPE. Badanie za pomocą COPE dotyczyło oceny strategii radzenia sobie odnoszących się do egzaminu maturalnego (wersja sytuacyjna). Przeprowadzono je dwukrotnie, drugi raz po upływie 3 miesięcy po pierwszym (na dwa tygodnie przed maturą). Z badań wynika, że prężność psychiczna jest istotnie powiązana ze strategiami radzenia sobie, w obydwu etapach badania, lecz silniej w okresie bezpośrednio poprzedzającym egzamin maturalny, zarówno tymi o charakterze adaptacyjnym, jak aktywne radzenie sobie i pozytywne przewartościowanie (dodatnio), jak i strategiami unikowymi, takimi jak zaprzeczanie czy zaprzestanie działań (ujemnie). Prężność może istotnie zwiększać skuteczność radzenia sobie ze stresem egzaminacyjnym. Słowa kluczowe: prężność, radzenie sobie ze stresem, stres egzaminacyjny
7
-
ORYGINALNE
ARTYKUŁY
BADAWCZE
c)
Przegląd Badań Edukacyjnych
Educational Studies Review
ISSN 1895-4308
nr 19 (2/2014), s. 7–24
Nina Ogińska-Bulik
Uniwersytet Łódzki, e-mail: noginska@uni.lodz.pl
Magdalena Zadworna-Cieślak
Społeczna Akademia Nauk wŁodzi, e-mail: magzad@wp.pl
Rola prężności psychicznej wradzeniu sobie ze
stresem związanym zegzaminem maturalnym
DOI: http://dx.doi.org/10.12775/PBE.2014.019
The Role of Resiliency in Coping with Stress Related to the
Matriculation Examination
Abstract
The aim of this study was to determine the role of resiliency in coping with stress related
to the matriculation examination. Additionally, it was analysed whether the strategies used
change as the examination approaches. The study involved 82 secondary school students
of the nal year at the age of 18–19. The Resiliency Assessment Scale – SPP-25 and the
Multidimensional Inventory for Measuring Stress Coping – COPE were applied. The
COPE study focused on assessing the strategies used in coping with stress related to the
matriculation exam (situational version). It was conducted twice, the second one took place
3 months after the rst one (two weeks before the exam). It occurred that resiliency was
signicantly associated with the strategies of coping with stress in both stages of the study,
however it was stronger in the period immediately preceding the nal examination. The
correlation between resiliency and adaptive strategies, such as active coping with stress and
positive reframing were positive, while the correlation between avoidance strategies, such
as denial or behavioural disengagement were negative. The study shows that resiliency may
signicantly increase the effectiveness of coping with examination stress.
Key words: resiliency, coping with stress, stress examination.
ORYGINALNE ARTYKUŁY BADAWCZE
8
Wprowadzenie
Zdawanie egzaminów, pisanie sprawdzianów czy klasówek jest dla dzieci i mło-
dzieży poważnym źródłem stresu. Ze szczególnie wysokim jego poziomem
wiąże się zdawanie egzaminu dojrzałości, który jest równocześnie przepustką
na wyższą uczelnię. Tymczasem współczesne teorie stresu większe znaczenie
przypisują podejmowanej przez jednostkę aktywności zaradczej, w postaci róż-
nych strategii radzenia sobie, niż działaniu samych stresorów. Wybór strategii
radzenia sobie ze stresem zależy wprawdzie od rodzaju doświadczanej sytuacji
i jej oceny, ale przede wszystkim od właściwości podmiotowych jednostki.
W literaturze wskazuje się na dużą różnorodność wykorzystywanych przez
młodzież strategii radzenia sobie ze stresem (Compas, Connor-Smith, Saltzman,
Harding Thomsen, Wadsworth, 2001; Pisula, 2003). Proces radzenia sobie ze
stresem egzaminacyjnym jest rozciągnięty w czasie i obejmuje fazy: przygoto-
wawczą, konfrontacji, oczekiwania na wyniki i wyników (Zeidner, 1995). Naj-
ważniejsza jest faza przygotowania (antycypacyjna), w której jednostka podej-
muje działania mające na celu poradzenie sobie z występującym obciążeniem.
Faza ta poprzedza sam egzamin i rozpoczyna się w momencie, kiedy uczeń
zdaje sobie sprawę ze zbliżającego się egzaminu i obciążeń z nim związanych.
Jednocześnie w fazie tej uruchamiane są emocje, zarówno te pozytywne – zwią-
zane z myślami o sukcesie, jak i negatywne – wiążące się z obawami przed
porażką. Faza przygotowania do egzaminu jest sytuacją kontrolowalną, a jej
efekty zależą przede wszystkim od samego ucznia. Dlatego też za najbardziej
adaptacyjne w tej fazie uważane są działania zorientowane na problem, choć
podejmowane są także strategie skoncentrowane na emocjach, które pozwalają
uczniowi zmniejszyć napięcie i lęk przed zbliżającym się egzaminem. Prowa-
dzone w tym zakresie badania potwierdziły, że najczęściej wykorzystywane
przez nastolatków są strategie skoncentrowane na problemie (Gibson, i in.,
1991), zmniejsza się natomiast korzystanie ze strategii unikowych (Gelhaar,
i in., 2007). Podkreśla się także, że młodzież w procesie radzenia sobie ze stre-
sem egzaminacyjnym korzysta z kilku strategii jednocześnie (Zeidner, 1995).
Wśród właściwości osobowości, które wpływają na dobór strategii radze-
nia sobie, wymienia się stabilność emocjonalną, poczucie koherencji, własnej
wartości, skuteczności, optymizm życiowy (Heszen-Niejodek, 2002, Ogińska-
-Bulik, 2012, Ogińska-Bulik, Juczyński, 2010). Można przypuszczać, że w pro-
cesie skutecznego radzenia sobie ze stresem egzaminacyjnym istotną rolę bę-
dzie odgrywać prężność psychiczna, traktowana jako podmiotowa właściwość
jednostki.
9
Nina Ogińska-Bulik, Magdalena Zadworna-Cieślak Rola prężności psychicznej w radzeniu...
Termin „prężność” 1 jest tłumaczeniem słowa resilience, które pochodzi od
łacińskiego salire, oznaczającego sprężynować (ang. spring, spring up) i resili-
re, oznaczające odbijać się, powracać do poprzedniego stanu (ang. springback).
Literatura posługuje się dwoma terminami: resilience i resiliency. To pierw-
sze jest utożsamiane z procesem skutecznego przezwyciężania negatywnych
zjawisk i wydarzeń życiowych. Drugie oznacza właściwość osobowości czy
względnie trwały zasób jednostki i określane jest jako prężność psychiczna2.
Prężnośćrozumianaw pierwszym znaczeniu (jako proces) odnosi się do
procesu dynamicznej, pozytywnej adaptacji w obliczu pojawiających się prze-
ciwności. Aktywowanie resilience wymaga doświadczenia bezpośredniego
zagrożenia lub sytuacji o charakterze traumatycznym oraz utrzymania możli-
wości i kompetencji pozwalających na poradzenie sobie z nimi (Luthar i in.
2000). Częściej jednak prężność rozumiana jest jako właściwość osobowo-
ści. Jeanne i Jack Block (Block, Block, 1980; Block, Kremen, 1996) traktują
prężność jako względnie trwałą dyspozycję, determinującą proces elastycznej
adaptacji do ciągle zmieniających się wymagań życiowych. Ujmują więc
jako cechę osobowościową (ego-resiliency) istotną w procesie zmagania się,
zarówno z wydarzeniami o charakterze traumatycznym, jak i zdarzeniami wy-
stępujących w życiu codziennym. Wśród polskich badaczy takie rozumienie
prezentują Zenon Uchnast (1997) oraz Piotr Oleś (2000), stosując określenie
prężność-ego. Rozumienie prężności jako podmiotowej właściwości człowie-
ka prezentuje także Barbara Fredrickson (2001), traktując ją jako trwały zasób
jednostki, który najczęściej pojawia się w wyniku doświadczania przez osobę
poważnych trudności lub zagrożenia.
Nina Ogińska-Bulik i Zygfryd Juczyński (2008) traktują prężność jako
mechanizm samoregulacji, obejmujący zarówno elementy poznawcze, cha-
rakterystyczne dla przekonań i oczekiwań, a dotyczące m.in. spostrzegania
rzeczywistości w kategoriach wyzwania, a także własnych kompetencji, jak
i emocjonalne, obejmujące afekt pozytywny i stabilność emocjonalną oraz
behawioralne, wyrażające się w poszukiwaniu nowych doświadczeń i podej-
mowaniu różnorodnych i skutecznych strategii radzenia sobie z problemami.
Zgodnie z ujęciem Blocka (Block, Kremen, 1996) prężność stoi w opozycji za-
równo do braku kontroli (impulsywność), jak jej nadmiaru (sztywność).
1 W polskiej literaturze stosowane są także terminy: „sprężystość” oraz „rezyliencja”.
2 Konstrukt prężności został szerzej omówiony w książce Osobowość, stres a zdrowie oraz
artykułach autorstwa N. Ogińskiej-Bulik i Z. Juczyńskiego,Skala pomiaru prężności – SPP-25
oraz Prężność u dzieci i młodzieży: charakterystyka i pomiar – polska skala SPP-18.
ORYGINALNE ARTYKUŁY BADAWCZE
10
Prężność psychiczna sprzyja wytrwałości i elastycznemu przystosowaniu
się do wymagań życiowych, ułatwia mobilizację do podejmowania działań
zaradczych w trudnych sytuacjach, a także zwiększa tolerancję negatywnych
emocji i niepowodzeń. Osoba odznaczająca się wysokim poziomem prężności
jest pozytywniej nastawiona do życia. Jednostka prężna charakteryzuje się sta-
bilnością emocjonalną, napotkane trudności postrzega częściej jako szansę na
zdobycie nowych doświadczeń, a siebie skłonna jest uważać za osobę mającą
wpływ na podejmowanie decyzji (Ogińska-Bulik, Juczyński, 2008, 2010, 2011;
Semmer, 2006). Wiele badań wykazało znaczenie prężności dla funkcjonowa-
nia osób dorosłych, m.in. jako czynnika chroniącego przed negatywnymi skut-
kami doświadczanego stresu zawodowego (Ogińska-Bulik, 2011a), sprzyjają-
cego przystosowaniu się do choroby (Ogińska-Bulik, 2011b), występowaniu
pozytywnych zmian po traumie (Felcyn-Koczewska, Ogińska-Bulik, 2011) czy
obniżającego ryzyko uzależnienia od jedzenia (Chanduszko-Salska, Ogińska-
-Bulik, 2011).
Prężność wydaje się także pełnić istotną rolę w funkcjonowaniu dzieci
i młodzieży. Dzieci charakteryzujące się wysokim poziomem prężności ujaw-
niają wyższe poczucie sensowności podejmowanych działań, pozytywne nasta-
wienie do życia, wyższy poziom autonomii i zaufania do siebie, a także wyższą
sprawność w działaniach niezbędnych w codziennym funkcjonowaniu. Ponadto
wykazują większą wnikliwość oraz wyższe umiejętności interpersonalne, uła-
twiające nawiązywanie ciepłych i serdecznych relacji z innymi dzieci (Chuang,
Lamb, Hwang, 2006; Klohnen, 1996).
Uczniowie z wyższym wskaźnikiem prężności bardziej pilni, uważ-
ni, zdolni do koncentracji, pomocni i skłonni do współpracy (Hart i wsp., za:
Torgersen, Vollrath, 2006). Dostarczono także danych świadczących, że dzieci
o wyższym nasileniu prężności, w porównaniu z dziećmi o niskim nasileniu
tej cechy, charakteryzują się wyższym poziomem inteligencji oraz niższymi
wskaźnikami objawów psychopatologii (Robins, i in., 1996).
Wysoki poziom prężności okazał się czynnikiem pełniącym funkcję chro-
niącą nastolatków przed podejmowaniem zachowań ryzykownych i szkodli-
wych dla zdrowia (Ogińska-Bulik, 2010). W badaniach japońskich wykazano,
że prężność u adolescentów wiąże się pozytywnie z poczuciem własnej war-
tości (Oshio, i in., 2002) oraz lepszym stanem zdrowia psychicznego (Oshio,
i in., 2003).
Jednostki odznaczające się prężnością skuteczniej radzą sobie ze stresem.
Skuteczność ta wiąże się m.in. z częstszym wykorzystywaniem w procesie ra-
dzenia strategii powiązanych z emocjami pozytywnymi, takich jak koncentra-
11
Nina Ogińska-Bulik, Magdalena Zadworna-Cieślak Rola prężności psychicznej w radzeniu...
cja na zadaniu, pozytywne przewartościowanie czy nadawanie pozytywnego
znaczenia zwykłym wydarzeniom. Z kolei doświadczanie emocji pozytywnych
wpływa dodatnio na procesy poznawcze, tj. poszerza zakres uwagi, zwiększa
zdolność do elastycznego i kreatywnego myślenia, ale także powiększa zasoby
radzenia sobie (Fredrickson, 2001). Pozwala to na bardziej skuteczne radzenie
sobie, obecnie i w przyszłości. Można więc zakładać, że prężność będzie odgry-
wać istotną rolę w doborze strategii radzenia sobie w sytuacji stresu związanego
z egzaminem maturalnym. Zagadnienie to, jak dotąd, nie było przedmiotem
badań.
Cel imetoda badań
Podstawowym celem podjętych badań była ocena zależności między prężnością
psychiczną a wyborem strategii radzenia sobie ze stresem maturalnym. Ponadto
zbadano również, czy w miarę zbliżania się terminu egzaminu maturalnego do-
chodzi do zmiany strategii radzenia sobie ze stresem.
W pierwszym etapie badania, który odbył się 3 miesiące przed maturą,
uczestniczyło 82 uczniów ostatniej klasy liceum ogólnokształcącego, w wie-
ku 18–19 lat. Badania przeprowadzono w jednym z miast centralnej Polski.
Większość badanych stanowiły dziewczęta (65%). Do etapu drugiego, 2 tygo-
dnie przed maturą, przystąpiło 69 osób, tj. 85% badanych, w tym 25 chłopców
i 44 dziewczęta. W badaniach zastosowano Skalę Pomiaru Prężności – SPP-
25 oraz Wielowymiarowy Inwentarz do Pomiaru Radzenia Sobie ze Stresem
– COPE.
Skala Pomiaru Prężności – SPP-25, której autorami Nina Ogińska-
-Bulik i Zygfryd Juczyński (2008), pozwala na pomiar ogólnego poziomu pręż-
ności, traktowanej jako właściwość osobowości oraz pięciu czynników wcho-
dzących w jej skład, którymi są: 1) wytrwałość i determinacja w działaniu, 2)
otwartość na nowe doświadczenia i poczucie humoru, 3) kompetencje osobiste
i tolerancja negatywnych emocji, 4) tolerancja na niepowodzenia i traktowanie
życia jako wyzwania oraz 5) optymistyczne nastawienie do życia i zdolność
mobilizowania się w trudnych sytuacjach. Oceny tych właściwości dokonuje
się na 5-stopniowej skali typu Likerta (od 0 – zdecydowanie nie do 4 – zdecydo-
wanie tak). Ogólny wynik SPP-25 stanowi sumę pięciu wyróżnionych czynni-
ków. Im wyższy wynik, tym wyższe nasilenie prężności. Wynik ogólny SPP-25
można wyrazić w skali stenowej, w której wyniki w zakresie 1-4 oznaczają
niską prężność, 5-6 – średnią, a 7-10 – wysoką. Skala uzyskała satysfakcjonu-
jące właściwości psychometryczne (rzetelność mierzona współczynnikiem alfa
ORYGINALNE ARTYKUŁY BADAWCZE
12
Cronbacha wynosi 0,89; stabilność bezwzględna, mierzona metodą testu-rete-
stu po 4 tyg. wynosi 0,85).
Wielowymiarowy Inwentarz do Pomiaru Radzenia Sobie ze Stresem –
COPE, którego autorami są Charles S. Carver, Michael F. Scheier, Jagdish K.
Weintraub został zaadaptowany do warunków polskich przez Z. Juczyńskiego
i N. Ogińską-Bulik (2009). Inwentarz zawiera 60 stwierdzeń i służy do oceny
15 sposobów radzenia sobie ze stresem. Osoba badana ocenia każdą z poda-
nych pozycji, posługując się skalą 4-stopniową: od 1 – nigdy tak nie postępuję
do 4 zawsze tak postępuję. Każdą ze strategii ocenia się oddzielnie, doda-
jąc do siebie punkty z poszczególnych stwierdzeń wchodzących w ich skład
(po 4 dla każdej strategii). Inwentarz pozwala na wyróżnienie strategii skon-
centrowanych na problemie, strategii zaliczanych do zachowań unikowych oraz
związanych z poszukiwaniem wsparcia społecznego i koncentracją na emo-
cjach. W badaniach wykorzystano wersję narzędzia, która odnosi się do oce-
ny strategii radzenia sobie dotyczących konkretnej sytuacji, którą był egzamin
maturalny (wersja sytuacyjna). Badania przeprowadzono dwukrotnie, pierwszy
raz na 3 miesiące przed egzaminem maturalnym, drugi raz 2 tygodnie przed
maturą (3 miesiące po pierwszym badaniu).
Wyniki badań
Analizę wyników badań przeprowadzono za pomocą pakietu statystycznego
Statistica (wersja 8.0). Wykorzystując test Kołmogorowa-Smirnowa, sprawdzo-
no normalność rozkładów dla zmiennych włączonych do analizy, tj. prężności
i preferowanych strategii radzenia sobie ze stresem. Obliczono wartości śred-
nie uwzględnionych w badaniu zmiennych, tj. poziomu prężności (tab. 1) oraz
preferowanych strategii radzenia sobie ze stresem w obydwu etapach badania
(tab. 2). Następnie ustalono zależności między badanymi zmiennymi (tab. 3-8).
Płeć nie różnicuje ogólnego wyniku prężności. Jedynie czynnik 3, wcho-
dzący w skład prężności, związany był z płcią badanych, tj. chłopcy wykazy-
wali statystycznie istotnie wyższy poziom kompetencji osobistych do radzenia
sobie i tolerancji negatywnych emocji (M=14,36; SD=2,21) niż dziewczęta
(M=12,89, SD=3,21; t=2,43; p<0,02). Zaznaczyły się jednak pewne różnice
w odniesieniu do strategii radzenia sobie (analizowanych w pierwszym etapie
badań). Chłopcy uzyskali wyższe średnie wyniki niż dziewczęta w zakresie:
Unikania konkurencyjnych działań (Cope 5), Powstrzymywania się od działa-
nia (Cope 8), Zaprzeczania (Cope 11), Zażywania alkoholu lub Innych środków
psychoaktywnych (Cope 14) oraz Poczucia humoru (Cope 15). Z kolei dziew-
13
Nina Ogińska-Bulik, Magdalena Zadworna-Cieślak Rola prężności psychicznej w radzeniu...
częta przewyższały chłopców w zakresie strategii takich jak: Poszukiwanie
wsparcia emocjonalnego (Cope 4), Koncentracja na emocjach i ich wyłado-
wanie (Cope 10) oraz Odwracanie uwagi (Cope 12). Pomimo występujących
różnic w zakresie strategii radzenia sobie, nie uwzględniono płci w dalszych
analizach, przede wszystkim ze względu na zbyt małą liczbę osób badanych.
Obliczono także średnie i odchylenia standardowe w zakresie prężności
i jej poszczególnych wymiarów (tab. 1). Średnie wartości prężności w badanej
grupie nastolatków są zbliżone do wyników uzyskanych w badaniach norma-
lizacyjnych (Ogińska-Bulik, Juczyński, 2008) i odpowiadają wartości 5. stena.
Tabela 1. Średnie iodchylenia standardowe wzakresie prężności ijej wymiarów
Zmienne M SD Min Max
Prężność – wynik ogólny 68,97 10,68 27 90
Wytrwałość ideterminacja wdziałaniu 13,74 2,71 619
Otwartość na nowe doświadczenia ipoczucie humoru 15,34 2,54 4 20
Kompetencje osobiste itolerancja negatywnych emocji 13,41 2,98 3 19
Tolerancja na niepowodzenia itraktowanie życia jako wyzwania 14,23 2,52 619
Optymistyczne nastawienie do życia izdolność mobilizowania się
wtrudnych sytuacjach 12,25 2,85 4 19
W tabeli 2 porównano średnie wybieranych przez młodzież strategii ra-
dzenia sobie ze stresem egzaminacyjnym w pierwszym i drugim etapie badań.
Istotność różnic ustalono, wykorzystując test dla prób zależnych.
Średnie nasilenie poszczególnych strategii radzenia sobie ze stresem u ba-
danej młodzieży nie odbiega znacząco od wyników amerykańskich, uzyska-
nych za pomocą inwentarza COPE w wersji sytuacyjnej (Carver i in., za: Ju-
czyński, Ogińska-Bulik, 2009).
Tabela 2. Zróżnicowanie strategii radzenia sobie wobydwu etapach badań
ZMIENNE
ETAP I
(3 miesiące przed
maturą)
ETAP II
(2 tygodnie przed
maturą) Test t Poziom
istotno-
ści p
MSD MSD
COPE 1 – Aktywne radzenie sobie 11,18 1,47 11,08 1,96 .44 Ni
COPE 2 – Planowanie 10,34 2,51 11,18 2,51 -3,48 .001
COPE 3 – Poszukiwanie wsparcia instrumen-
talnego 11,07 2,92 11,31 2,21 -.82 Ni
ORYGINALNE ARTYKUŁY BADAWCZE
14
COPE 4 – Poszukiwanie wsparcia
emocjonalnego 11,57 2,90 10,81 2,42 2,82 .01
COPE 5 – Unikanie konkurencyjnych działań 9,89 2,01 10,17 2,23 -1,06 Ni
COPE 6 – Zwrot ku religii 8,02 4,08 7,71 3,68 1,29 Ni
COPE 7 – Pozytywne przewartościowanie
irozwój 10,63 2,29 11,20 2,01 -1,92 Ni
COPE 8 – Powstrzymywanie się od działania 10,02 2,13 9,75 7,71 .96 Ni
COPE 9 – Akceptacja 10,00 2,46 9,21 2,28 2,92 .05
COPE 10 – Koncentracja na emocjach iich
wyładowanie 11,27 2,79 10,95 2,62 1,21 Ni
COPE 11 – Zaprzeczanie 6,63 1,87 6,56 2,17 .28 Ni
COPE 12 – Odwracanie uwagi 8,97 2,19 8,81 2,32 1,96 Ni
COPE 13 – Zaprzestanie działań 6,75 2,23 6,56 2,01 1,01 Ni
COPE 14 – Zażywanie alkoholu lub Innych
środków psychoaktywnych 6,56 3,51 6,22 3,06 1,05 Ni
COPE 15 – Poczucie humoru 6.62 2,61 6,81 2,53 -.60 Ni
Najczęściej wykorzystywanymi strategiami na 3 miesiące przed maturą
było poszukiwanie wsparcia emocjonalnego i instrumentalnego, koncentracja
na emocjach i ich wyładowanie oraz aktywne radzenie sobie. Najrzadziej zaś
występowało zażywanie alkoholu i innych substancji psychoaktywnych, poczu-
cie humoru i zaprzeczanie.
Na dwa tygodnie przed maturą badana młodzież korzystała przede wszyst-
kim z poszukiwania wsparcia instrumentalnego, pozytywnego przewartościo-
wania oraz planowania działań. Najrzadziej stosowanymi strategiami było
zażywanie alkoholu i innych substancji psychoaktywnych, zaprzeczanie i za-
przestanie działań. Jak wynika z danych zawartych w tabeli 2, u badanych ma-
turzystów w miarę zbliżania się egzaminu wzrosła częstotliwość korzystania
ze strategii planowania, zmniejszyła się natomiast skłonność do poszukiwania
wsparcia emocjonalnego i akceptacji. Uzyskane wskaźniki wielkości efektu
(d-Cohena dla strategii 2 – planowanie = -0,63, dla strategii 4 – poszukiwanie
wsparcia emocjonalnego = 0,50, dla strategii 9 – akceptacja = 0,50) dla testu t
dla prób zależnych okazały się umiarkowane, co nakazuje ostrożne formułowa-
nie wniosku o istnieniu różnic między średnimi.
W kolejnym etapie analiz, wykorzystując współczynniki korelacji Pearso-
na, ustalono związek pomiędzy prężnością i jej wymiarami a strategiami radze-
Tabela 2. Cd.
15
Nina Ogińska-Bulik, Magdalena Zadworna-Cieślak Rola prężności psychicznej w radzeniu...
nia sobie ze stresem w obu etapach badania. Współczynniki korelacji istotne
statystycznie przedstawia tabela 3.
Tabela 3. Współczynniki korelacji pomiędzy ogólnym poziomem prężności astra-
tegiami radzenia sobie ze stresem
PRĘŻNOŚĆ – WYNIK OGÓLNY
ETAP I ETAP II
COPE 1 – Aktywne radzenie sobie
r=.35** COPE 1: Aktywne radzenie sobie
r=.36**
COPE 7 – Pozytywne przewartościowanie irozwój
r=.40*** COPE 7: Pozytywne przewartościowanie irozwój
r=.44***
COPE 13 – Zaprzestanie działań
r= -.36** COPE 13: Zaprzestanie działań
r= -.56***
COPE 10 – Koncentracja na emocjach iich
wyładowanie
r= -.26**
COPE 11: Zaprzeczanie
r= -.42***
COPE 5 – Unikanie konkurencyjnych działań
r=.20*
* p<.05; ** p<.01; *** p<.001
Zarówno w pierwszym, jak i w drugim etapie badań wykazano dodatni
związek aktywnego radzenia sobie i pozytywnego przewartościowania z ogól-
nym poziomem prężności, z kolei zależność ujemna dotyczyła zaprzestania
działań. Związki te okazały się silniejsze na 2 tygodnie przed maturą. Ponadto
na 3 miesiące przed maturą (etap 1) z poziomem prężności powiązane były
także takie strategie jak: unikanie konkurencyjnych działań (dodatnio) oraz
koncentracja na emocjach i ich wyładowanie (ujemnie), których to związków
nie zanotowano przed samym egzaminem maturalnym. W sytuacji zbliżającej
się matury (etap 2) zaznaczył się także ujemny związek prężności z zaprze-
czaniem.
Dodatkowo sprawdzono, które z wymiarów prężności powiązane
w największym stopniu z wybieranymi przez młodzież strategiami radze-
nia sobie ze stresem związanym z egzaminem dojrzałości. W tab. 4-8 zapre-
zentowano istotne statystycznie wartości współczynników korelacji między
zmiennymi.
ORYGINALNE ARTYKUŁY BADAWCZE
16
Tabela 4. Związki pomiędzy czynnikiem 1 prężności astrategiami radzenia sobie
ze stresem
PRĘŻNOŚĆ 1 - Wytrwałość ideterminacja wdziałaniu
ETAP I ETAP II
COPE 1 – Aktywne radzenie sobie
r= .21* COPE 1 – Aktywne radzenie sobie
r= .30**
COPE 13 – Zaprzestanie działań
r= -.35** COPE 13 – Zaprzestanie działań
r= -.42***
COPE 5 – Unikanie konkurencyjnych działań
r= .27** COPE 11 – Zaprzeczanie
r= -.32**
COPE 6 – Zwrot ku religii
r= .23* COPE 12 – Odwracanie uwagi
r= -.38**
COPE 15 – Poczucie humoru
r= -.20*
COPE 14 – Zażywanie alkoholu lub innych środków
psychoaktywnych
r= -.38**
* p<.05; ** p<.01; *** p<.001
Im wyższą wytrwałość i determinację w działaniu przejawiała badana mło-
dzież na 3 miesiące przed maturą (etap 1), tym częściej korzystała z aktywnego
radzenia sobie, unikania konkurencyjnych działań i zwrotu ku religii, a rzadziej
z zaprzestania działań i poczucia humoru. Z kolei przed samym egzaminem
(etap 2) występują podobne i nieco silniejsze zależności aktywnego radzenia
sobie i zaprzestania działań z czynnikiem 1 prężności, natomiast dodatkowo
skorelowane z nim (ujemnie) było zażywanie alkoholu lub innych środków,
odwracanie uwagi i zaprzeczanie.
Tabela 5. Związki pomiędzy czynnikiem 2 prężności astrategiami radzenia sobie
ze stresem
PRĘŻNOŚĆ 2 – Otwartość na nowe doświadczenia ipoczucie humoru
ETAP I ETAP II
COPE 1 – Aktywne radzenie sobie
r= .29** COPE 1 – Aktywne radzenie sobie
r=.28*
COPE 7 – Pozytywne przewartościowanie irozwój
r= .49*** COPE 7 – Pozytywne przewartościowanie irozwój
r= .40***
COPE 3 – Poszukiwanie wsparcia instrumentalnego
r= .21*
COPE 14 –Zażywanie alkoholu lub innych środków
psychoaktywnych
r= .29*
COPE 15 – Poczucie humoru
r= .37***
* p<.05; ** p<.01; *** p<.001
17
Nina Ogińska-Bulik, Magdalena Zadworna-Cieślak Rola prężności psychicznej w radzeniu...
Strategiami dodatnio powiązanymi z otwartością na nowe doświadczenia
i poczuciem humoru w czasie poprzedzającym maturę o 3 miesiące było w świe-
tle badań aktywne radzenie sobie, poszukiwanie instrumentalnego wsparcia,
pozytywne przewartościowanie (najsilniejsza korelacja) oraz poczucie humoru.
Na 2 tygodnie przed maturą takie związki wystąpiły już tylko w zakresie aktyw-
nego radzenia sobie, pozytywnego przewartościowania i zażywania środków
psychoaktywnych.
Tabela 6. Związki pomiędzy czynnikiem 3 prężności astrategiami radzenia sobie
ze stresem
PRĘŻNOŚĆ 3 – Kompetencje osobiste itolerancja negatywnych emocji
ETAP I ETAP II
COPE 7 – Pozytywne przewartościowanie irozwój
r= .25* COPE 7 – Pozytywne przewartościowanie irozwój
r= .37**
COPE 13 – Zaprzestanie działań
r= -.36** COPE 13 – Zaprzestanie działań
r= -.52***
COPE 1 – Aktywne radzenie sobie
r= .23* COPE 11 – Zaprzeczanie
r= -.41***
COPE 10 – Koncentracja na emocjach iich wyłado-
wanie
r= -.40***
* p<.05; ** p<.01; *** p<.001
Z poczuciem kompetencji osobistych i tolerancją negatywnych emocji
było dodatnio powiązane pozytywne przewartościowanie i rozwój oraz ujemnie
– zaprzestanie działań – na 3 miesiące przed egzaminem, a w jeszcze wyższym
stopniu – tuż przed egzaminem. Pozostałe czynniki powiązane z kompetencja-
mi osobistymi to koncentracja na emocjach i ich wyładowanie oraz aktywne
radzenie sobie (w pierwszym etapie), a także zaprzeczanie (w drugim etapie).
Tabela 7. Związki pomiędzy czynnikiem 4 prężności astrategiami radzenia sobie
ze stresem
PRĘŻNOŚĆ 4 – Tolerancja na niepowodzenia itraktowanie życia jako wyzwania
ETAP I ETAP II
COPE 3 – Poszukiwanie wsparcia instrumentalnego
r=.36** COPE 3 – Poszukiwanie wsparcia instrumentalnego
r= .37**
COPE 4 – Poszukiwanie wsparcia emocjonalnego
r= .31** COPE 4 – Poszukiwanie wsparcia emocjonalnego
r= .32**
ORYGINALNE ARTYKUŁY BADAWCZE
18
COPE 7 – Pozytywne przewartościowanie irozwój
r= .41*** COPE 7 – Pozytywne przewartościowanie irozwój
r= .34**
COPE 11 – Zaprzeczanie
r= -.24* COPE 11 – Zaprzeczanie
r= -.44***
COPE 13 – Zaprzestanie działań
r= -.34** COPE 13 – Zaprzestanie działań
r= -47***
COPE 1 – Aktywne radzenie sobie
r= .38**
COPE 2 – Planowanie
r= .21*
COPE 5 – Unikanie konkurencyjnych działań
r= .24*
* p<.05; ** p<.01; *** p<.001
Czynnik 4 prężności, jakim jest tolerancja na niepowodzenia i traktowanie
życia jako wyzwania, był skorelowany z największą liczbą strategii radzenia
sobie, zwłaszcza w etapie 1, czyli na 3 miesiące przed maturą. Najsilniejsze
związki dotyczyły pozytywnego przewartościowania i aktywnego radzenia so-
bie w etapie 1 oraz zaprzestania działań i zaprzeczania w etapie 2. Dodatnio
powiązane z czynnikiem 4 prężności okazało się też poszukiwanie wsparcia
społecznego, zarówno instrumentalnego, jak emocjonalnego, i to w obydwu
etapach badania.
Optymistyczne nastawienie do życia i zdolność mobilizowania się w trud-
nych sytuacjach były powiązane - zarówno na 3 miesiące, jak i 2 tygodnie przed
maturą - z aktywnym radzeniem sobie, pozytywnym przewartościowaniem (do-
datnio) i zaprzestaniem działań (ujemnie). Wyraźnie silniejsze zależności odno-
szą się do etapu 2.
Tabela 8. Związki pomiędzy czynnikiem 5 prężności astrategiami radzenia sobie
ze stresem
PRĘŻNOŚĆ 5 – Optymistyczne nastawienie do życia izdolność mobilizowania się wtrudnych sytuacjach
ETAP I ETAP II
COPE 1 – Aktywne radzenie sobie
r= .26* COPE 1 – Aktywne radzenie sobie
r= .34**
COPE 7 – Pozytywne przewartościowanie irozwój
r= .39** COPE 7 – Pozytywne przewartościowanie irozwój
r= .58***
COPE 13 – Zaprzestanie działań
r= -.24* COPE 13 – Zaprzestanie działań
r= -.56***
Tabela 7. Cd.
19
Nina Ogińska-Bulik, Magdalena Zadworna-Cieślak Rola prężności psychicznej w radzeniu...
COPE 10 – Koncentracja na emocjach iich wyłado-
wanie
r= -.28**
COPE 2 – Planowanie
r= .37**
COPE 11 – Zaprzeczanie
r= -.36**
* p<.05; ** p<.01; *** p<.001
Ponadto istotne współczynniki korelacji uzyskano także w przypadku kon-
centracji na emocjach (1 etap) oraz planowania i zaprzeczania (2 etap). Ogól-
nie, im bardziej optymistyczna postawa i przekonanie o zdolnościach mobili-
zowania się w trudnych chwilach, tym większa skłonność do wykorzystywania
w sytuacji zbliżającego się stresu egzaminacyjnego przystosowawczych stra-
tegii radzenia sobie, przede wszystkim aktywnego radzenia sobie, planowania
i pozytywnego przewartościowania, a mniejsza do strategii unikowych, takich
jak zaprzestanie działań i zaprzeczanie.
Podsumowanie idyskusja wyników
Przeprowadzone badania wykazały duże zróżnicowanie wykorzystywanych
przez młodzież strategii radzenia sobie ze stresem maturalnym. Znajduje to po-
twierdzenie w innych badaniach (Compass i in., 2001; Pisula, 2003; Zeidner,
1995).
Badana młodzież wykorzystuje w procesie radzenia sobie ze stresem eg-
zaminacyjnym strategie, pełniące zarówno funkcję instrumentalną – służą po-
radzeniu sobie z problemem, jak i emocjonalną – których celem jest regulacja
emocji, a przede wszystkim zmniejszenie napięcia i obniżenie poziomu lęku,
niezależnie od zbliżającego się terminu egzaminu. Najrzadziej stosowane były
strategie unikowo-ucieczkowe, takie jak zażywanie alkoholu i innych substancji
psychoaktywnych, zaprzestanie działań czy zaprzeczanie. Na podobne rezulta-
ty wskazują Janis Gibson i in. (1991) oraz Tim Gelhaar i in. (2007), podkreśla-
jąc, że w fazie przygotowania do egzaminu najczęściej wykorzystywane przez
nastolatków są strategie skoncentrowane na problemie, zmniejsza się natomiast
tendencja do wykorzystywania strategii unikowych.
Preferencje badanych nastolatków w zakresie strategii radzenia sobie nie
zmieniły się w zasadniczy sposób w zależności od terminu zbliżania się do egza-
minu maturalnego. Zmiany te zaobserwowano jedynie w odniesieniu do 3 spo-
śród 15 strategii wchodzących w skład inwentarza COPE. Wraz z upływem cza-
su, jaki pozostał do egzaminu maturalnego, u badanej młodzieży zwiększyła
Tabela 8. Cd.
ORYGINALNE ARTYKUŁY BADAWCZE
20
się skłonność do korzystania ze strategii planowania, zmniejszeniu zaś uległa
preferencja do poszukiwania emocjonalnego wsparcia i akceptacji. Świadczy to
o stabilności preferowanych sposobów radzenia sobie. Może także sugerować,
że sytuacyjne radzenie sobie nie różni się w zasadniczy od dyspozycyjnego
choć w tym przypadku nie analizowano tego drugiego. Byłoby to zgodne z za-
łożeniami Carvera i Scheiera (1994), którzy zakładali znaczne podobieństwo
sposobów radzenia sobie w sytuacjach ogólnych i specycznych.
Ponadto przeprowadzone badania wskazują na istotną rolę prężności w do-
borze strategii radzenia sobie ze stresem egzaminacyjnym, choć uzyskane zależ-
ności można uznać co najwyżej za umiarkowane. Właściwość osobowości, jaką
jest prężność psychiczna, okazała się powiązana ze strategiami radzenia sobie,
które pełnią zarówno funkcję instrumentalną, jak i emocjonalną. Co ciekawe,
w obydwu etapach badań prężność (traktowana jako wynik ogólny SPP-25) sil-
niej wiązała się ze strategią, jaką jest pozytywne przewartościowanie i rozwój
(etap 1 i 2) oraz zaprzestaniem działań (etap 2) niż strategią aktywnego radze-
nia sobie. Podobne tendencje pojawiły się w odniesieniu do poszczególnych
wymiarów, składających się na prężność psychiczną. Najwięcej związków ze
strategiami radzenia sobie wykazuje czynnik 4, tj. tolerancja na niepowodzenia
i traktowanie życia jako wyzwania. Zanotowano tu istotne zależności nie tylko
w odniesieniu do strategii, które wiązały się z innymi czynnikami prężności, ale
także z poszukiwaniem wsparcia społecznego, zarówno instrumentalnego, jak
i emocjonalnego, i to w obydwu etapach badania (zależność dodatnia).
Rola prężności w doborze strategii radzenia sobie ze stresem matural-
nym okazała się zgodna z przewidywaniami. Prężność, a szczególnie jej dwa
czynniki, tj. kompetencje osobiste i tolerancja negatywnych emocji (cz. 3)
oraz optymistyczne nastawienie do życia i zdolność mobilizowania się w trud-
nych sytuacjach (cz. 5) sprzyjają podejmowaniu przystosowawczych strategii
i zmniejszają skłonność do korzystania ze strategii nieadaptacyjnych. Znacze-
nie prężności w procesie radzenia sobie zwiększa się wraz ze zbliżaniem się
terminu egzaminu, co potwierdza jej rolę jako czynnika sprzyjającego skutecz-
nemu radzeniu sobie czy odnoszeniu sukcesu w sytuacjach stresujących. Jed-
nak niespodziewanym wynikiem okazała się pozytywna, choć słaba, zależność
otwartości na nowe doświadczenia i poczucia humoru (cz. 2) ze skłonnością
do zażywania alkoholu lub innych środków psychoaktywnych. Wskazuje to,
że osoby, które przejawiają wysoki poziom otwartości na nowe doświadcze-
nia – co może być powiązane ze skłonnością do poszukiwania nowych doznań
w sytuacji zwiększonego poziomu stresu (etap 2), wykazują preferencje do
ucieczki w alkohol. Uzyskany wynik może sugerować niejednoznaczną rolę
21
Nina Ogińska-Bulik, Magdalena Zadworna-Cieślak Rola prężności psychicznej w radzeniu...
prężności w doborze strategii radzenia sobie. Jej składnik, jakim jest otwartość
na nowe doświadczenia, może sprzyjać w sytuacji silnego stresu podejmowaniu
nieadaptacyjnych strategii radzenia sobie. Być może można tu mówić o dwóch
stronach prężności – pozytywnej i negatywnej. Byłoby to zgodne z zapropono-
wanym przez George’a Bonanno i Maren Westphal (2007) oraz przytaczanym
przez Pawła Izdebskiego i Małgorzatę Suprynowicz (2011) rozróżnieniem na
pozytywny i negatywny wymiar prężności. Ten negatywny obejmuje nieadap-
tacyjne radzenie sobie, określane także jako tzw. brzydkie radzenie sobie (co-
pingugly), odnoszące się do używania strategii służących rozładowaniu napię-
cia związanego z doświadczaną sytuacją. Zagadnienie to wymagałoby jednak
dalszych badań.
Siłę związku między prężnością a sposobami radzenia sobie ze stresem
egzaminacyjnym można określić jako umiarkowaną. Udział w procesie radze-
nia sobie ze stresem przypisuje się także innym właściwościom podmiotowym,
wśród których wymienia się m.in.: stabilność emocjonalną, poczucie koheren-
cji, własnej wartości, skuteczności czy optymizm życiowy (Heszen-Niejodek,
2002, Juczyński, 2010; Ogińska-Bulik, 2012, Ogińska-Bulik, Juczyński, 2010).
Prężność psychiczna prawdopodobnie ma większe znaczenie dla radzenia sobie
ze stresem o charakterze ekstremalnym, związanym z doświadczaniem zda-
rzeń traumatycznych. Przypuszczalnie odgrywa ona rolę bufora, czyli czynnika
chroniącego przed negatywnymi skutkami doświadczanych zdarzeń. Świadczą
o tym wyniki badań Sandry Prince-Embury (2007) wskazujące, że młodzież
z wysokim nasileniem prężności w porównaniu z jednostkami o niskim nasile-
niu tej zmiennej, wykazywała lepszą adaptację do takich wydarzeń życiowych
jak rozwód rodziców czy bycie oarą przemocy domowej. Z kolei z badań
Phyllis Silverman i James’aWorden’a (za: Clark i in., 1999) wynika, że 83%
dzieci charakteryzujących się wysokim nasileniem prężności skutecznie pora-
dziło sobie ze śmiercią któregoś z rodziców w okresie 4 miesięcy od wystąpie-
nia zdarzenia.
Na zakończenie należy zwrócić uwagę na ograniczenia przeprowadzonych
badań. Obejmowały one stosunkowo niewielką liczbę uczniów przygotowują-
cych się do egzaminu maturalnego. Ponadto nie badano poczucia stresu; zało-
żono, że on występuje, a skoncentrowano się jedynie na ocenie wykorzysty-
wanych strategii radzenia sobie. Nie kontrolowano także wpływu niektórych
czynników socjodemogracznych, mogących mieć znaczenie w procesie ra-
dzenia sobie, np. związanych z sytuacją rodzinną. Ponadto trudno jednoznacz-
nie określić, czy czas, w jakim przeprowadzono badanie, zwłaszcza etap 1
(3 miesiące przed egzaminem), można uznać za właściwą fazę przygotowaw-
ORYGINALNE ARTYKUŁY BADAWCZE
22
czą egzaminu maturalnego. Ponadto czas pomiędzy dokonanymi pomiarami
preferowanych strategii radzenia sobie (3 miesiące) może wydawać się zbyt
krótki. Być może nie pozwoliło to na uchwycenie dynamiki zmian w zakresie
ich stosowania. W przyszłości, prowadząc badania nad stresem egzaminacyj-
nym, warto byłoby uwzględnić ocenę nasilenia stresu oraz ocenę zarówno sytu-
acyjnego, jak i dyspozycyjnego radzenia sobie.
Bibliograa
Block J. H., Block J. (1980), The role of ego-control and ego-resiliency in the origination of
behaviour,[w:] W. A. Collings (red.), The Minnesota Symposia on Child Psychology-
,Hillsdale, Erlbaum, New York.
Block J., Kremen, A. M. (1996), IQ and ego-resiliency: Conceptual and empirical connec-
tions and separateness.“Journal of Personality and Social Psychology”, nr 70, s. 349–
–361, DOI: http://dx.doi.org/10.1037/0022-3514.70.2.349
Bonanno, G. A., Westphal M. (2007), Posttraumatic growth and resilience to trauma: diffe-
rent sides of the same coin of different coins?, “Applied Psychology”, nr 56, s. 417–427.
Carver C., Scheier M. (1994), Situational coping and coping dispositions in a stressful trans-
action, “Journal of Personality and Social Psychology”, nr 66 (1), s. 184–195, DOI:
http://dx.doi.org/10.1037//0022-3514.66.1.184
Chanduszko-Salska J., Ogińska-Bulik N. (2011), Prężność a ryzyko uzależnienia od jedze-
nia,[w:] L. Golińska, E. Bielawska-Batorowicz (red), Rodzina i praca w warunkach
kryzysu, Wydawnictwo UŁ, Łódź.
Clark D., Pynoos R., Goebel A. (1999), Mechanisms and processes of adolescent bereave-
ment, [w:] R. Haggerty, L. Sherrod, N. Garmezy, M. Rutter (red.), Stress, risk and resi-
lience in children and adolescents, Cambridge University Press, Cambridge.
Compas, B., Connor-Smith, J., Saltzman, H., Harding Thomsen, A., Wadsworth, M. (2001),
Coping with stress during childhood and adolescence: problems, progress, and poten-
tial in theory and research, “Psychological Bulletin, nr 127, s. 87–127, DOI:http://
dx.doi.org/10.1037//0033-2909.127.1.87
Chuang, S., Lamb, M., Hwang, C. (2006), Personality development from childhood to ado-
lescence: A longitudinal study of ego-control and ego-resiliency in Sweden, “Interna-
tional Journal of Behavioral Development, nr 30 (4), s. 338-343, DOI: http://dx.doi.
org/10.1177/0165025406072795
Felcyn-Koczewska M., Ogińska-Bulik N. (2011), Rola prężności w rozwoju potraumatycz-
nym osób w żałobie, [w:] L. Golińska, E. Bielawska-Batorowicz (red.), Rodzina i praca
w warunkach kryzysu, Wydawnictwo UŁ, Łódź.
23
Nina Ogińska-Bulik, Magdalena Zadworna-Cieślak Rola prężności psychicznej w radzeniu...
Fredrickson B. (2001), The role of positive emotions in positive psychology: The broaden-
-and build theory of positive emotions, “AmericanPsychologist, nr 56, s. 218–226,
DOI: http://dx.doi.org/10.1037//0003-066X.56.3.218
Gelhaar T., Seiffge-Krenke I., Borge A., Cicognani E., Cunha M., Loncaric D. (2007), Ado-
lescent coping with everyday stressors: A seven-nation study of youth from central,
eastern, southern and northern Europe, “European Journal of Developmental Psycho-
logy, nr 4 (2), s. 129–156, DOI: http://dx.doi.org/10.1080/17405620600831564
Gibson J. T., Westwood M. J., Ishiyama F. I., Borgen W. A., Showalter S. M., Al-Saraff Q.
(1991), Youth and culture: A seventeen nation study of perceived problems and co-
ping strategies, “International Journal for the Advancement of Counselling”, nr 14,
s. 203–216, DOI: http://dx.doi.org/10.1007/BF00119183
Heszen-Niejodek I. (2002), Emocje, ocena poznawcza i strategie w procesie radzenia sobie,
[w:] I. Heszen-Niejodek (red), Teoretyczne i kliniczne aspekty radzenia sobie ze stresem
psychologicznym, Wydawnictwo Stowarzyszenie Psychologia i Architektura, Poznań.
Izdebski P., Suprynowicz M. (2011), Rozwój pourazowy a prężność. Nauki o Edukacji,
„Rocznik Naukowy Kujawsko-Pomorskiej Szkoły Wyższej w Bydgoszczy”, nr 5,
s. 61–69.
Juczyński Z., Ogińska-Bulik N. (2009), Narzędzia pomiaru stresu i radzenia sobie ze stre-
sem, Pracownia Testów Psychologicznych, Warszawa.
Klohnen E. C. (1996), Conceptual analysis and measurement of the construct of ego-resilien-
cy, Journal of Personality and Social Psychology, nr 70, s. 1067–1079, DOI: http://
dx.doi.org/10.1037//0022-3514.70.5.1067
Luthar S., Cicchetti D., Becker B. (2000), The construct of resilience: critical evaluation and
guidelines for future work, “Child Development, nr 71, s. 543-562, DOI: http://dx.doi.
org/10.1111/1467-8624.00164
Ogińska-Bulik N. (2010), Szkoła jako środowisko kształtowania psychologicznych zasobów
jednostki chroniących przed podejmowaniem zachowań ryzykownych – rola prężno-
ści, [w:] D. Bilski (red.), Szkoła jako środowisko edukacji zdrowotnej, Wydawnictwo
WSEZiNS, Łódź.
Ogińska-Bulik N. (2011a), Rola prężności w zapobieganiu negatywnym skutkom stresu za-
wodowego, [w:] L. Golińska, E. Bielawska-Batorowicz (red.), Rodzina i praca w wa-
runkach kryzysu, Wydawnictwo UŁ, Łódź.
Ogińska-Bulik N. (2011b), Rola prężności psychicznej w przystosowaniu się kobiet do cho-
roby nowotworowej, „Psychoonkologia”, nr 1, s. 26–35.
Ogińska-Bulik N. (2012), Stres i radzenie sobie, [w:] E. Bielawska-Batorowicz (red.), Wpro-
wadzenie do psychologii dla ekonomistów, PWE, Warszawa.
ORYGINALNE ARTYKUŁY BADAWCZE
24
Ogińska-Bulik N., Juczyński Z. (2008), Skala pomiaru prężności – SPP-25, „Nowiny Psy-
chologiczne”, nr 3, s. 39–56.
Ogińska-Bulik, N., Juczyński, Z. (2010 – wyd. II uzup.), Osobowość, stres a zdrowie, Wy-
dawnictwo Din, Warszawa.
Ogińska-Bulik N., Juczyński Z. (2011), Prężność u dzieci i młodzieży: charakterystyka i po-
miar – polska skala SPP-18, „Polskie Forum Psychologiczne”, nr 16 (1), s. 7–28.
Oleś P. (2000), Psychologia przełomu połowy życia, Wydawnictwo KUL, Lublin.
Oshio, A., Kaneko, H., Nagamine, S., Nakaya, M. (2003), Construct validity of the Ado-
lescent Resilience Scale, “Psychological Reports”, nr 93, s. 1217–1222, DOI: http://
dx.doi.org/10.2466/PR0.93.8.1217–1222
Oshio A., Nakaya M., Kaneko H., Nagamine S. (2002), Development and validation of an
Adolescent Resilience Scale, “Japanese Journal of Counseling Science”, nr 35, s. 57–65.
Pisula E. (2003), Środowiskowe i osobowościowe uwarunkowania radzenia sobie ze stresem
przez dzieci i młodzież, [w:] A. Jurkowski (red.), Z zagadnień współczesnej psychologii
wychowawczej, Wydawnictwo IP PAN, Warszawa.
Prince-Embury S. (2007), Resiliency scales for children and adolescents: A prole of perso-
nal strengths, “Canadian Journal of School Psychology”, nr 22 (2), s. 255–261.
Robins R. W., John O. P., Caspi A., Moftt T. E., Stouthamer-Loeber M. (1996), Resilient,
overcontrolled, and undercontrolled boys. Three replicable personality types, “Jo-
urnal of Personality and Social Psychology”, nr 70, s. 157-171, DOI: http://dx.doi.
org/10.1037//0022-3514.70.1.157
Torgersen S., Vollrath M. (2006), Personality types, personality traits, and risky health beha-
vior, [w:] M. Vollrath (red.), Handbook of Personality and Health, Wiley, Chichester.
Semmer N. (2006),Personality, stress and coping,[w:] M. Vollrath (red.), Handbook of Per-
sonality and Health, Wiley, Chichester.
Uchnast Z. (1997), Prężność osobowa: Empiryczna typologia i metoda pomiar, „Roczniki
Filozoczne”, nr XLV (4), s. 27–49.
Zeidner M., (1995), Adaptive coping with test situations. A review of literature, “Edu-
cational Psychologist”, nr 30 (3), s. 123–133, DOI: http://dx.doi.org/10.1207/
s15326985ep3003_3
... As one of the serious factors causing stress in children and adolescents in Poland, the need to deal with school examinations -Matura exam (for secondary school certificate) in particular -stands out. Nowadays, however, more important in the impact of stressors per unit is attributed not so much to their rank as to the ways of dealing with them (Ogińska-Bulik et al. 2014). ...
... The model of pre-examination stress (i.e. condition faced by students prior to school exams) includes two phases: exam preparation and exam confrontation, which is particularly characterized by emotional multiplicity (Ogińska-Bulik et al. 2014), and the period immediately preceding the exam is considered to trigger the greatest response to stress (Ringeisen et al. 2018). ...
Article
Full-text available
Background and Objectives: Mental health disorders are often the consequence of hormonal disorders such as those accompanying polycystic ovary syndrome (PCOS), where changes in appearance and having to deal with a number of other problems occur due to this illness. The objective of this study was to determine the prevalence and severity of anxiety and depression symptoms, the level of ego-resiliency, and the ways that women with PCOS cope with stress compared to healthy women in order to determine the influence of socio-demographic characteristics in relation to levels of anxiety and depression with ego-resiliency and stress-coping methods. Materials and Methods: The study was conducted in Poland in 2021 and included 230 women with PCOS and 199 healthy controls aged 20–40 years old. The hospital anxiety and depression scale (HADs), ego-resiliency scale, as well as the MINI-COPE inventory were used. Results: The women with PCOS had higher levels of anxiety and depression and poorer ego-resiliency in comparison to the healthy women. The women with PCOS used passive stress-coping strategies significantly more commonly than the healthy women. Living in rural areas, having a lower level of education and being childless increased anxiety levels. Similarly, being over 30, living in a rural area, having a lower level of education, being childless, and being obese increased depression levels in the women with PCOS. A low level of ego-resiliency and passive stress-coping strategies are predictors of high levels of anxiety and depression in women with PCOS. Conclusions: Women with PCOS should be checked for anxiety and depression. They should also be checked to see whether they have the resources to cope with chronic stress in order to optimize therapeutic interventions.
Article
Full-text available
Grit as a resource conducive to compliance with the rules during the Covid-19 pandemic in the group of young women and men-resocialization inspirations Abstract: The article presents connections of grit and its two factors-perseverance of effort and consistency of interests, with a propensity to follow the rules and recommendations established by the government during the Covid-19 pandemic. The presented results are based on data collected during the study carried out in a group of 275 secondary school students from the Podlaskie voivodeship. Research tools included an original questionnaire for measuring the functioning of youth during the Covid-19 pandemic and a Polish adaptation of A. Lee Duckworth's Short Grit Scale (SGS) by P. Wyszyńska (Wyszyńska et al. 2017). The obtained results indicate correlations of grit and, in particular, perseverance of effort with the propensity to comply with epidemic recommendations in the group of female respondents. No statistically significant correlations were found in the group of male respondents. This suggests that the grit factor may be among the important personal resources contributing to prosocial behavior, which should be capitalized in the course of taking preventive measures and resocialization practice addressed to the group of young women.
Article
Full-text available
Parentification is a form of distorted division of roles and responsibilities in the family where the roles of parent and child are reversed. A situation that goes beyond the child's capabilities and exhausts resources usually yields numerous negative consequences. Nevertheless, in some circumstances , parentification may be beneficial by shaping resiliency. The main aim of the study was to examine the relations between parentification characteristics and resiliency. There were 208 adolescents (Mage = 14.55; SDage = 1.00) who participated in the study. Resiliency was evaluated using the Polish Scale for Children and Adolescents SPP-18. Parentification level was measured with the polish Parentification Questionnaire for Youth. The analyses revealed significant relations between parentification and resiliency dimensions. The relations were different based on the participant's gender. The obtained results underline the role of resiliency in shaping the perception of family role dysfunctions such as parentification.
Article
Full-text available
W artykule przedstawiono związki uporu (grit) oraz jego dwóch aspektów – wytrwałości w wysiłku i spójności zainteresowań ze skłonnością do przestrzegania zasad i zaleceń ustanowionych przez rząd w czasie pandemii Covid-19. Zaprezentowane wyniki bazują na danych zebranych w trakcie badania zrealizowanego w grupie 275 uczniów szkół średnich z obszaru województwa podlaskiego. W badaniu wykorzystano autorski kwestionariusz do pomiaru funkcjonowania młodzieży w czasie pandemii Covid-19 oraz skalę Short Grit Scale (SGS) A. Lee Duckworth w polskiej adaptacji P. Wyszyńskiej (Wyszyńska i in. 2017). Uzyskane wyniki wskazują na związki grit, a w szczególności wytrwałości w wysiłku ze skłonnością do przestrzegania zaleceń epidemicznych w grupie badanych kobiet. W grupie badanych mężczyzn nie stwierdzono istotnych statystycznie zależności. Sugeruje to, iż czynnik grit może być jednym z ważnych zasobów osobistych przyczyniających się do zachowań prospołecznych, który powinien być skapitalizowany w toku działań prewencyjnych i praktyce resocjalizacyjnej adresowanej do grupy młodych kobiet.
Article
Full-text available
Purpose: This is a review to assess the working conditions that affect the stress level of paramedics and their ability to cope with stress. The profession of a paramedic is characterized by constant contact with other people and exposure to many factors, including biological (HIV, flu virus), chemical (causing allergic reactions, burns) physical (noise, low or excessive temperature), psychosocial (aggression, violence, traumatic experiences). Methodology: This is a Systematic review paper. The PubMed, Cochrane Library, and Google scholar search were used to analyze the problem. The following keywords were used to search for information sources: paramedic, working conditions, medical rescue, ambulance, stress, coping with stress. Articles were selected according to the impact of working conditions on stress and its consequences among the group of paramedics. Main Findings: The work of a rescuer is a constant action under the influence of a high level of stress and emotions, caused by an unforeseen sequence of events and time pressure. The long-term presence of negative factors is the cause of the appearance of burnout syndrome, rumination, PTSD, and somatic symptoms related to stress in the workplace. It can result in a deterioration of the quality of patient care. Implications of this study: The above results should be taken into account by units of the emergency medical care system. The paper indicates the occurrence of negative psychological effects of work-related stress and as a consequence the need to train the personnel in the field of stress-coping techniques and to provide emergency medical service workers with mental health monitoring and psychological care in the workplace. Novelty in this study: There is a lack of systematic reviews of the impact of working conditions on the mental health of workers in emergency medical care services. The paper is an attempt to assess the impact of working conditions on stress and its effects on the group of paramedics and other emergencies medical care system employees.
Article
Full-text available
W artykule przedstawione zostały związki łączące presję na osiągnięcia szkolne i akademickie, odczuwaną przez uczniów i studentów, z rozwojem uzależnienia od uczenia się, uzależnienia od pracy oraz innych zaburzeń psychicznych i wzrostu częstotliwości występowania zjawisk z obszaru psychopatologii (takich, jak np. samobójstwa). Dokonana została analiza aktualnego stanu wiedzy na temat uzależnienia od pracy oraz uzależnienia od uczenia się, a także omówione zostały podobieństwa i różnice między zaangażowaniem w daną aktywność (pracę lub naukę) a uzależnieniem od tej aktywności. W szczególności przedstawiono teoretyczne i praktyczne znaczenie konceptualizacji problemów pogarszającego się stanu zdrowia psychicznego młodego pokolenia w kategoriach uzależnienia od pracy i uczenia się, a także ich związku z obsesją sukcesu socjoekonomicznego.
Article
Full-text available
p>Prężność, rozumiana jako właściwość jednostki, która decyduje o umiejętności skutecznego radzenia sobie w sytuacjach trudnych, jest zasobem osobistym sprzyjającym procesowi pozytywnej adaptacji do warunków środowiskowych. Celem przeprowadzonych badań było rozpoznanie prężności nieletnich umieszczonych w placówkach resocjalizacyjnych w porównaniu z prężnością młodzieży nieskonfliktowanej z prawem. W badaniach zastosowano Skalę Pomiaru Prężności autorstwa Niny Ogińskiej-Bulik i Zygfryda Juczyńskiego. Uzyskane wyniki badań potwierdzają, że nieletni charakteryzują się niższym nasileniem prężności niż młodzież ze szkół ponadpodstawowych, zwłaszcza w zakresie dwóch czynników: poczucia humoru i otwartości na nowe doświadczenia oraz kompetencji osobistych i tolerancji negatywnego afektu.</p
Article
The aim of this study was to analyse the relationship between the sense of coherence and resilience and the styles of stress coping and to determine which of the studied variables (comprehensibility; manageability; meaningfulness; optimistic attitude and energy; perseverance and determination in action; sense of humour and openness to new experiences; personal competences and tolerance of negative affect) was more important in predicting coping styles with stressful situations in the group of juveniles who had been referred to probation centres. Participants in this study were 210 juveniles from probation centres. The following research tools were used in the research: A. Antonovsky’s Orientation to Life Questionnaire, Resilience Scale by N. Ogińska-Bulik and Z. Juczyński, and Coping Inventory for Stressful Situations by N. S. Enlder and J. D. A. Parker. The research results show that sense of coherence and resilience play a predictive function for the style which focuses on the task, emotions, avoidance and strategy related to engaging in substitute activities and seeking contact with people. Building (by probation officers) the sense of coherence and resilience among juveniles involves better understanding of the surrounding world and the stimuli which come from it, understanding internal signals and increasing the sense of manageability and comprehensibility, enhancing the ability to use the own and the environmental resources as well as working on the sense of meaningfulness, i.e. the motivational aspect of functioning. Supporting components of resilience (optimistic attitude and energy; perseverance and determination in action; sense of humour and openness to new experiences; personal competences and tolerance of negative affect) through psychoeducational activities (in probation centres) enables better understanding of the own self and, consequently, using stress management strategies aimed at finding a positive solution to a particular situation.
Article
In this article, the author describes a new theoretical perspective on positive emotions and situates this new perspective within the emerging field of positive psychology. The broaden-and-build theory posits that experiences of positive emotions broaden people's momentary thought-action repertoires, which in turn serves to build their enduring personal resources, ranging from physical and intellectual resources to social and psychological resources. Preliminary empirical evidence supporting the broaden-and-build theory is reviewed, and open empirical questions that remain to be tested are identified. The theory and findings suggest that the capacity to experience positive emotions may be a fundamental human strength central to the study of human flourishing.
Article
In this article, the author describes a new theoretical perspective on positive emotions and situates this new perspective within the emerging field of positive psychology. The broaden-and-build theory posits that experiences of positive emotions broaden people's momentary thought-action repertoires, which in turn serves to build their enduring personal resources, ranging from physical and intellectual resources to social and psychological resources. Preliminary empirical evidence supporting the broaden-and-build theory is reviewed, and open empirical questions that remain to be tested are identified. The theory and findings suggest that the capacity to experience positive emotions may be a fundamental human strength central to the study of human flourishing.