BookPDF Available

Społeczno-gospodarcze i przestrzenne kierunki zmian regionalnego oraz lokalnych rynków pracy województwa śląskiego

Authors:
Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
Sławomir Sitek, Jerzy Runge,
Franciszek Kłosowski, Anna Runge,
Jacek Petryszyn, Sławomir Pytel,
Tomasz Spórna,Monika Kurpanik,
Elżbieta Zuzańska-Żyśko
Sławomir Sitek, Jerzy Runge,
Franciszek Kłosowski, Anna Runge,
Jacek Petryszyn, Sławomir Pytel,
Tomasz Spórna,Monika Kurpanik,
Elżbieta Zuzańska-Żyśko
SPOŁECZNO-GOSPODARCZE I PRZESTRZENNE KIERUNKI ZMIAN REGIONALNEGO ORAZ LOKALNYCH
RYNKÓW PRACY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO - SGP WSL
SPOŁECZNO-GOSPODARCZE I PRZESTRZENNE KIERUNKI ZMIAN REGIONALNEGO ORAZ LOKALNYCH
RYNKÓW PRACY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO - SGP WSL
SPOŁECZNO-GOSPODARCZE I PRZESTRZENNE
KIERUNKI ZMIAN REGIONALNEGO ORAZ LOKALNYCH
RYNKÓW PRACY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO - SGP WSL
SPOŁECZNO-GOSPODARCZE I PRZESTRZENNE
KIERUNKI ZMIAN REGIONALNEGO ORAZ LOKALNYCH
RYNKÓW PRACY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO - SGP WSL
UNIA EUROPEJSKA
EUROPEJSKI
FUNDUSZ SPOŁECZNY
Egzemplarz bezpłatny
ISBN 978-83-61644-38-5
Człowiek - najlepsza inwestycjaCzłowiek - najlepsza inwestycja
Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
UNIA EUROPEJSKA
EUROPEJSKI
FUNDUSZ SPOŁECZNY
Niniejsza publikacja powstała w ramach projektu badawczego pt.:
„Społeczno-gospodarcze i przestrzenne kierunki zmian regionalnego oraz lokalnych
rynków pracy województwa śląskiego - SGP WSL”
realizowanego w ramach Priorytetu VIII Regionalne Kadry Gospodarki,
Działania 8.1 Rozwój pracowników i przedsiębiorstw w regionie
Poddziałania 8.1.2 Wsparcie procesów adaptacyjnych i modernizacyjnych w regionie,
Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, współfinansowanego ze środków
Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.
1
Społeczno-gospodarcze oraz przestrzenne
kierunki zmian regionalnego oraz lokalnych
rynków pracy województwa śląskiego
Raport końcowy
S
ŁAWOMIR
S
ITEK
J
ERZY
R
UNGE
F
RANCISZEK
K
ŁOSOWSKI
A
NNA
R
UNGE
J
ACEK
P
ETRYSZYN
S
ŁAWOMIR
P
YTEL
T
OMASZ
S
PÓRNA
M
ONIKA
K
URPANIK
E
LŻBIETA
Z
UZAŃSKA
YŚKO
S
OSNOWIEC
2013
2
Redaktor Prac Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego
Prof. dr hab. Andrzej T. Jankowski
Recenzenci
Prof. dr hab. Andrzej Matczak
Prof. UMCS dr hab. Andrzej Miszczuk
Prof. UG dr hab. Tomasz Michalski
Publikacja powstała w ramach projektu badawczego pt.: „Społeczno-gospodarcze
i przestrzenne kierunki zmian regionalnego oraz lokalnych rynków pracy
województwa śląskiego SGP WSL”,
współfinansowanego ze środków Unii
Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.
Skład zespołu badawczego:
prof. dr hab. Jerzy Runge – ekspert merytoryczny
zespół: dr hab. Franciszek Kłosowski, dr Monika Kurpanik, dr Jacek Petryszyn,
dr Sławomir Pytel, dr Anna Runge, dr Sławomir Sitek, mgr Tomasz Spórna,
dr Elżbieta Zuzańska-Żyśko
ISBN
978-83-61644-38-5
E
GZEMPLARZ BEZPŁATNY
Nakład 700 egzemplarzy
3
S
PIS TREŚCI
W
PROWADZENIE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6
R
OZDZIAŁ
1.
Z
AŁOŻENIA METODOLOGICZNE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8
1.1.
O
GÓLNA KONCEPCJA OPRACOWANIA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.2.
P
RZEDMIOT CEL
,
HIPOTEZY BADAWCZE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.3.
S
TRUKTURALIZACJA POSTĘPOWANIA BADAWCZEGO
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
14
1.4.
G
ŁÓWNE NURTY BADAWCZE RYNKU PRACY OBSZARU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
16
1.5.
O
RGANIZACJA POSTĘPOWANIA BADAWCZEGO
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.5.1.
B
ADANIA ANKIETOWE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
19
1.5.2.
B
ADANIA W OPARCIU O BIEŻĄCĄ SPRAWOZDAWCZOŚĆ STATYSTYCZNĄ
. . . 21
1.6.
O
GRANICZENIA BADAŃ RYNKU PRACY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
22
1.7.
METODOLOGIA SZACOWANIA LICZBY PRACUJĄCYCH
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
26
1.8.
I
NSTRUMENTY I PROGRAMY DZIAŁAŃ NA RYNKU PRACY
PRÓBA BILANSU DLA
WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
28
R
OZDZIAŁ
2.
D
EMOGRAFICZNE I SPOŁECZNE UWARUNKOWANIA RYNKU PRACY
W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
51
2.1.
R
OZMIESZCZENIE LUDNOŚCI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
51
2.2.
Z
MIANY ZALUDNIENIA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
2.3.
M
IGRACJE LUDNOŚCI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
2.3.1.
N
APŁYW I ODPŁYW LUDNOŚCI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
2.3.2.
K
IERUNKI NAPŁYWU MIGRACYJNEGO
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
76
2.3.3.
K
IERUNKI ODPŁYWU MIGRACYJNEGO
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
79
2.3.4.
N
APŁYW MIGRACYJNY DO GMIN
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
83
2.3.5.
O
DPŁYW MIGRACYJNY Z GMIN
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
2.3.6.
E
FEKTYWNOŚĆ MIGRACJI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
85
2.3.7.
S
TRUKTURA WYKSZTAŁCENIA MIGRANTÓW
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
86
2.4.
S
TRUKTURA PŁCI LUDNOŚCI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
2.5.
S
TRUKTURA WIEKU LUDNOŚCI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
2.6.
S
POŁECZNE UWARUNKOWANIA RYNKU PRACY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
106
R
OZDZIAŁ
3.
U
WARUNKOWANIA GOSPODARCZE RYNKU PRACY W WOJEWÓDZTWIE
ŚLĄSKIM
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
119
3.1.
Z
ARYS HISTORYCZNEGO ROZWOJU GOSPODARKI WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
. . . .
119
3.2.
U
WARUNKOWANIA ZEWNĘTRZNE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122
3.2.1.
U
WARUNKOWANIA MIĘDZYNARODOWE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122
3.2.1.1.
P
OLSKI EKSPORT
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
3.2.1.2.
B
EZPOŚREDNIE INWESTYCJE ZAGRANICZNE W
P
OLSCE
. . . . . . . . . .
125
3.2.2.
U
WARUNKOWANIA
K
RAJOWE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128
4
3.3.
U
WARUNKOWANIA WEWNĘTRZNE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
130
3.3.1.
C
HARAKTERYSTYKA PODMIOTÓW GOSPODARCZYCH
REGON . . . . . . . . . . .
130
3.3.2.
P
RACUJĄCY W GOSPODARCE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
141
3.3.3.
F
UNKCJONOWANIE GOSPODARKI WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
. . . . . . . . . . .
156
3.3.4.
P
ERSPEKTYWY GOSPODARKI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165
3.4.
S
PECYFICZNE WYMIARY RYNKU PRACY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
. . . . . . . . . . . .
169
3.4.1.
P
ODMIOTY Z WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO NOTOWANE NA
G
IEŁDZIE
P
APIERÓW
W
ARTOŚCIOWYCH W
W
ARSZAWIE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
169
3.4.2.
R
OLA HANDLU W RYNKU PRACY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
173
3.4.3.
Z
NACZENIE
KSSE
NA RYNKU PRACY WOJEWÓDZTWA
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
178
R
OZDZIAŁ
4.
K
LASYFIKACJA RYNKÓW PRACY ORAZ STRUKTUR BEZROBOCIA
W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
185
4.1.
Z
ASADY KLASYFIKACJI RYNKÓW PRACY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
185
4.2.
K
LASYFIKACJA RYNKÓW PRACY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
. . . . . . . . . . . . . . . . . 187
4.2.1.
K
LASYFIKACJA WIELKOŚCI RYNKÓW PRACY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
187
4.2.2.
R
ANGA RYNKU PRACY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
195
4.2.3. O
DDZIAŁYWANIE RYNKÓW PRACY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
196
4.3.
D
YNAMIKA ZMIAN ORAZ POZIOM WAHAŃ LICZBY PRACUJĄCYCH
. . . . . . . . . . . . .
198
4.4. S
POŁECZNO
-
GOSPODARCZE SKŁADOWE RYNKU PRACY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
201
4.4.1.
A
KTYWNOŚĆ GOSPODARCZA MIESZKAŃCÓW
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201
4.4.2.
K
ONDYCJA FINANSOWA PODMIOTÓW GOSPODARCZYCH
. . . . . . . . . . . . . . . 204
4.4.3.
R
YNEK PRACY W ŚWIETLE RUCHLIWOŚCI PRZESTRZENNEJ ORAZ STRUKTURY
WIEKU LUDNOŚCI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
206
4.5.
T
YPOLOGIA PRZESTRZENNA BEZROBOCIA W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM
. . . . . . . . . 209
R
OZDZIAŁ
5.
S
EKTORY DEFICYTOWE I NADWYŻKOWE
.
C
HARAKTERYSTYKA I PRÓBA
PROGNOZY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
223
5.1.
M
ETODOLOGIA BADAŃ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
224
5.2.
A
NALIZA SEKTOROWA RYNKU PRACY WEDŁUG GRUP WIELKICH ZAWODÓW
I SPECJALNOŚCI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
227
5.3.
G
RUPY ELEMENTARNE STANOWIĄCE SEKTORY DEFICYTOWE LUB NADWYŻKOWE
W RAMACH POSZCZEGÓLNYCH GRUP WIELKICH
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
229
5.3.1.
P
RZEDSTAWICIELE WŁADZ PUBLICZNYCH
,
WYŻSI URZĘDNICY I KIEROWNICY
230
5.3.2.
S
PECJALIŚCI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231
5.3.3.
T
ECHNICY I INNY ŚREDNI PERSONEL
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
237
5.3.4.
P
RACOWNICY BIUROWI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
244
5.3.5.
P
RACOWNICY USŁUG OSOBISTYCH I SPRZEDAWCY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
245
5.3.6.
R
OLNICY
,
OGRODNICY
,
LEŚNICY I RYBACY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
248
5.3.7.
R
OBOTNICY PRZEMYSŁOWI I RZEMIEŚLNICY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
249
5
5.3.8.
O
PERATORZY I MONTERZY MASZYN I URZĄDZEŃ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
255
5.3.9.
P
RACOWNICY PRZY PRACACH PROSTYCH
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
256
5.3.10.
S
IŁY ZBROJNE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
259
5.4.
P
ROGNOZA KRÓTKOTERMINOWA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
259
R
OZDZIAŁ
6.
R
YNEK PRACY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO W ŚWIETLE BADAŃ
ANKIETOWYCH
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
263
6.1.
B
ADANIA ANKIETOWE PRZEDSIĘBIORCÓW Z WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
. . . . . . . .
263
6.2.
B
ADANIA ANKIETOWE SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
284
R
OZDZIAŁ
7.
P
ROCEDURY MONITORINGU ZMIAN GOSPODARCZYCH I RYNKU
PRACY
PROJEKCJA NARZĘDZIA DIAGNOSTYCZNEGO
(
PROGRAM
SGP
WSL) . . . . .
287
7.1.
Z
ASADY DZIAŁANIA NARZĘDZIA ANALITYCZNEGO
SGP
WSL . . . . . . . . . . . . . . .
287
7.2.
U
ZASADNIENIE I INTERPRETACJA ZASTOSOWANYCH MIERNIKÓW
. . . . . . . . . . . . . 291
R
OZDZIAŁ
8.
U
WARUNKOWANIA PRZEMIAN RYNKU PRACY ORAZ WSKAZANIA DLA
POLITYKI REGIONALNEJ I LOKALNEJ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
296
8.1.
B
ARIERY I ZAGROŻENIA PRZEMIAN RYNKU PRACY
ODDZIAŁYWANIA GLOBALNE
,
KRAJOWE
,
REGIONALNE I LOKALNE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
296
8.1.1.
S
KALA GLOBALNA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
296
8.1.2.
S
KALA KRAJOWA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
300
8.1.3.
S
KALA REGIONALNA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
300
8.1.4.
S
KALA LOKALNA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
302
8.1.5.
H
IERARCHIA DEMOGRAFICZNO
-
SPOŁECZNYCH OBSZARÓW
PROBLEMOWYCH W OBRĘBIE WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
311
8.2.
C
ENTRALNOŚĆ I PERYFERYJNOŚĆ W BADANIACH MIEJSKICH RYNKU PRACY
. . . . . .
312
8.3.
W
SKAZANIA DLA POLITYKI REGIONALNEJ I LOKALNEJ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
320
8.3.1.
I
STOTA I CZYNNIKI ROZWOJU LOKALNEGO I REGIONALNEGO
. . . . . . . . . . . .
320
8.3.2.
R
YNEK PRACY A POLITYKA LOKALNA I REGIONALNA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
R
OZDZIAŁ
9.
M
ODEL RYNKU PRACY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO ORAZ
POTENCJALNE SCENARIUSZE DALSZYCH PRZEMIAN GOSPODARCZYCH
. . . . . . . . . . .
329
9.1.
M
ODEL WIELKOŚCI PRACUJĄCYCH I BEZROBOTNYCH W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM
329
9.2.
P
RZESTRZENNY MODEL RYNKU PRACY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
. . . . . . . . . . . .
334
9.3.
W
ARIANTOWE SCENARIUSZE ROZWOJU GOSPODARCZEGO WOJEWÓDZTWA
ŚLĄSKIEGO
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
336
PODSUMOWANIE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
347
REKOMENDACJE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
350
LITERATURA I MATERIAŁY ŹRÓDŁOWE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
356
S
PIS RYCIN
I TABEL
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368
A
NEKS
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376
Z
AŁĄCZNIK
:
PŁYTA DVD
PROGRAM SGP WSL ORAZ PLIKI PDF
5
KSIĄŻEK
6
W
PROWADZENIE
Wzrastająca złożoność społeczno-gospodarcza współczesnego świata
powoduje, na wiele problemów analizowanych do tej pory w węższym kontekście
przestrzenno-strukturalnym należy spojrzeć dzisiaj znacznie szerzej. Wystarczy
wskazać chociażby na konsekwencje procesu transformacji ustrojowej w krajach
Europy Środkowo-Wschodniej i ich akces do struktur polityczno-gospodarczych
działających w skali Europy, jak i świata.
Jedną z kategorii ekonomicznych niezwykle istotną z punktu widzenia
funkcjonowania gospodarki oraz życia społecznego jest rynek pracy. Jego złożoność
podażowo-popytowa oraz szerokie uwarunkowania zewnętrzne powodują
zainteresowanie rynkiem pracy zarówno badaczy, jak i decydentów. Ważną pozycję
wśród regionalnych rynków pracy zajmują tradycyjne regiony społeczno-
gospodarcze, odzwierciedlające określony etap przemian gospodarki
kapitalistycznej. Górny Śląsk – podobnie jak Zagłębie Ruhry, Zagłębie Donieckie, czy
też aglomeracja ostrawsko-karwińska to regiony powstałe w tzw. drugim cyklu
N.D. Kondratiewa (1925), z silną monofunkcyjnością gospodarczą (górnictwo
węglowe, hutnictwo, przemysł maszynowy). O ile w krajach zachodnich po 1945 r.
regiony te podlegały procesom restrukturyzacji bądź likwidacji, o tyle w Europie
Środkowo-Wschodniej zmiany te uzewnętrzniły się dopiero po transformacji
ustrojowej. Konieczność dywersyfikacji działalności gospodarczej (zwłaszcza
tercjalizacji), restrukturyzacji dominujących gałęzi przemysłowych, jak i likwidacji
nierentownych przedsiębiorstw, niewątpliwie rzutowała na rynek pracy. Pojawienie
się bezrobocia, spadek liczby pracujących w gospodarce, czy też znaczne
zróżnicowanie przestrzenne owych zmian w obrębie konurbacji katowickiej, czy
rybnickiej, to tylko część dokonujących się przeobrażeń. O ile proces restrukturyzacji
małych i średnich przedsiębiorstw przebiegał tutaj pomyślnie, o tyle restrukturyzacja
dużych państwowych firm jest zadaniem bardziej złożonym, wymagającym
szerszego uwzględnienia kontekstu społecznego.
Niewątpliwie rynek pracy województwa śląskiego znajduje się w okresie
przejściowym między ewidentnym zakończeniem historycznego, długo-
okresowego zasilania w zasoby pracy z bliskiego i dalekiego otoczenia,
a wykształceniem się względnie trwałego modelu rynku pracy opartego
w decydującej mierze na zasobach regionalnych. Paradoksalnie, kreowanie zasobów
pracy będzie w nim coraz silniej uzależnione od czynnika demograficzno-
społecznego, a nie jak było przez lata od czynnika ekonomicznego. Nasilający się
proces modernizacji społecznej powoduje między innymi konsekwencje II przejścia
demograficznego, „kurczenia się” miast, reorientację kierunków przemieszczeń
7
ludności, czy t suburbanizację. Złożoność oraz wielkoskalowość układów
osadniczych województwa śląskiego i ich otoczenia silnie różnicuje poszczególne
rejony, które mogą b interpretowane w kategoriach biegunów, jak i peryferii
rozwojowych.
Przejście w wiek emerytalny wyżu demograficznego z lat 50. XX w, silne
starzenie społeczeństwa, ograniczone możliwości zewnętrznego pozyskania
zasobów pracy, to najistotniejsze wyzwania regionalnego i lokalnych rynków pracy
województwa śląskiego.
Dlatego też niniejsza publikacja jak i towarzyszące jej opracowania
cząstkowe a dotyczące regionalnego i lokalnych rynków pracy województwa
śląskiego obejmują szeroki kontekst społeczno-gospodarczy oraz przestrzenny tego
zagadnienia.
Podział województwa śląskiego na jednostki statystyczne (NTS-3) wyróżnia
8 podregionów: bielski, bytomski, częstochowski, gliwicki, katowicki, rybnicki,
sosnowiecki i tyski (por. mapa na wkładce). W nawiązaniu do tego podziału
opracowano problematykę rynku pracy poszczególnych podregionów: bielskiego,
częstochowskiego i rybnickiego. Jednak pięć kolejnych podregionów, położonych w
środkowej części województwa (bytomski, gliwicki, katowicki, sosnowiecki i tyski),
potraktowano łącznie nazywając ten obszar (na potrzeby niniejszego opracowania)
subregionem centralnym.
Autorzy zdają sobie sprawę z istnienia niejednolitego nazewnictwa tak
wyróżnionych obszarów, zapisanego w różnych dokumentach. Przykładowo,
zgodnie ze strategią rozwoju województwa śląskiego obszar województwa został
podzielony na 4 subregiony planistyczne: łnocny, południowy, zachodni
i środkowy. Jednak przestrzennie to te same obszary co podregiony
częstochowski, bielski, rybnicki oraz subregion centralny. Z tych też powodów tytuły
czterech opracowań częściowych brzmią odpowiednio:
Rynek pracy w podregionie bielskim
Rynek pracy w podregionie częstochowskim
Rynek pracy w podregionie rybnickim
Rynek pracy w subregionie centralnym województwa śląskiego.
Oddając w ręce Czytelniw niniejsze opracowanie liczymy, że będzie ono
pomocne w działaniach bieżących wspomagających rynek pracy. Publikacja
kierowana jest do władz samorządowych, instytucji rynków pracy, przedstawicieli
administracji rządowej w terenie, a także przedsiębiorców, mieszkańców oraz
wszystkich których interesują zagadnienia rynków pracy.
Autorzy
8
R
OZDZIAŁ
1
Z
AŁOŻENIA METODOLOGICZNE
1.1.
O
GÓLNA KONCEPCJA OPRACOWANIA
Pierwszym podstawowym zadaniem inicjującym postępowanie badawcze
nad regionalnym oraz lokalnymi rynkami pracy obszaru województwa śląskiego,
jest nakreślenie podstaw teoretycznych, w oparciu o które będą przebiegać działania
zespołu.
Układ treści raportu obejmuje cztery kwestie kluczowe, tj.:
a. Przybliżenie założeń metodologicznych.
b. Strukturalizację rozpatrywanego postępowania badawczego.
c. Zasygnalizowanie głównych nurtów badawczych rynku pracy obszaru
województwa śląskiego.
d. Informację o organizacji postępowania badawczego w wyżej wymienionym
projekcie.
Tym samym zarysowane na początku podstawy metodologiczne determinują
kolejne kroki działań zespołu badawczego.
Konieczność podjęcia badań wynika zarówno z obserwowanych
wewnątrzrynkowych tendencji przemian, jak i przesłanek zewnętrznych. Z jednej
strony mamy do czynienia z cechami samego rynku pracy, zaś z drugiej z obecnymi,
jak i prognozowanymi zmianami demograficzno-społecznymi rzutującymi na
wielkość i rodzaj zasobów pracy.
Dane statystyczne informują, w skali całego województwa śląskiego liczba
pracujących w gospodarce (bez rolnictwa indywidualnego) sięgnęła w 2010 r. prawie
2 mln osób (1,989 mln). Dla porównania w 2010 r. było to 2,128 mln pracujących.
Zatem zauważalny jest wyraźny spadek pracujących w gospodarce województwa
rzędu około 150 tys. osób. Regres liczby pracujących wynika z wielu przyczyn,
zarówno demograficznych, jak i ekonomicznych (m.in. słabszy dopływ absolwentów
do gospodarki, wchodzenie w wiek emerytalny roczników powojennego wyżu
demograficznego, zagraniczna emigracji zarobkowa, emigracja do innych ośrodków
miejskich w Polsce). Co prawda j w pierwszych latach transformacji prywatny
sektor gospodarki wykazał zdecydowanie szybszy wzrost pracujących aniżeli sektor
państwowy (czego efektem jest aktualnie jego blisko 60% udział w koncentracji
pracujących.
9
Liczba bezrobotnych w na dzień 31 marca 2013 r. sięgnęła 225,4 tys. osób.
Niepokojąca jest jednak tendencja szybszego w porównaniu z innymi grupami,
wzrostu udziału bezrobotnych absolwentów szkół wyższych. Oznacza to, podaż
pracy w wielu zawodach wymagających ukończenia studiów, stała się większa niż
popyt na pracę. Pomimo obecności wielu ośrodków miejskich w regionie, następuje
terytorialne domykanie się niektórych segmentów rynku pracy, tj. spadek liczby
najdalszych dojazdów do pracy.
Rynek pracy badanego województwa jod początku lat 80. XX wieku zaczął
odchodzić od modelu ekstensywnego, opartego głównie na pozyskiwaniu zasobów
pracy spoza swego terytorium. Istotnie zmniejszyła się wielkość i zasięg
przestrzenny dojazdów do pracy. Spadło znaczenie sąsiednich województw
w kształtowaniu napływu migracyjnego, jak i w konsekwencji obniżyła się populacja
pracujących.
Tendencje te będą ulegać pogłębieniu, bowiem w najbliższych latach coraz
wyraźniej w wiek emerytalny wejdą roczniki powojennego wyżu demograficznego.
Sygnalizowane tendencje przejawem szerszego zjawiska „kurczenia się”
miast. Najogólniej oznacza on proces spadku dynamiki przemian społeczno-
gospodarczych wywołany nałożeniem się na siebie konsekwencji drugiego
„przejścia” demograficznego, recesji gospodarki, suburbanizacji, zaś w krajach
Europy Środkowo-Wschodniej dodatkowo konsekwencji transformacji ustrojowej.
W rezultacie zmniejsza się poziom ruchu naturalnego ludności (ubytek naturalny),
obszary wiejskie stają się bardziej atrakcyjne dla potencjalnego migranta niż obszary
miejskie, narasta proces starzenia społeczeństwa oraz jego feminizacji (starsze grupy
wieku).
Wpływ owych procesów na badane województwo jest już widoczny. Tylko
w latach 1988–2008 ubyło około 240 tys. mieszkańców (wielkość ubytku
porównywana z zaludnieniem Częstochowy), zaś w perspektywie 2030 r. w samej
tylko konurbacji katowickiej spodziewany jest ubytek rzędu 450 tys. osób. Nie
pozostanie to bez wpływu na rynek pracy województwa, zwłaszcza te jego rynki
lokalne, które już teraz notują najbardziej niekorzystne tendencje (zachodnia
i centralna część konurbacji katowickiej, łnocno-wschodnia część subregionu
częstochowskiego). Dlatego też niezwykle istotne jest uwypuklenie konsekwencji
procesu „kurczenia się” miast, jak i suburbanizacji dla funkcjonowania lokalnych
rynków pracy województwa śląskiego.
10
1.2.
P
RZEDMIOT
,
CEL
,
HIPOTEZY BADAWCZE
Przedmiotem badań jest rynek pracy obszaru województwa śląskiego.
W warunkach ekonomicznych pod pojęciem rynku pracy najogólniej rozumiemy
strukturę relacji między podażową a popytową sferą rynku (Olędzki, 1979). Z jednej
bowiem strony gospodarka kreuje określoną liczbę miejsc pracy w poszczególnych
sektorach, zaś z drugiej strony w społeczeństwie rejestrujemy zmieniające s
w czasie zasoby pracy (czynni zawodowo).
W czasach realnego socjalizmu obowiązywała zasada pełnego zatrudnienia.
Doktrynalnie nie mogło być bezrobocia. Tak naprawdę występowało ono w postaci
bezrobocia ukrytego („przerost” miejsc pracy). Rok 1989 spowodował radykalne
przeobrażenia w obrębie rynku pracy. Z jednej strony istotnego znaczenia nabrał
sektor prywatny, zaś z drugiej ukryte do tej pory bezrobocie ujawniło się z dużym
nasileniem.
Wręcz modelowym przykładem owych przemian jest rynek pracy
województwa śląskiego (Runge, 1996). Przez około 300 lat (od połowy XVIII wieku
po lata 80. XX wieku) obszar ten utożsamiany był z typem silnie monofunkcyjnym
gospodarczo (górnictwo węglowe, hutnictwo), zaś zasoby pracy pochodziły głównie
spoza tego obszaru. Kres imigracyjnego charakteru regionalnego rynku pracy
odnotowujemy tutaj na początku lat 80. XX wieku, kiedy to po raz pierwszy
większego znaczenia nabierają miejscowe zasoby pracy. W 1982 r. po raz ostatni
w napływie migracyjnym notujemy wysoką pozycję województw sąsiadujących,
później ich rola radykalnie spada.
Obecność czterech złożonych układów osadniczych (konurbacje
katowicka i rybnicka; aglomeracje Bielska-Białej i Częstochowy) tworzy
wzajemnie powiązany, hierarchiczny układ rynków lokalnych, wykazujących
znaczące powiązania z obszarami otaczającymi.
Uzasadnienie podjęcia badań nie wynika jedynie z zasięgu przestrzennego
rynku pracy, ale również ze skali zróżnicowań gospodarczych poszczególnych
ośrodków, zróżnicowania procesu restrukturyzacji czy też skali oddziaływań
globalnych.
Niezwykle ważne także uwarunkowania demograficzno-społeczne rynku
pracy. Determinują nie tylko zasoby pracy (czynni zawodowo), ale także ogólnie
wpływają na charakter i dynamikę zmian ludnościowych. Osłabienie dynamiki
w tym względzie, wejście w fazę drugiego „przejścia” demograficznego,
zaawansowanie procesu modernizacji społecznej, czy t nasilające się zjawiska
suburbanizacji, rzutują w swoim całokształcie na możliwość zmian rynku pracy.
11
Skala przestrzenna konurbacji katowickiej podstawowego trzonu
osadniczego regionu, historyczny jego rozwój w trzech bądź dwóch organizacjach
państwowych spowodował, odbiega on w swoim wymiarze przestrzenno-
funkcjonalnym od klasycznych układów aglomeracyjnych.
Dlatego tak istotne jest monitorowanie nie tylko tendencji przemian
społeczno-gospodarczych samego układu osadniczego, ale także szeroko
rozumianego otoczenia.
Celem badań jak stwierdzono w założeniach projektu badawczego,
ogólnym celem podjętego przedsięwzięcia jest diagnoza i prognoza regionalnego
oraz lokalnych rynków pracy z uwzględnieniem jego społeczno-gospodarczych
uwarunkowań.
Z powyższego celu ogólnego wynikają cele szczegółowe. Są nimi:
wykonanie kompleksowej analizy sytuacji społeczno-gospodarczej regionu
ze szczególnym uwzględnieniem lokalnych rynków pracy;
opracowanie wariantów scenariuszy dalszych przemian regionu
z uwzględnieniem uwarunkowań subregionalnych;
wypracowanie narzędzi diagnostycznego monitoringu stanu gospodarki;
wyposażenie instytucji rynku pracy i edukacji w rekomendacje i narzędzia
z zakresu przyszłych kierunków działań na rynku pracy poprzez
upowszechnienie wyników badań.
Hipoteza badawcza zakłada się, iż rozpatrywany rynek pracy województwa
śląskiego cechuje się istotnym zróżnicowaniem przestrzennym, hierarchicznym,
strukturalnym jak i funkcjonalnym. Jednocześnie na owe wymiary znaczący wpływ
wywierają uwarunkowania społeczno-demograficzne. Wymiar przestrzenny rynku
pracy determinowany jest zasięgiem codziennych dojazdów do pracy, wymiar
hierarchiczny opisuje rynek pracy w kategoriach przewyższenia liczby
przyjeżdżających do liczby wyjeżdżających do pracy (rynki imigracyjne, rynki
emigracyjne). Wymiar strukturalny opisuje wielkość pracujących w poszczególnych
branżach, gałęziach, sektorach gospodarki, zaś wymiar funkcjonalny determinuje
dany rynek w szerszym kontekście terytorialnego rynku pracy.
Sformułowana na wstępie hipoteza badawcza zakłada, badane rynki
lokalne reprezentują szerokie spektrum przestrzenno-hierarchiczne, jak
i strukturalno-funkcjonalne, zmieniające się w czasie w zależności od siły
oddziaływań otoczenia.
Narzędzia badań – do podstawowych narzędzi niniejszego badania należą:
a) procedury matematyczno-statystyczne (m.in. analiza jednej zmiennej, analiza
wielozmienna, badanie struktur, analiza korelacji i regresji, dynamika zjawisk);
12
b) opracowanie i analiza wyników bezpośrednich badań ankietowych
i uzupełniającego wywiadu w społecznościach lokalnych. Kwestionariusz
ankietowy stanowi zasadniczy element warsztatu badawczego w naukach
społecznych, umożliwiając bardziej wnikliwe badanie nogólnodostępne dane
statystyczne GUS i US, przedstawia bowiem społeczną złożoność rynku pracy.
Dane Źródłowe w celu realizacji zadania badawczego uwzględniono
następujące grupy źródeł materiałowych:
a) dane statystyczne GUS i US w Katowicach na poziomie gmin, powiatów oraz
województw;
b) dane uzyskane z ankiet i wywiadów;
c) materiały dotyczące działań Powiatowych Urzędów Pracy w zakresie rynku
pracy (m.in. aktywizacja bezrobotnych, plany i strategie rozwoju gminy,
powiatu, województwa).
Tak wszechstronna baza informacyjna jest niezbędna nie tylko do
sformułowania diagnozy rynku pracy, jego uwarunkowań demograficznych
i społeczno-gospodarczych, przestrzennych, ale także dla sformułowania trendów
zmian rynku pracy w bliższej i dalszej perspektywie.
Ponieważ przegląd dotychczasowych badań nad rynkiem pracy stanowi
przedmiot zainteresowania odrębnego punktu w projekcie, w tym miejscu należy
zasygnalizować jedynie najistotniejsze kwestie z tym związane.
Początek badań rynku pracy obszaru województwa śląskiego to lata 60.
XX wieku, kiedy to M. Frank (1960) podjął próbę charakterystyki rynku pracy
w górnictwie węglowym. Z racji gospodarczo-politycznego znaczenia tego sektora,
także w następnych latach stanow on przedmiot głównie ekonomicznych analiz
empiryczno-teoretycznych. Zainteresowania te korespondowały z przygotowanym
przez W. Mrozek (1965) programem kompleksowych badań przeobrażeń społeczno-
gospodarczych regionu śląskiego.
Obok studiów nad strukturą gospodarczą, zmianami zatrudnienia,
uwarunkowaniami demograficznymi funkcjonowania rynku pracy, ważnym
elementem stały się dojazdy do pracy. Ten identyfikator zasięgu przestrzennego
rynku pracy już od początku rejestracji tego zjawiska przez GUS w 1960 r. budz
coraz większe zainteresowanie badaczy. Wielkoskalowość obszaru konurbacji
katowickiej, obecność innych złożonych układów osadniczych w tej części kraju czy
też skala powojennej polityki inwestycyjnej (m.in. lokalizacja Huty Katowice, FSM
w Tychach i Bielsku-Białej, powstanie Rybnickiego Okręgu Węglowego), przyczyniła
się do ukształtowania złożonej struktury powiązań rynkowych między
13
miejscowościami województwa, jak również znaczących oddziaływań na obszary
dalej położone (Runge 1991, 1996).
Zainteresowania badawcze rynkiem pracy w okresie posttransformacyjnym
skupiły się w pierwszej kolejności na kwestii aktywizacji zawodowej, a właściwie na
pochodnej zmian w gospodarce, tj. zagadnieniu bezrobocia. Z kolei wejście Polski do
struktur Unii Europejskiej spowodowało ustrukturalizowanie działań praktycznych,
jak i badawczych w sferze rynku pracy. Oznacza to, obok stałego monitoringu
bezrobocia przez GUS, Urzędy Statystyczne w poszczególnych województwach,
Urzędy Pracy, także działania badawcze w ramach Europejskiego Funduszu
Społecznego zmierzają do identyfikacji wielkości, zróżnicowania przestrzenno-
strukturalnego czy t uwarunkowań funkcjonowania rynku pracy. Próbą
omówienia dotychczasowego dorobku w tym względzie jest publikacja J. Runge
(2008), w której autor zwraca uwagę na obecność kilku wątków problemowych.
Obok syntetycznych raportów statystycznych (Rynek pracy województwa śląskiego,
2011), przedmiotem zainteresowań badawczych stały się między innymi kwestie:
aktywności zawodowej i zmian struktury pracujących,
sytuacji absolwentów szkół ponadpodstawowych na rynku pracy,
sytuacja pracujących i bezrobotnych na rynku pracy w podregionach.
Pomimo znacznej liczby raportów sygnowanych przez wyżej wymienione
instytucje, jak również obszernej reprezentacji analiz wykonanych w ośrodkach
naukowych województwa śląskiego, paradoksalnie wciąż widoczny jest ich
niedosyt. Wynika to z następujących przesłanek:
po pierwsze – zmiany na rynku pracy mają charakter dynamiczny. Dopiero
wieloletnia retrospekcja badawcza pozwala na próbę określenia zasadniczych
tendencji przeobrażeń, uwypuklenia zmian o charakterze sezonowym, jak
i przypadkowym;
po drugie zdecydowana większość opracowań dotyczy jedynie zagadnień
bezrobocia. Jest to tylko jeden element struktury rynku pracy, ponadto
wynikowy, zaś przez niektórych badaczy traktowany jako element pozostający
poza rynkiem. Bycie bezrobotnym to przecież pozostawanie poza sferą
zatrudnienia;
po trzecie – z racji wielorakich uwarunkowań funkcjonowania rynku pracy,
wartość praktyczną mają tak naprawdę studia zawierające obok diagnozy
i prognozy, także analizy złożoności wewnątrz- i zewnątrzrynkowych. Prac
o takim charakterze mamy niedosyt;
14
i po czwarte istotne jest także przestrzenne spojrzenie na problem rynku pracy.
Daje ono możliwość poszukiwania prawidłowości przestrzennych co jest
szczególnie ważne w polityce lokalnej.
Uwzględnienie owych elementów, tj. w miarę możliwości szerokiego
spojrzenia na strukturę przestrzenno-funkcjonalną rynku pracy obszaru
województwa śląskiego pozwoli na wykreowanie istotnego narzędzia dobrych
praktyk dla animatorów działań na rynkach pracy badanego obszaru.
1.3.
S
TRUKTURALIZACJA POSTĘPOWANIA BADAWCZEGO
Tak zarysowane założenia metodologiczne wymagają w kolejnym etapie
przyjęcia określonej strukturalizacji postępowania badawczego. Z jednej strony
elementem tej strukturalizacji jest harmonogram działań projektu. Z drugiej zaś
strony, struktura bloków tematycznych determinuje efekt końcowy działań
badawczych, tj. publikacje wraz z systemem monitoringu rynków pracy.
Harmonogram działań stanowi zatem punkt wyjścia do sformułowania pięciu
podstawowych modułów publikacyjno–aplikacyjnych. W kolejności są to:
Blok 1. Diagnoza rynku pracy województwa śląskiego
uwarunkowania
demograficzno-społeczne;
Blok 2. Diagnoza rynku pracy województwa śląskiego
uwarunkowania
gospodarcze;
Blok 3. Typologia rynków pracy w województwie śląskim,
a instrumenty
prawne i programy działań wspomagających – próba bilansu;
Blok 4.
Perspektywy regionalnego i lokalnych rynków pracy województwa
śląskiego;
Blok 5.
Synteza problemu badawczego. Rynek pracy tradycyjnego regionu
społeczno-gospodarczego – podsumowanie i rekomendacje.
Układ ten nie jest przypadkowy. Punkt wyjścia to diagnoza rynku pracy
województwa śląskiego obejmującego zarówno uwarunkowania społeczne, jak
i gospodarcze (blok 1. i 2.). W dalszej kolejności niezbędna jest typologia rynków
lokalnych, która nie tylko ilustruje skalę ich zróżnicowań, ale także odmienność
w zakresie instrumentów i sposobu działań na ich obszarze (blok 3.).
Kolejny 4. blok ma za zadanie nakreślenie perspektyw rynku pracy
z uwzględnieniem różnego rodzaju wpływu systemu edukacji, mobilności
przestrzennej, a także szans i zagrożeń wskazanych przez respondentów.
15
Ostatni 5 blok jest próbą syntezy podjętego problemu badawczego.
Uwzględnia on sformułowanie modelu rozważanego rynku pracy, scenariusze
przyszłych przemian, prognozę systemów nadwyżkowych i deficytowych, czy też
wskazania do polityki lokalnej i regionalnej.
Biorąc pod uwagę dane na koniec 2010 r., to w całym województwie śląskim
pracowało 1,989 mln osób. Tym samym w porównaniu z latami wcześniejszymi
odnotowano spadek wielkości tej grupy. Szczegółowa charakterystyka przebiegu,
jak i zróżnicowania przestrzennego dynamiki zmian pracujących w obszarze woj.
śląskiego została podjęta w publikacji J. Runge (2010). Zwrócono w niej między
innymi uwagę na konsekwencje procesu transformacji ustrojowo-gospodarczej,
tj. rolę upadku bądź przekształceń strukturalnych, zjawiska bezrobocia, politykę
inwestycyjną czy też demograficzne uwarunkowania rynku pracy. Uzyskany obraz
zmian w wieloleciu 1988-2008 okazał się zróżnicowany zarówno przestrzennie jak
i czasowo.
Z racji koncentracji zaludnienia w centralnej części województwa
(podregiony: bytomski, gliwicki, tyski, katowicki, sosnowiecki), obejmującej około
2,5 mln mieszkańców, to właśnie tutaj skupia się 64,7% ogółu pracujących
w województwie. Z tej perspektywy rynki pracy północnej części województwa
(obszar dawnego woj. częstochowskiego), jak i południowej części (odpowiednio
dawne woj. bielskie), mają znacznie mniejsze znaczenie w strukturze rynku pracy
regionu. Co prawda udziały procentowe koncentracji pracujących w obu
przypadkach zbliżone (podregion bielski 19,2%; podregion częstochowski
16,1%), jednak struktura sieci osadniczej i wynikająca z niej struktura funkcjonalna
ośrodków miejskich jest diametralnie różna.
W przypadku łnocnej części województwa mamy do czynienia z dominacją
centralnie usytuowanej w danym podregionie stolicy miasta prawie
240-tysięcznego oraz z szeregiem znacznie mniejszych ośrodków miejskich
(zwłaszcza małych miast) zlokalizowanych wokół. Słabość sieci osadniczej tej części
województwa nadal jeszcze stanowi konsekwencję transgranicznego usytuowania
w czasach zaborów. Wobec słabości własnej bazy ekonomicznej, bliskości konurbacji
katowickiej, ośrodki podbregionu częstochowskiego mają głównie charakter
emigracyjny. Słabo zróżnicowana struktura funkcjonalna Częstochowy powoduje
brak interesujących pomysłów na szeroką aktywizację gospodarczą tej części
województwa.
Z drugiej strony blisko 180-tysięczna Bielsko-Biała cechuje się o wiele
większym stopniem zdywersyfikowania działalności gospodarczej, z wyraźnie
widoczną aktywną rolą innych ośrodków tego subregionu. Niebagatelną rolę ma
16
tutaj także wyspecjalizowana funkcja usługowa (turystyka, rekreacja, ochrona
zdrowia).
Dopełnieniem podziału województwa na podregiony jest podregion rybnicki,
położony w jego południowo-zachodniej części, na styku z Opolszczyzną
i Republika Czeską. Rozwój gospodarczy tego obszaru wiąże sprzede wszystkim
z powojenną intensywną eksploatacją węgla kamiennego, głównie w rejonie
Jastrzębia-Zdroju, Pszowa, Rydułtów i Wodzisławia Śląskiego. Potrzeby kadrowe
w górnictwie spowodowały konieczność rozwoju budownictwa mieszkaniowego dla
napływających migrantów. Spektakularnym przykładem zmian gospodarczych jest
tu Jastrzębie-Zdrój, które do lat 60. XX wieku pełniło rolę znaczącego uzdrowiska.
Wraz z rozwojem przemysłu górniczego zaistniała konieczność przeniesienia
dotychczasowej funkcji do Ustronia. Silna monofunkcyjność gospodarcza konurbacji
rybnickiej niewątpliwie ograniczała w przeszłości możliwość aktywizacji zawodowej
kobiet. W skład podregionu rybnickiego wchodzi także Ziemia Raciborska
o odmiennym charakterze gospodarczym, z dużą rolą rolnictwa i przemysłu
maszynowego.
Obserwowane w ostatnich latach procesy szczególnie w sferze ludnościowej
(słabnąca dynamika demograficzna, przejawy drugiego przejścia demograficznego,
wchodzenie w wiek poprodukcyjny roczników powojennego wyżu
demograficznego, feminizacja, czy też emigracja zagraniczna i jej konsekwencje),
niewątpliwie rzutują na kondycję lokalnych oraz regionalnego rynku pracy regionu.
Tym samym badanie rynku pracy musi przebiegać na wielu płaszczyznach,
uwzględniając wpływ czynników szeroko rozumianego otoczenia. Skala regionalna,
krajowa oraz globalna zatem przesłankami do analiz prowadzonych na poziomie
lokalnym.
1.4.
G
ŁÓWNE NURTY BADAWCZE RYNKU PRACY OBSZARU WOJEWÓDZTWA
ŚLĄSKIEGO
Z racji uwarunkowań geograficzno-historycznych rynek pracy obszaru
województwa śląskiego od dawna budził zainteresowanie wielu środowisk badaczy.
Dodatkowym czynnikiem wzmacniającym owe zainteresowania były paradoksalnie
zmiany podziału administracyjnego kraju. Rozpatrywane tutaj województwo
cechowało się bardzo dużą zmiennością terytorialną, co prowadziło za każdym
razem do niezbędnego diagnozowania nowej rzeczywistości społeczno-gospodarczej
(Kłosowski, Runge, 1999; Runge 1996).
17
Za pierwszą powojenną publikację poświęconą rynkowi pracy uznaje się
artykuł M. Franka (1960) reprezentujący ekonomiczne spojrzenie na problem
badawczy. Zasadniczo można wskazać obecność trzech głównych wątków
problemowych rynku pracy rozpatrywanego tutaj województwa. Są to:
po pierwsze – rynek pracy wiodących gałęzi przemysłu, zwłaszcza górnictwa;
po drugie problematyka demograficzno-społecznych uwarunkowań rynku
pracy;
oraz po trzecie – kwestia techniczno-organizacyjna rynku pracy.
Kolejność ich wymienienia nie jest przypadkowa, pierwsza grupa prac jest
relatywnie do pozostałych najliczniejsza. Próby ich szerszego omówienia znajdujemy
między innymi w publikacjach J. Runge (1996, 2008, 2010).
Nie ulega wątpliwości, rozpoczęcie transformacji ustrojowej wzmocniło
zainteresowanie rynkiem pracy, a zwłaszcza nieznanym dotąd oficjalnie
bezrobociem. Niewątpliwie dostępność danych statystycznych, jak i licznie podjęte
badania ankietowe (także w samym GUS BAEL), zaowocowały wieloma
opracowaniami pokazującymi problem bezrobocia w różnych skalach terytorialnych
(kraj, województwo, powiaty, gminy), w żnym ujęciu przedmiotowym (m.in.
bezrobocie młodzieży, kobiet), czy też sugerujące różne metody statystyczne do
analizy tego zjawiska.
Problem bezrobocia traktowano jako jeden z problemów nowej rzeczywistości
posttransformacyjnej, rzutującej na proces modernizacji społecznej (Niesporek,
Nurek, 1995). Bezrobocie rzutuje bowiem na warunki i jakość życia, posiada
powiązania zarówno z gospodarką, jak i modelem edukacji danego regionu
(Lisowski, 1990). Jeszcze przed transformacją ustrojową ukazała się publikacja
uznawana przez wielu za inicjację tego typu spojrzenia na kwestie społeczne
(Frąckiewicz, 1983). Także zmiany dotychczasowego modelu edukacji
w województwie w kontekście nowych wyzwań na regionalnym rynku pracy stały
się istotne już w pierwszym etapie transformacji gospodarki (Szczepański, Łuszczuk,
Tausz, 1999; Rynek pracy…, 2011).
Liczba prac, jak i wielodyscyplinarność ujęć badawczych skłaniają do pytania,
czy niezbędne jest kolejne opracowanie poświęcone rykowi pracy województwa
śląskiego?
Analiza dotychczasowego dorobku badawczego, a zwłaszcza opubliko-
wanego w ostatnich kilkunastu latach dowodzi, iż ma on głównie charakter opisowy,
skupiający się szczególnie na bezrobociu, z dominacją podejścia ekonomicznego.
Próba szerszego spojrzenia, z uwzględnieniem roli demograficzno-społecznych
determinant rynku pracy, perspektyw zmian w tym zakresie, czy też propozycji
18
konkretnych działań na rynku pracy na różnym poziomie hierarchicznym są tu
mniej liczne.
Podobnie nieproporcjonalne zainteresowania lokalnymi, czy t
subregionalnymi rynkami pracy. Uwaga badaczy koncentrowała się przede
wszystkim na centralnej części województwa (konurbacja katowicka), jak i pewnych
segmentach rynku (rynek pracy absolwentów, rynek pracy kobiet, rynek pracy osób
niepełnosprawnych, rynek wiodących sektorów gospodarki, tj. górnictwa
i hutnictwa).
W sytuacji zewnętrznego oddziaływania różnorodnych procesów społeczno-
gospodarczych (efekt globalizacji, czy też wejścia Polski to struktur UE), wybiórcze
spojrzenie na rynek pracy jest mocno dyskusyjne, utrudniające wypracowanie
działań aplikacyjnych w sferze polityki społecznej, jak i gospodarki przestrzennej.
Dlatego t przedsięwzięcie badawcze obejmuje zarówno część
diagnostyczną, wskazanie różnego typu uwarunkowań funkcjonowania tego
największego strukturalnie, jak i przestrzennie rynku pracy w Polsce. Ważne jest
również nakreślenie perspektywicznych barier i ograniczeń jego funkcjonowania
oraz propozycji działań aplikacyjnych. Pozwala to tym samym na kompleksowe
ujęcie zagadnienia. Przyjęcie czterech podstawowych wymiarów rynku pracy
(przestrzenny, hierarchiczny, strukturalny, funkcjonalny) umożliwia precyzyjich
analizę na poziomie regionalnym, subregionalny i lokalnym. Pozwala dostrzec
różnego typu różnice między nimi, jak i dokonać dynamicznej próby ich typologii
z uwzględnieniem różnych kryteriów społeczno-gospodarczych. Chodzi tu nie tylko
o pokazanie, które z nich cechują się względnie lepszą bądź gorszą sytuacją rynku
pracy, ale o zarysowanie skali tego zróżnicowania jak i ich zmian w czasie. Istotne
jest bowiem to, czy odnotowujemy upodabnianie się rynków do siebie (i w jakim
zakresie), czy też narastanie różnic między nimi.
Z kolei przeprowadzenie badań ankietowych ma za zadanie nie tylko
zweryfikowanie danych statystycznych o rynku pracy na poziomie lokalnym, ale
przede wszystkim skonfrontowanie poglądów różnych środowisk lokalnych co do
dotychczasowych, jak i możliwych działań na rynku pracy, skłonności do
współdziałania w tym zakresie. Społeczny wymiar rynku pracy jest bowiem równie
ważny jak gospodarczy.
19
1.5.
O
RGANIZACJA POSTĘPOWANIA BADAWCZEGO
Tak sformułowane składowe syntezy z jednej strony poszerzeniem
tradycyjnego ujęcia typu: podsumowanie i wnioski, zaś z drugiej strony w dużej
mierze obejmują aplikacyjny charakter projektu. Owa aplikacyjność obejmuje nie
tylko scenariusze i prognozę, ale także konstrukcję komputerowego modelu rynku
pracy, który stanowiłby narzędzie analitycznego działania w sferze monitorowania
sytuacji na lokalnych rynkach pracy województwa śląskiego.
1.5.1.
B
ADANIA ANKIETOWE
Badanie tego typu adresowane było z jednej strony do pracodawców, zaś
z drugiej strony do samorządów lokalnych.
W pierwszym przypadku dobór 200 elementowej, wielokryterialnej,
a zarazem reprezentatywnej próby został oparty na danych systemu REGON.
Chodziło o to, aby z ogółu podmiotów gospodarczych działających w województwie
śląskim wylosować pró reprezentatywną dla spektrum zróżnicowań
przestrzennych oraz wielkościowo-funkcjonalnych owych podmiotów. Sama
procedura losowania została wykonana przez Urząd Statystyczny w Katowicach.
Ankieta dla przedsiębiorców obejmuje 55 pytań, zgrupowane w następujące
bloki (rozdział VI niniejszego opracowania):
metryczka respondenta,
ocena sytuacji firmy/charakterystyka firmy,
wynagrodzenia,
plany zatrudnienia,
kursy/szkolenia,
prowadzenie prac badawczo-rozwojowych, innowacje,
inwestycje i współpraca z innymi podmiotami,
ocena rynku pracy i aktualnej sytuacji gospodarczej.
Metryczka zawiera podstawowe informacje na temat nazwy, lokalizacji, typu
działalności, formy organizacyjno-prawnej, jak i wielkości zatrudnianych.
Ocena sytuacji firmy pozwala ocenić bieżącą kondycję finansowo-
organizacyjną firmy, a przy tej okazji często nieuświadomione możliwości
reagowania na trudne sytuacje. Ważnym elementem tego bloku jest także informacja
na temat zewnętrznego wspomagania działalności gospodarczej poprzez
pozyskiwanie środków z innych źródeł.
20
Charakterystyka zatrudnianych pozwala ocenić kondycję firmy pod
względem zasobów pracy, ruchliwości pracowniczej, posiadanych przez załogę
kwalifikacji zawodowych, czy t zewnętrznego oddziaływania firmy z uwagi na
dojazdy do pracy. Stabilność załogi, jej kapit zawodowy niezmiernie istotne,
zarówno w bieżącej działalności jak i w dużej mierze determinują perspektywy
firmy.
Wynagrodzenia ważnym dopełnieniem wcześniejszych informacji dane
dotyczące wynagrodzeń. Stanowią one istotny element atrakcyjności ekonomicznej
firmy.
Plany zatrudnienia informacje na ten temat pozwalają na określenie stopnia
kreowania przez firmę planów (strategii) dalszych przemian, zwłaszcza w sytuacji
możliwych ograniczeń podażowo-popytowych na rynku pracy. Konfrontacja ogólnej
kondycji firmy, planów jej dalszych przeobrażeń, z rzeczywistością krajowego
i regionalnego rynku pracy stanowią istotny składnik niniejszej analizy.
Kursy/szkolenia wiedza na ten temat to kolejne dopełnienie obrazu
kształtowania kapitału zawodowego w firmie.
Prowadzone prace badawczo-rozwojowe, innowacje kształtowanie kapitału
zawodowego realizowane jest również w drodze prac badawczo-innowacyjnych,
czego konsekwencją mogą być rejestrowane nowe technologie.
Inwestycje i współpraca z innymi podmiotami ostatnim elementem
w ankiecie są informacje na temat rodzaju i zakresu współpracy z innymi firmami.
W celu weryfikacji pytań zawartych w kwestionariuszu niezbędne były
wcześniejsze badania pilotażowe. Przeprowadzone one zostały na losowej próbie
20 firm. Pozwoliło to na wyeliminowanie ewentualnych niedoskonałości
kwestionariusza.
Drugim zasadniczym elementem badań ankietowych jest kwestionariusz
adresowany do samorządu terytorialnego. Jego celem jest najogólniej uzyskanie
informacji na temat roli tego organu w kreowaniu rynku pracy. Formularz obejmuje
7 pyt problemowych, wielowątkowych, dotykających z jednej strony
ewentualnego kreowania wizerunku gminy aktywnej, przezwyciężającej różnego
typu problemy rynku pracy, zaś z drugiej strony praktycznego działania w tym
zakresie (teoria a praktyka). Nie zawsze te dwie sfery deklaratywna i wymierna,
kompatybilne. Pytania dotyczą też liczby zatrudnionych w samorządzie
terytorialnym, ze wskazaniem oczekiwanych trendów zmian kadrowych. Ponadto
ankieta ma za zadanie określić ocenę aktualnej i przyszłej sytuacji na lokalnym
i regionalnym rynku pracy z punktu widzenia władz lokalnych.
21
1.5.2.
B
ADANIA W OPARCIU O BIEŻĄCĄ SPRAWOZDAWCZOŚĆ STATYSTYCZNĄ
Istotnym zasobem danych o rynku pracy jest również bieżąca
sprawozdawczość statystyczna. Informacje na temat wielkości pracujących,
mobilności siły roboczej, podmiotów gospodarczych, bezrobocia, czy też
demograficzno-społecznych uwarunkowań rynku pracy znajdujemy w różnego typu
źródłach. Do najważniejszych z nich należą materiały pozyskane w:
urzędach statystycznych,
urzędach pracy,
urzędach gmin,
czy też w przedsiębiorstwach.
Stopień szczegółowości owych materiałów jest różny dotyczy to zarówno
wymiaru przestrzennego, jak i czasowego. Nie wszystkie informacje, które tworzą
podstawowy zasób wiedzy o rynku pracy dostępne na poziomie NTS-5 (gmina).
Dotyczy to chociażby wynagrodzeń, bądź danych o małych firmach (zatrudniających
do 9 osób).
Z wielu badań wynika, właściwie sektor małych firm jest nie tylko
najliczniej reprezentowany w gospodarce, ale również najbardziej mobilny
w zakresie prowadzonej działalności. Tymczasem wiedza na ten temat jest
paradoksalnie szczątkowa, uzyskiwana najczęściej droga badań ankietowych.
Skala konurbacji katowickiej, ale również pozostałych układów i ośrodków
osadniczych województwa śląskiego, uniemożliwia kompleksowe badanie w ten
właśnie sposób.
Pomimo wielkości instytucji kreujących wiedzę o rynku pracy, uzyskiwany
materiał jest nierówny co do możliwej przydatności merytorycznej. Dlatego też
ważne jest dopełnienie tego typu źródła materiałowego informacjami zebranymi
w drodze badań ankietowych.
Szczególnie newralgicznym elementem jest informacja pozyskiwana
bezpośrednio w terenie w poszczególnych podmiotach gospodarczych.
Zróżnicowanie form własności, wielkości i rodzaju działalności, ale także co
szczególnie rzutuje na pozyskiwanie danych kondycja firm, to podstawowa
kategoria całego spektrum działalności gospodarczej. Okres transformacji
i postransformacyjny ujawniają szerokie zróżnicowanie zachowań firm wobec osób
i instytucji działających w sferze badawczej od szerokiej współpracy, poprzez
urzędowa poprawność, po niechęć w udostępnianiu materiałów do analizy rynku
pracy.
22
Ta ostatnia postawa wynika z różnych przesłanek, nie zawsze
podyktowanych tzw. dobrem firmy. Wydaje się jednak, niedostatek rozwiązań
systemowych, tworzących ramy dostępności jest tutaj najważniejszy. Niezbędna jest
bowiem wiedza o zróżnicowaniach przestrzennych (województwo, powiat, gmina),
jak i rodzajowo-wielkościowych (małe, średnie i wielkie przedsiębiorstwa). Jest to
tzw. kanon wiedzy podstawowej, ułatwiający nie tylko diagnozowanie rynku pracy,
ale stanowiący przesłanki do działań praktycznych. Tylko taka wiedza o rynku pracy
ma sens w świetle jego różnego typu uwarunkowań, jak i przewidywanych tendencji
dalszych przemian.
1.6.
O
GRANICZENIA BADAŃ RYNKU PRACY
Rynek pracy to ważna dziedzina gospodarki, wiążąca pracodawców
z gospodarstwami domowymi. Jako miejsce styku gospodarki i wymiaru życia
społecznego, wymaga kompleksowego i szerokiego spojrzenia. W tej sytuacji
diagnostyka rynku pracy musi wybiegać znacznie poza kategorie pracujących
i bezrobotnych. Powinna obejmować zmiany demograficzne, migracje, rynek
mieszkaniowy, warunki życia, edukację oraz powiązania komunikacyjne.
Opierając się na Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 9 listopada 2012 r.
w sprawie programu badań statystycznych statystyki publicznej na rok 2013, można
rozpoznać m.in. zakres tematyczny, podmiotowy a także koszty poszczególnych
programów dotyczących rynku pracy.
Wynika z niego, że w 2013 roku koszty statystyki publicznej w zakresie rynku
pracy przekroczą kwotę 52 mln złotych (tab. 1.1). Gdyby doliczyć jeszcze środki
potrzebne na realizację statystyki z działu wynagrodzenia, koszty pracy
i świadczenia społeczne, łączne nakłady przekroczyłyby kwotę 55 mln złotych.
Zdecydowanie najdroższym tematem jest badanie aktywności ekonomicznej
ludności (BAEL), które kosztuje przeszło 37 mln złotych. Opiera się ono na badaniu
54,7 tys. wylosowanych mieszkań.
Drugie z bardzo istotnych źródeł dotyczy pracujących w gospodarce
narodowej. Opiera się ono o badanie pełne podmiotów o liczbie pracujących
50 osób i więcej, badanie pełne roczne w grupie podmiotów 10–49 pracujących oraz
5% próbie w grupie podmiotów zatrudniających do 9 osób. Oznacza to, że dostępna
informacja o liczbie pracujących jest tylko wartością szacunkową.
23
Tab. 1.1. Zestawienie tematów i kosztów badań statystyki publicznej w 2013 roku
z zakresu rynku pracy
Źródło: opracowanie własne na podstawie Rozporządzania Rady Ministrów z dnia 9 listopada 2012 r.
w sprawie programu badań statystycznych statystyki publicznej na 2013 rok
Ponadto informacje pozyskane w systemie BAEL oraz poprzez podmioty
gospodarcze nie kompatybilne, ze względu na różnice metodologiczne
w definiowaniu pojęcia pracującego i bezrobotnego
1
. Zasadnicza różnica
metodologiczna polega na tym, że badanie BAEL koncentruje się na fakcie
wykonywania lub niewykonywania pracy, zaś poprzez sprawozdawczość
podmiotów akcent pada na kwestię formalną posiadania lub nieposiadania pracy.
Wyraźną żnicą, istotną z punktu dzisiejszego rynku pracy jest zaliczenie do
pracujących w badaniu BAEL osób pracujących na umowę zlecenie lub dzieło, które
w badaniu poprzez przedsiębiorstwa są traktowane jako niepracujące.
1
Zasady metodyczne statystyki rynku pracy i wynagrodzeń, 2008, Departament Pracy i Warunków Życia,
GUS, s. 23-25.
Temat badania Prowadzący badanie
Koszty i sposób
finansowania
Badanie aktywności ekonomicznej
ludności (BAEL)
Prezes GUS 37 220 600 zł – budżet GUS
Pracujący w gospodarce narodowej Prezes GUS 3 297 400 zł – budżet GUS
Zatrudnienie, wydatki na
wynagrodzenia w państwowej sferze
budżetowej
Minister właściwy do spraw
budżetu, finansów publicznych
Prezes GUS
62 200 zł – budżet GUS
Wolne miejsca pracy Prezes GUS 2 608 300 zł – budżet GUS
Bezrobotni i poszukujący pracy
zarejestrowani w urzędach pracy
Minister właściwy do spraw
pracy
Prezes GUS
948 800 zł – budżet GUS
296 000 zł – budżet MPiPS
200 000 zł – środki PFRON
Warunki pracy Prezes GUS 1 753 100 zł – budżet GUS
Wypadki przy pracy Prezes GUS 4 119 900 zł – budżet GUS
Strajki. Spory zbiorowe Prezes GUS 140 600 zł – budżet GUS
Czas pracy Prezes GUS 117 800 zł – budżet GUS
Zezwolenia na pracę cudzoziemców
w RP
Minister właściwy do spraw
pracy Prezes GUS
50 000 zł – budżet MPiPS
23 200 zł – budżet GUS
Instytucjonalna obsługa rynku pracy
Minister właściwy do spraw
pracy
61 175 zł – budżet MPiPS
Wypadki przy pracy i problemy
zdrowotne związane z pracą
Prezes GUS 1 072 700 zł – budżet GUS
Osoby powyżej 50. roku życia na
rynku pracy
Prezes GUS 103 100 zł – budżet GUS
Ogółem badania z zakresu rynku pracy: 52 074 875
24
W praktyce oznacza to, że źródła GUS podają żną liczbę pracujących
w zależności od sposobu pozyskania danych. Można to zobrazować na przykładzie
województwa śląskiego, gdzie różnice wynoszą od 19 do 24% (tab. 1.2). Jeszcze inną
wartość podaje NSP z 2011 roku, określając liczbę pracujących na 1751 tys. osób.
W skali Polski różnica pomiędzy liczbą pracujących według BAEL oraz badaniami
przedsiębiorstw wnosi ponad 1 mln pracujących.
Tab. 1.2. Liczba pracujących w województwie śląskim w latach 2008–2010 według
danych GUS
Lata Badanie poprzez firmy BAEL REGON
Różnica
[Max – Min]
2008
1 633 tys. 1 821 tys. 1 948 tys. 24%
2009
1 593 tys. 1 856 tys. 1 978 tys. 22%
2010
1 637 tys. 1 863 tys. 1 989 tys. 19%
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS
Informacje te uzupełniane danymi pochodzącymi z Narodowego Spisu
Powszechnego Ludności i Mieszkań (NSP), oraz Powszechnego Spisu Rolnego (PSR).
Również badanie w oparciu o próbę powoduje spore ograniczenia, gdyż jej
wielkość upoważnia do wykazania zróżnicowań przestrzennych prawie wyłącznie
na poziomie NTS-2. W efekcie dostępne dane dotyczą wyłącznie poziomu
wojewódzkiego, ewentualnie pracujących według głównych sekcji na poziomie
podregionów NTS-3. Dane o charakterze lokalnym są bardzo mało wartościowe,
gdyż pomijają pracujących w podmiotach do 9 osób, co wyklucza najliczniejszą
grupę firm. Tworzony na ich podstawie obraz lokalnych rynków pracy może bardzo
różnić się od rzeczywistości, szczególnie w jednostkach w których większość miejsc
pracy tworzy drobny sektor usługowy np. w gminach o profilu turystycznym.
GUS dysponuje również informacjami z tzw. bazy REGON. Zbiór ten
obejmuje wszystkie podmioty w układzie gmin z podziałem na wielkość i sekcje
PKD. Niestety to wyłącznie dane deklaratywne wskazywane na etapie zakładania
firmy. Dalszych zmian stanu zatrudnienia system ten już nie ujmuje, chyba
że podmiot samodzielnie złoży korektę tych danych. Ponadto dane z bazy REGON
w niektórych przypadkach mogą być objęte tzw. tajemnicą statystyczną. Zasób ten
jest udostępniany w trybie zamówień odpłatnych.
Kolejną niewiadomą rynku pracy jest poziom pracujących w rolnictwie. Dane
w tym zakresie pochodzą m.in. ze spisów rolnych. W wielu przypadkach zaliczenie
osób do pracujących w rolnictwie z tytułu zamieszkiwania w gospodarstwie rolnym,
w sytuacji gdy gospodarstwo jest nietowarowe nie oddaje faktycznego miejsca pracy,
25
a często generuje tzw. bezrobocie ukryte. Tezę tą potwierdza niski udział
wytwarzania PKB w rolnictwie, w stosunku do odsetka osób pracujących w tym
sektorze. Procesem odwrotnym jest rejestrowanie się w rolnictwie osób
prowadzących inną działalność gospodarczą, ze względu na atrakcyjność składek
KRUS względem obciążeń ubezpieczenia w ZUS. Województwo śląskie posiada
niski udział pracujących w rolnictwie, tym niemniej dla cści lokalnych rynków
sektor ten odgrywa bardzo istotną rolę.
Jak już pisano wyżej, wielką niedogodnością analiz jest wyjęcie poza nawias
statystyki danych o podmiotach małych do 9 pracujących. Chodzi nie tylko o samą
liczbę pracujących, ale wnież o przeciętne wynagrodzenie. W konsekwencji brak
jest precyzyjnej informacji o zróżnicowaniu przestrzennym poziomu dochodów
ludności. Brakuje monitoringu zatrudnienia w małych firmach, mimo że wiele
strategii wskazuje tą właśnie grupę podmiotów jako szczególnie istotny segment
gospodarki.
Dużą niewiadomą jest kwestia oceny oddziaływania rynków pracy.
Wykorzystany iloraz liczby przyjeżdżających do pracy i wyjeżdżających za pracą
w innej gminie dostępny jest wyłącznie dla 2006 roku. Informacji takich nie
dostarczają wyniki NSP z 2011 roku, dlatego można dokonać wyłącznie zestawień
retrospektywnych opierając na wcześniejszych spisach powszechnych.
Poważne problemy napotykamy również przy próbie oceny strony popytowej
rynku pracy. Informacje pozwalające na ocenę kondycji ekonomicznej
przedsiębiorstw możemy pozyskać dopiero na poziomie województwa. Podobna
sytuacja ma miejsce w zakresie kategorii rachunków narodowych, w przypadku
których tylko nieliczne dane podawane na poziomie podregionu NTS-3.
Wyklucza to praktycznie możliwość pogłębionych analiz zróżnicowań
wewnątrzwojewódzkich.
Efekt poniższej konstrukcji sytemu jest taki, że nie ma dostępnych pełnych
danych pozwalających śledzić stan i procesy na lokalnych rynkach pracy. Wymagane
w tym względzie zmiany systemowe w pozyskaniu informacji o rynku pracy
i gospodarce. Weryfikacji wymaga działanie GUS w temacie wskazania liczby
pracujących i miejsc pracy. Wydaje się konieczne większe wykorzystanie danych
będących w posiadaniu służb publicznych takich jak ZUS, KRUS czy Urzędy
Skarbowe. Rozwiązaniem nie jest generowanie nowych badań reprezentacyjnych,
a wykorzystanie danych z istniejących systemów. Przewagą takich informacji jest ich
standaryzacja oraz większa wiarygodność. W przypadku badań ankietowych zawsze
pojawia s element subiektywizmu, niezrozumienia pytania czy ryzyko
przypadkowej nieprzemyślanej odpowiedzi.
26
Prognozowanie zmian gospodarczych oraz kierunków przekształceń rynku
pracy w oparciu o aktualnie dostępny materiał diagnostyczny jest dalece wątpliwe.
Podstawą predykcji bezwzględnie musi być precyzyjna diagnoza stanu wyjściowego.
Przewidywania stanów przyszłych wymagają również kompletności danych dla
szeregów czasowych, co umożliwia uchwycenie pewnych trendów. Akcentowane na
dzisiaj postulaty rozwoju obserwatoriów rynku pracy - z założenia słuszne - mają
rację bytu wyłącznie po gruntownej rewizji systemu zbierania i udostępniania
danych. Kwestię powinno rozwiązywać się systemowo na poziomie krajowym,
aby doprowadzić do sytuacji porównywalności zbiorów. Z pewnością system ten
musi uwzględniać założenia nomenklatury danych w UE.
W tym miejscu warto rekomendować powszechność i nieodpłatność dostępu
do tej wiedzy. Z naturalnych przyczyn informacje te potrzebne władzom
samorządowym i rządowym, instytucjom rynku pracy, ale również swoje strategie
na tej podstawie chciałyby modelować przedsiębiorstwa oraz aktualni i potencjalni
pracobiorcy.
Dynamicznie zmieniająca się gospodarka rynkowa oraz wpływ tendencji
globalnych powoduje, że stworzony system będzie wymagał ciągłego monitoringu
i korekt.
1.7.
M
ETODOLOGIA SZACOWANIA LICZBY PRACUJĄCYCH
W opracowaniu dotyczącym rynków pracy niezwykle istotna jest
identyfikacja wszystkich jego elementów, a takim niewątpliwie jest liczba
pracujących. Wydawałoby się, że pozyskanie danych o liczbie pracujących jest
sprawą banalnie prostą i ogranicza się do odszukania odpowiednich tabel
w rocznikach statystycznych GUS lub skorzystania np. z Banku Danych Lokalnych
GUS. Sprawa jest jednak znacznie bardziej skomplikowana, gdyż w tych źródłach
– oczywiście - znajdziemy takie informacje, ale jedynie w odniesieniu do części
pracujących, związanych z podmiotami gospodarczymi zatrudniającymi powyżej
9 pracowników. Jest to duży problem wiedząc, że to właśnie mikrofirmy
zatrudniające do 9 osób stanowią zdecydowaną większość podmiotów
gospodarczych. Wystarczy wspomnieć, że w 2011 r. na 481635 działających
w województwie podmiotów gospodarczych, 425614 tj. 88,4% zatrudniała właśnie
do 9 pracowników (Zmiany struktury…, 2012). W oficjalnej statystyce ta grupa
niestety nie jest uwzględniana.
27
Innym istotnym mankamentem tych danych jest to, że nie obejmują one
informacji o pracujących w rolnictwie indywidualnym. Co prawda, zwłaszcza
w takim regionie jak województwo śląskie rolnictwo odgrywa niewielką rolę i liczba
pracujących w tym sektorze jest relatywnie niewielka (na poziomie wojewódzkim),
tym niemniej rolnictwo może mieć istotne znaczenie na poziomie lokalnym,
zwłaszcza w niektórych gminach wiejskich. Tym samym brak takich informacji
w sposób oczywisty może zmienić rzeczywisty obraz ich rynków pracy.
Biorąc pod uwagę te ograniczenia, podjęto działania, które przynajmniej
częściowo mają na zadanie eliminację głównych problemów oficjalnych danych
dotyczących pracujących. Polegały one na:
1. By uzyskać informacje o wszystkich pracujących zakupiono w Urzędzie
Statystycznym w Katowicach bazę danych o pracujących w podmiotach
gospodarczych zarejestrowanych w systemie REGON. Baza ta ma jednak kilka
zasadniczych wad:
po pierwsze przeszacowuje nieco ogólną licz pracujących (porównaj inne
materiały w tej części opracowania);
po drugie – stwarza duże problemy przy analizach pracujących na poziomie
lokalnym.
Wynika to ze sposobu rejestracji i charakteru podmiotów gospodarczych
w systemie REGON. Podmioty rejestrowane w miejscu siedziby firmy i to tu
właśnie przypisywani wszyscy pracujący niezależnie od ich faktycznego miejsca
pracy. Tym samym w dużych podmiotach gospodarczych posiadających zakłady
zlokalizowane w kilku gminach, zostają oni ujęci jedynie w miejscu rejestracji spółki.
W związku z tym w niektórych gminach (zwłaszcza tych dużych) pracujących jest
de facto „zbyt dużo” (dotyczyło to zwłaszcza Katowic), podczas gdy w mniejszych
gminach jest ich po prostu „zbyt mało”. Problem jest szczególnie istotny
w przypadku dużych przedsiębiorstw wielozakładowych i sieciowych.
W odniesieniu do województwa śląskiego dotyczy to głównie spółek węglowych,
gdyż każda z kopalń z reguły zatrudnia po 3–4 tys. osób. Te dane mogą całkowicie
zmienić rozmiary lokalnego rynku pracy i jego charakter. Dla przykładu, takie
miasta jak Bieruń czy Lędziny w „surowych” danych wychodziły jako miasta
o dominacji usług, podczas gdy ogólnie wiadomo, że o ich charakterze decydują
zlokalizowane tam kopalnie węgla kamiennego.
Dlatego by ograniczyć ten problem (nie jest możliwe całkowite
wyeliminowanie go) w przypadku kilku dużych spółek Kompanii Węglowej S.A.,
Katowickiego Holdingu Węglowego S.A., Jastrzębskiej Spółki Węglowej S.A. oraz
Fiata Auto Poland S.A. dla których możliwe było pozyskanie danych
28
o zatrudnieniu w konkretnych zakładach, dokonano odpowiedniej korekty
pracujących w gminach. Oczywiście nie wyeliminowało to całkowicie problemu,
ale z pewnością znacznie go złagodziło.
Jak to zostało zasygnalizowane powyżej procedurę korekty przeprowadzono
tylko dla kilku największych podmiotów. Błędy tego typu mogą pogłębić się
schodząc na bardziej szczegółowe poziomy danych np. sekcji. Tutaj brak lub
nadmiar choćby tylko jednego dużego zakładu może całkowicie zmienić charakter
gospodarczy gminy. Dlatego, by nie popełniać tego typu błędów zrezygnowano
całkowicie z analizy struktury pracujących w układzie sekcji i na poziomie gmin.
2. By pozyskać dane o pracujących w rolnictwie indywidualnym, dokonano
szacunków liczby pracujących wykorzystując materiały Powszechnych Spisów
Rolnych z 2002 i 2010 r. Były to dane o indywidualnych gospodarstwach rolnych
o powierzchni powyżej 1 ha, które prowadziły działalność rolniczą. Każdemu z tych
gospodarstw przypisano jedną osobę pracującą, niezależnie czy produkcja odbywała
się wyłącznie i głównie na potrzeby własne, czy też przeznaczona była głównie na
rynek.
Stąd w miarę pełne dane o pracujących dotyczą jedynie 2002 i 2010 r. Dlatego
głównie dla tych dwóch przekrojów czasowych przeprowadzana będzie analiza
w której wykorzystane zostaną dane dotyczące liczby pracujących.
1.8.
I
NSTRUMENTY I PROGRAMY DZIAŁAŃ NA RYNKU PRACY
PRÓBA
BILANSU DLA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
Mówiąc o instrumentach i programach działań na rynku pracy konieczne jest
krótkie przypomnienie podstawowych pojęć z punktu widzenia zarówno nauk
ekonomicznych, jak i geograficznych.
Podstawowe kwestie terminologiczne. Rynek pracy jest jedną
z podstawowych kategorii zjawisk w gospodarce, będącą przedmiotem
zainteresowania nie tylko nauk ekonomicznych. Najczęściej rynek pracy
definiowany jest jako ogół relacji między pracodawcami a pracobiorcami na tle
wymiany świadczeń pracy za płacę (m.in. Hasińska, 1991, 1993; Kramer, 1995;
Smandek, 1993). W ekonomicznej teorii rynku pracy zwraca się przede wszystkim
uwagę na (Runge J., 1996):
teorię zatrudnienia, akumulacji, cen,
relacje między poziomem płac, inflacją a bezrobociem,
czy też teorię struktury rynku pracy.
29
Obok badania zatrudnienia w gospodarce (podaż pracy, popyt na pracę,
model równowagi na rynku pracy, poziom płac a rozmiary zatrudnienia)
znajdujemy w naukach ekonomicznych także:
koncepcję rynku pracy J.M. Keynesa (analiza wydatków konsumpcyjnych,
poziom oszczędności mieszkańców, wydatków inwestycyjnych i skala rynku
pieniężnego),
czy tez teorie struktury rynku pracy (m.in. teoria rynku dualnego, segmentacji
rynku pracy, teoria poszukiwań na rynku pracy).
Niezależnie od ujęć ekonomicznych rynek pracy stanowi także przedmiot
badań nauk społecznych, czy też geograficznych (geografia społeczno-ekonomiczna).
Wynika to zarówno ze złożoności zagadnień i koniecznych w wielu przypadkach
odwołań do innych nauk. Sama tylko złożoność rynku pracy może oznaczać
konieczność jego analizy na poziomie: elementarnym (pojedynczy zakład pracy),
lokalnym (gmina, powiat), regionalnym (województwo), krajowym, a nawet
międzynarodowym. A zatem określenie skali terytorialnej funkcjonowania rynku
pracy to identyfikacja jego wymiaru przestrzennego. Najczęściej wykorzystywanym
miernikiem skali terytorialnej rynku pracy zasięgi dojazdów do pracy. Pozwalają
one na wyznaczenie granicy wpływu każdego rynku na obszary otaczające, jak
i dalej usytuowane.
Kolejny wymiar hierarchiczny, wynika ze stopnia koncentracji pracujących
na danym rynku, bowiem jest to skala przewyższenia przyjazdów nad wyjazdami do
pracy danego rynku.
Wymiar strukturalny wskazuje na stopień złożoności rynku, na możliwości
identyfikacji określonych segmentów owego rynku. Dysponowanie informacjami
o liczbie pracujących w poszczególnych działach, sekcjach gospodarki, liczbie
i rodzajach podmiotów gospodarczych, zróżnicowaniu bezrobotnych, jak i liczby
osób wchodzących na rynek pracy, pozwala zidentyfikować określone segmenty
rynku.
Z kolei funkcjonalny wymiar rynku to określenie jego roli gospodarczej
względem otoczenia, jak i względem szerszego tła regionalnego, bądź krajowego.
Takie widzenie rynku pracy jest niewątpliwie pełniejsze od wyłącznie
ekonomicznych jego aspektów.
Rynek pracy obszaru województwa śląskiego w dotychczasowych badaniach
naukowych. Zainteresowania badawcze rynkiem pracy pojawiają się w latach 60.
XX wieku wraz z intensyfikacją działalności gospodarczej, zwłaszcza górnictwa
węglowego. Eksploatacja ta w obszarze Zagłębia Górnośląskiego rozpoczęła się
30
w drugiej połowie XVIII wieku, zaś z biegiem czasu nabierała coraz większego
znaczenia. I tak, tylko w latach 1801–1810 wydobycie tego surowca wyniosło
w wzmiankowanym Zagłębiu 71,2 tys. ton, w latach 1811–1820 125,2 tys. ton,
w latach 1821–1830 280,4 tys. ton, w latach 1831–1840 340,7 tys. ton, zaś w okresie
1841–1850 j782,8 tys. ton. Wzrost ten kontynuowany dynamicznie w kolejnych
latach – sięgnął maksymalnie 193 mln ton w 1988 roku.
Usytuowanie zasobów na słabo zaludnionym pograniczu Śląska i Małopolski
wymagało znacznej imigracji pracowników spoza obszaru j od połowy
XVIII wieku. Nie dziwi zatem fakt, początki zainteresowań badawczych rynkiem
pracy obszaru województwa śląskiego wiążą się z górnictwem węglowym (Frank,
1960). Szczególnie ważne w świetle założeń rozwojowych stają się kwestie
zatrudnienia i jego zmian strukturalno-przestrzennych jak i dojazdów do pracy
(m.in. Dziadek M., Dziadek S., 1988; Jakubczyk, 1961, 1964; Krzyżanowski, 1980;
Mielecka, 1977; Nowara, 1971; Szewczyk, 1966, 1967; Wiesner, 1964, 1975, 1986, 1992).
Istotną determinantą każdego rynku pracy jego uwarunkowania
ekonomiczne i demograficzno-społeczne. W tym przypadku trzy wzajemnie
dopełniające się dyscypliny przyczyniały