BookPDF Available

Mapa wrażliwości wód podziemnych Polski na zanieczyszczenie 1:500 000 - Metodyka i objaśnienia tekstowe

Authors:
Metodyka i objaśnienia tekstowe
Kraków 2011ISBN 978-83-88927-24-9
Akademia Górniczo-Hutnicza
im. Stanisława Staszica w Krakowie
Wydział Geologii, Geofizyki
i Ochrony Środowiska
Robert Duda Stanisław Witczak Anna Żurek
Mapa wrażliwości
wód podziemnych Polski
na zanieczyszczenie
1:500 000
Mapawrażliwości
wódpodziemnychPolski
nazanieczyszczenie
1:500000
Metodykaiobjaśnieniatekstowe
RobertDuda
StanisławWitczak
AnnaŻurek
Kraków2011
2

CopyrightbyMinisterstwoŚrodowiska
PracawykonananazamówienieMinistraŚrodowiska
Sfinansowanoześrodkówwypłaconychprzez
NarodowyFunduszOchronyŚrodowiska
iGospodarkiWodnej
Recenzenci:
drhab.EwaKrogulec,prof.UW
drhab.AndrzejWitkowski
drPiotrHerbich
AutorzykoncepcjiMapy:StanisławWitczak,RobertDuda,AnnaŻurek
AutorzyiwykonawcyMapy
zbaządanych
opracowywanychobszarów:
JózefGórski,KrzysztofDragon,
DariuszKasztelan,HannaZydor
Uniwersytetim.AdamaMickiewiczawPoznaniu
(obszaryRZGWSzczeciniRZGWPoznań)
JarosławKudłacik,WojciechPawlicki,
DanielWojciechowicz,GrażynaWacińska,TomaszZielski
ArcadisEkokonrem,Wrocław
(obszaryRZGWGdańskiRZGWWarszawa)
StanisławStaśko,SebastianBuczyński,
TomaszOlichwer,
RobertTarka
UniwersytetWrocławski
(obszaryRZGWWrocławiRZGWGliwice)
StanisławWitczak,RobertDuda,
JoannaKarlikowska,AnnaŻurek
AGHAkademiaGórniczo–HutniczawKrakowie
(obszarRZGWKraków)
Opracowaniekomputerowe
MapyiprojektGIS:
DanutaKubacka,
JoannaKarlikowska
Wydawca: AkademiaGórniczo–Hutnicza
im.StanisławaStaszicawKrakowie
WydziałGeologii,GeofizykiiOchronyŚrodowiska
Kraków,2011
ISBN139788388927249
3
Spistreści
1.Wstęp/5
2. Pojęciepodatności(wrażliwości)wódpodziemnychnazanieczyszczenie.
Przyjętadefinicjapodatnościigłównezałożeniametodyczne/9
3. Przeglądmetodocenypodatnościwódpodziemnych
nazanieczyszczenie/15
4. Uzasadnieniewyborumetodykiopracowania
Mapywrażliwości(podatności)/23
5. Charakterystykatreścimapy/29
5.1. Treśćplanszy1:Podatnośćwódpodziemnychpierwszegopoziomu
wodonośnegonazanieczyszczeniazpowierzchniterenu/29
5.2. Treśćplanszy2:Podatnośćnazanieczyszczenie
GłównychZbiornikówWódPodziemnych(GZWP)/39
6. MetodykarealizacjitreściMapy/45
6.1. Sposóbrealizacjiplanszy1:Podatnośćwódpodziemnych
pierwszego
poziomuwodonośnegonazanieczyszczeniazpowierzchniterenu/45
6.1.1. Głównawarstwainformacyjnaplanszy1klasypodatności
płytkichwódpodziemnychnazanieczyszczenie/45
6.1.2. Pomocniczewarstwyinformacyjnedoocenyklaspodatności
płytkichwódpodziemnych/48
6.2. Sposóbrealizacjiplanszy2:Podatnośćnazanieczyszczenie
GłównychZbiornikówWódPodziemnych
(GZWP)/63
6.3. RelacyjnabazadanychdoMapywrażliwości(podatności)
wódpodziemnychnazanieczyszczenie/63
7. Charakterystykapodatnościwódpodziemnych
nazanieczyszczeniewPolsce/67
7.1. Wprowadzenie/67
7.2. Podatnośćwódpodziemnychpierwszegopoziomuwodonośnego
nazanieczyszczenie/70
7.3. Podatnośćnazanieczyszczenie
GłównychZbiornikówWódPodziemnych /83
8. Zasadyczynnejochronywódpodziemnychpodatnych
nazanieczyszczenie/87
4
9. PrzykładywykorzystaniaMapyirelacyjnejbazydanych
dotworzeniamapscenariuszowych,określającychzagrożenie
zestronytypowychzanieczyszczeń/91
9.1. Wprowadzenie/91
9.2. Założeniadoscenariuszazagrożeniawódpodziemnych
nazanieczyszczenieazotanami/91
9.3. Komentarzdozasięgustrefwrażliwychnawymycieazotanów/101
Spisliteraturyiwykorzystanychmateriałówdokumentacyjnych/105
Spisrysunków/117
Spistabel/121
Załącznik1/123
GroundwaterVulnerabilitytoPollutioninPolandSummary
1. Introduction/125
2. DefinitionofGroundwaterVulnerability/125
3. MethodologicalAssumptions/126
4. GeneralCharacteristicsoftheGroundwaterVulnerability
MapofPoland/127
5. VulnerabilityofShallowGroundwaterInteracting
withSurfaceWaters—Sheet1/128
6. VulnerabilityoftheMajorGroundwaterBasins—Sheet2/133
7. ExampleofGVMasatoolforapproximateevaluation
ofnitratevulnerablezonesverification/134
8. Conclusions/135
9. SelectedReferences/136
5
1. Wstęp
Celem opracowania Mapy wrażliwości wód podziemnych Polski na zanieczyszczenie
1:500000ininiejszegotekstu,zawierającegoobjaśnieniatekstoweorazomówienie
metodyki opracowania Mapy, jest przygotowanie podstaw merytorycznych ochrony
wód podziemnych przed zanieczyszczeniem. Podstawy te są koniecznedlarealizacji
niektórychzapisówustawPrawoochronyśrodowiskaiPrawowodne,atakżespełnie
nia wymogów Dyrektywy 2000/60/EC Parlamentu Europejskiego iRady Wspólnoty
Europejskiej z 23 października 2000, ustalającej ramy działań Wspólnoty wzakresie
polityki wodnej, zwanej Ramową Dyrektywą Wodną (RDW, 2000) orazDyrektywy
2006/118/WEParlamentuEuropejskiegoiRadyz12grudnia2006,wsprawieochrony
wódpodziemnychprzedzanieczyszczeniemipogorszeniemichstanu(DWP,2006).
Zapewnieniewłaściwejochronywódpodziemnychwymagaocenyichpodatnościna
zanieczyszczenia antropogeniczne pochodzące z powierzchni terenu. Wymóg oceny
podatności wódpodziemnych na zanieczyszczeniestawiano dotychczasprzyustala‐
niuobszarówochronnychGłównychZbiornikówWódPodziemnych—GZWP(Klecz‐
kowskiiin.,1990a,b,1991;Herbichiin.,2009;Witczakiin.,2010).Jestonaelemen‐
temróżnotematycznychmaphydrogeologicznych(Różkowskiiin.,1997),aszczegól‐
nie arkuszowej Mapy hydrogeologicznej Polski (MhP) — główny użytkowy poziom
wodonośny (GUPW), wykonywanej w skali szczegółowej 1:50000 (Paczyński iin.,
1999),atakżerealizowanejaktualnieMhP—pierwszypoziomwodonośny—wraż‐
liwośćijakość(PPW–WJ),równieżwskali1:50000(Herbichiin.,2008).
OpracowująckoncepcjęMapywrażliwościwódpodziemnychwskali1:500000oprócz
doświadczeńpolskich(m.in.Dudaiin.,1999;Witczak,Żurek,1994;Żurekiin.,1999;
Kleczkowski,2001;Suchożebrski,2001;Krogulec,2004;Kudłacikiin.,2005;Różkow‐
ski i in,, 2005), oparto się również na opublikowanych i dążących do ujednolicenia
koncepcjach zagranicznych (Aller i in., 1987; Bedessem i in., 2005; Daly i in., 2002;
Doerfligeriin.,1999;Robinsiin.,1994;Focazioiin.,2001;Foster,1987;Fosteriin.,
2002;Gogu,Dassargues,2000a,b;Hannapel,Voight,1999;Holtingiin., 1995;Vrba,
Zaporozec,1994;Zwahlen,2000).
Wypracowanie metodyki oceny podatności miało charakter naukowo–badawczy,
azespółzAkademiiGórniczo–Hutniczejim.StanisławaStaszicawKrakowieopracowu‐
jącyzałożeniametodyczne,byłwstałymkontakciezekspertamizUniwersytetuWro‐
cławskiego,Uniwersytetuim.A.MickiewiczawPoznaniuiPaństwowegoInstytutuGeo‐
logicznego—PaństwowegoInstytutuBadawczegowWarszawie.Pracerealizowanena
zamówienie Ministra Środowiska rozpoczęto w 2003 roku. Związane były najpierw
zprzyjęciemkoncepcjiMapyiprzygotowaniemodpowiedniejmetodykijejwykonania,
anastępnieopracowaniem dwóchróżnotematycznychplanszMapy,wwersjiniepubli
6
kowanej(Kudłacikiin.,2005).Planszeopracowałyczteryzespoły, po podzieleniu ob‐
szaruPolskinaczteryregionybadawcze.
Wniniejszymopracowaniuzawartosyntetycznyopisczęściowozmodyfikowanejme‐
todyki opracowania obu plansz Mapy, uwagi dotyczące sposobu ich wykonania,
atakże omówiono podatność wód podziemnych pierwszego poziomu wodonośnego
orazGZWPwobszarzePolski.Przedstawionorównieżzaktualizowane przykłady
możliwości wykorzystania Mapy i baz danych do tworzenia map scenariuszowych
oceniającychzagrożenieśrodowiskawodnegozestronytypowychzanieczyszczeń.
Analizując treść Mapy wrażliwościwódpodziemnych nazanieczyszczeniewykonanej
wprzeglądowejskali1:500000,trzebamiećnawzględzie,żewidocznanawydruko‐
wanejmapieliniaogrubości1mm,oznaczawrzeczywistymtereniepasoszerokości
500 m. W związku z tym, że Mapajestopracowanawskaliprzeglądowejposiada
głównie znaczenie poglądowe i strategiczne w skali kraju. Mapa jest przeznaczona
szczególnie dla instytucji administracji państwowej i samorządowej, na poziomie
krajowymiwojewódzkim,zajmującychsięplanowaniemprzestrzennym,gospodarką
wodnąiochronąśrodowiska.
Mapawykonanajednoliciedlacałegokrajuumożliwia symulacjepresjinastanche‐
micznywódpodziemnychiprognozysozologicznewskaliprzeglądowejobejmującej
dużejednostkiprzestrzenne.Wtymświetle,szczególnymiadresatamiMapysąKrajo‐
wyZarządGospodarkiWodnej(KZGW) i Regionalne Zarządy Gospodarki Wodnej
(RZGW).Mapasłużyćmożem.in.dorozwiązywaniastrategicznychproblemówzwią‐
zanychzwpływemantropopresjinastanchemicznywódpodziemnych,sporządzenia
krajowegoprogramuzapobieganiazanieczyszczeniuwódpodziemnych,przygotowa‐
nia wykazu zbiorników wód podziemnych wrażliwych na zanieczyszczenie, a także
planów zarządzania wodami w dorzeczach, regionach wodnych i ichfragmentach.
Mapamożebyćpodstawądalszychprackartograficznychorazbadańregionalnychw
podobnymzakresietematycznym.
Wdziałaniachlokalnychdotyczącychpowiatowychiwojewódzkichprogramówzapo‐
bieganiazanieczyszczeniuwód,Mapapowinnastanowić pierwszy etap rozpoznania
zagrożeńśrodowiskawodnegoiekosystemówlądowychzależnychodwódpodziem
nych.Kolejnyetapdziałańwymagaopracowańimapszczegółowych,czyliwskalinie
mniejszejniż1:50000.Doanalizszczegółowychniezbędnejestwykorzystaniestale
uzupełnianychiaktualizowanychwarstwinformacyjnychbazydanychGISMapyhy‐
drogeologicznejPolskiwskali1:50000(MhP).Należyprzytymzwrócić uwagęna
różnicę w podejściu do przestrzennej ciągłości pierwszego poziomu wodonośnego,
pomiędzy Map
ąwrażliwościwskali1:500000, a MhP. Ponadto, wskazane na Mapie
zasięgi niektórych lejów depresjiwynikającezodwadnianiaodkrywkowych kopalń
węglabrunatnegomogąbyćczęściowonieaktualne.Wynikatozdynamicznejwczasie
7
zmianyzasięgówniektórychlejówwwynikuzakończeniadotychczasowejeksploata‐
cjilubrozpoczęciaeksploatacjinowychzłóż.
Mapywrażliwościsąużytecznedoocenyjakościowej,wceluidentyfikacjiobszarów
owzględnie większej lub mniejszej wrażliwości na zanieczyszczenia przenikające
zpowierzchni(Healy,2010).Należyjednakzachowaćostrożnośćwocenieilościowej,
nawetwprzypadkuuzyskaniarozkładuprzestrzennegowrażliwościpoprzezzastoso
wanie zaawansowanego modelowania.Wydrukowanemapytworzązłudzenie, że
daneprzestrzennesądokładneikompletne, podczas gdy są oneczęsto przybliżone
iniepełne. Wynika to z niepewności danych przyjmowanychdo obliczeń,jakiskali
wykorzystanychmapźródłowych.Ztegowzgduodpowiednieostrzeżeniadotyczące
zamiarumechanicznegoprzenoszeniafragmentów Mapywrażliwoścido mapwska‐
lachszczegółowych,umieszczonesąteżwlegendachobuplansz.
ZastosowanieGISwceluuzyskaniaMapy wrażliwości wód podziemnychwwersji
elektronicznej umożliwia wizualne odsłanianie lub wyłączanie dowolnych warstw
informacyjnychwwielowarstwowej elektronicznej wersji Mapy. Wersja ta (plik
wformacie„pdf”)dołączonajestnapłycieCDdowersjidrukowanej.Możliwejesttakże
powiększanie ipomniejszanie dowolnego fragmentu Mapynamonitorze,przyczym
widokopisanyjako100%oznaczaprzedstawieniefragmentuMapywskali1:500000.

8
9
2. Pojęciepodatności(wrażliwości)
wódpodziemnychnazanieczyszczenie.
Przyjętadefinicjapodatności
igłównezałożeniametodyczne
Podatność (vulnerability)wódpodziemnych na zanieczyszczeniejestnaturalnąwła‐
ściwościąsystemuwodonośnego,określającąryzykomigracjisubstancjiszkodliwych
z powierzchni terenu do poziomu wodonośnego. Wyróżniasię podatność właściwą,
czylinaturalną(intrinsicvulnerability),warunkowanąwyłączniebudowągeologiczną
iwarunkami hydrogeologicznymi, oraz podatność specyficzną (specificvulnerability)
uwzględniającą oprócz podatności właściwej także rodzaj zanieczyszczenia, jego ła‐
dunekicharakterogniskazanieczyszczeń(Vrba,Zaporożec,1994).Tożsameznacze
niemająstosowanewpolskimsłownikuhydrogeologicznympojęciawrażliwościwód
podziemnych i odporności na zanieczyszczenie (Dowgiałło i in., 2002). Podatność
naturalna wód podziemnych związana jest z parametrami hydrogeologicznymi po‐
ziomu wodonośnego lub warstwy wodonośnej oraz warunkami zasilania. Warunki
zasilaniawynikajągłówniezmiąższościstrefyaeracjilubgłębokościdozwierciadła
wód podziemnych oraz z charakteru litologicznego utworów pokrywowych, przez
którezanieczyszczeniamigrująpionowozpowierzchniterenu.
NaprezentowanejMapiewrażliwościdpodziemnychnazanieczyszczenieprzedsta
wionoocenępodatnościnaturalnej,zwanejdalejpodatnością.Nabazieproponowanej
oceny podatności naturalnej możliwe jest, w zależności od założonych scenariuszy
oddziaływaniazestronywybranychtypówzanieczyszczeńczysposobówzagospoda‐
rowaniaterenu,dokonywanieocenpodatnościspecyficznej,czylitworzeniascenariu‐
szy zagrożenia. W rozdziale 9 podano możliwości tworzenia takich scenariuszy
wdalszych etapach wykorzystaniaMapy. W pierwszej kolejnościproponujesięwy
znaczenieobszarówpodatnychnazanieczyszczenieazotanamipochodzeniarolnicze‐
go,jakoformyrealizacjiwytycznychtzw.DyrektywyAzotanowej(1991).
Przy wyborze metodyki opracowania Mapy zwrócono szczególną uwagę na elementy
wzajemnegooddziaływaniawódpodziemnychipowierzchniowychwzlewnioraznie‐
którecechywódpodziemnychdotychczasmałouwzględnianeprzyoceniepodatności.
Przyjętonastępującezałożenia:
przepływwódpodziemnychmacharaktertrójwymiarowy;
wodypodziemnestanowiąnajwiększyzasóbzretencjonowanejwodywPolsce;
jakośćwódpowierzchniowychzależyodjakościwódpodziemnych;
wymianawódpodziemnychwstrefieaktywnejwymianytrwaugo,średnio
kilkadziesiątlat.
10
Przepływwódpodziemnychmacharaktertrójwymiarowy
Systemobieguwódpodziemnychjestzłożonygeometrycznieinawetwobrębiejednej
wodonośnejprzestrzeniskalnejmacharaktertrójwymiarowy(rys.1),wkonsekwen
cji jest znacznie trudniejszy dohierarchicznegouporządkowanianiżprzepływwód
powierzchniowych.
Rysunek1.Złożonycharakterprzepływuwódpodziemnychwtrójwymiarowejprzestrzeniskalnej
(Winteriin.,1998,zmienione):1lokalnesystemykrążeniapłytkichwódpodziemnychdreno
wanych przez cieki i zbiorniki wód powierzchniowych; 2 regionalny system przepływu wód
podziemnychwgłębszychstrukturachwodonośnych
Typobieguwodywsystemiewodonośnymzależyrównieżodwarunkówklimatycz‐
nych,szczególnieodilościopadówatmosferycznych,atakżeodmateriaługlebowegoi
gruntowegowzlewni,poktórejwodaspływapowierzchniowoorazmateriałuskalne‐
gostanowiącegopodłoże,doktóregowodainfiltrujeinastępnieprzepływapodziem
nie. System ten jest dodatkowo modyfikowany antropogenicznie przez eksploatację
wód podziemnych i sposób użytkowaniapowierzchniterenu.Stądkoniecznym jest
uwzględnienie piętrowości występowania wód podziemnych. W konsekwencji po‐
wstałakoncepcjarealizacjiMapypodatnościwódpodziemnychnadwóchoddzielnych
planszach.Planszapierwszaodnosisiędopłytkichwódpodziemnychpierwszegood
powierzchniterenupoziomuwodonośnego,związanychzwodamipowierzchniowymi
11
orazekosystemamilądowymizależnymiodwódpodziemnych,tj.położonymiwstre
fachozwierciadlewodypłytszymniż2metrypodpowierzchniąterenu.Planszadruga
odnosi się do Głównych Zbiorników Wód Podziemnych wydzielonych przez Klecz‐
kowskiegoiin.(1990a).
WodypodziemnestanowiąnajwiększyzasóbzretencjonowanejwodywPolsce
wodypodziemnestanowgigantycznyzbiornikretencyjny,głównyregulator
cykluhydrologicznego;objętośćsłodkichwódpodziemnychwPolsceocenia
sięna1000do3000km
3
(Kleczkowski,2001;Pazdro,Kozerski,1990);
objętośćwódpowierzchniowychwPolsceprzeciętniewynositylko37km
3
;
pojemność zbiorników retencyjnych wód powierzchniowych wynosi około
4km
3
.
Wgospodarowaniuwodąschematpodkreślającyrolęretencjiwregulacjicykluhydro‐
logicznego powinien być uzupełniony o retencję wód podziemnych,zuwaginaich
kilkadziesiątrazywiększąobjętość,wstosunkudozbiornikówwód powierzchnio‐
wych. Gospodarka największym zasobem zretencjonowanej wody, jakimi są wody
podziemne,musibyćprowadzonazwiększątroskąniżgospodarkawielokrotnie
mniejszymizbiornikamiretencyjnymiwódpowierzchniowych.Szczelniedotyczyto
ochrony jakości wód podziemnych, ponieważ czasy przepływu tych wód są długie
nawetwlokalnychsystemachprzepływu.Stądwynikakoniecznośćochronywódpod‐
ziemnych,realizowanejwpierwszejkolejnościprzezocenęichpodatnościnazanie‐
czyszczeniezpowierzchniterenu.
Jakośćwódpowierzchniowychzależyodjakościwódpodziemnych
PolitykaUE(RDW,2000;DWP,2006)wymuszanowepodejściedoobszarówsłabo
wodonośnych(Dillon,Simmers,1998).Mapypodatnościwódpodziemnychpierwsze‐
gopoziomuwodonośnegosąwkrajachUEjednązpodstawplanówzagospodarowa‐
nia przestrzennego oraz programów działań zapobiegających zanieczyszczeniu wód
podziemnych i powierzchniowych, a także zapobiegających eutrofizacji wód po‐
wierzchniowych.
W okresach niskich stanów wód rzecznych, trwającychwiększą częśćroku,odpływ
wódpodziemnychdorzekstanowiokoło80–90%wódpłynącychrzekami(rys.2A).
W konsekwencji jakość dopływających wód podziemnych decyduje w tym czasie
ojakościwódpowierzchniowychistopniurozcieńczaniaścieków(Dudaiin.,1996).
W zasilaniu wód powierzchniowychbiorąudziałoprócz wód podziemnych z pozio‐
mówuznanychzaużytkowe,odużejwodonośności,takżewodypodziemnedopływa‐
jącezutworówomniejszejwodonośności,nieuznanychzapoziomyużytkowe.Kon‐
sekwencjąpomijaniasystemówwodonośnychomałej,aleniezerowejwodonośności,
jestniezaliczanieichdobilansuprzyocenieinfiltracjiefektywnejiwodpływiepod
12
ziemnym. Jednak rzeczywisty odpływ ztakich płytkichsystemów jest znaczący, po‐
nieważstanowićmożedo30%odpływupodziemnegozezlewni(Witczakiin.,1996,
2002;Winteriin.,1998).
Wskazanie na mapach hydrogeologicznych obszarów pozbawionych warstw wodono‐
śnych,automatyczniesugerujezgodniezzasadąprawną„coniejestzabronionetojest
dozwolone”,namożliwośćlokalizowaniatampotencjalnychogniskzanieczyszczeńwód
podziemnych iprowadzenie produkcji rolniczej bez ograniczeń wynikających
zkonieczności ochrony wód. Stąd, niechronione odpowiednio wody podziemne mogą
wkonsekwencji stać się wieloletnią przyczyną słabego stanu wód powierzchniowych
oraz ich eutrofizacji, ponieważ czasyprzepływu,awkonsekwencji oczyszczenia wód
podziemnychsądługotrwałe,nawetwlokalnychsystemachprzepływu(rys.2C,2D).
Rysunek2.AŚredniwieloletniodpływpodziemnywzlewnirzekiWisłokinatleśrednichniskich
miesięcznychprzepływówSNQ
m
Wisłokiwwieloleciu,wwodowskazieMielec(1);B,C,Dodpo
wiedźsystemuhydrologicznegonazmniejszenieimisjiantropogenicznychzanieczyszczeńwielko
przestrzennychrejestrowanawpunktachregionalnegomonitoringuwódpodziemnych(RMWP2
i3)orazwwodzierzekiWisłokiwwodowskazieMielec(1)
Napodstawiepowyższychuwarunkowań,przyjętowięczałożenieopracowaniaplan‐
szy1Mapypodatności,któradotyczyćbędziepierwszejodpowierzchniwarstwywo‐
donośnej,bezwzględunajejzasobnośćwwodę.Planszatadotyczywódpodziemnych
związanych bezpośrednio z wodami powierzchniowymi i ekosystemami lądowymi
A
B
C
D
13
ostanie ekologicznym zależnym od jakości wód podziemnych. Główne ekosystemy
lądowe o statusie zależnym od wód podziemnych to mokradła, obszary bagienne i
torfowiska(Oświecimska‐Piaskoiin.,2006),atakżelasypołożonewstrefachopłyt
kim występowaniu zwierciadła wód podziemnych. Poszczególne typyekosystemów
lądowychzwiązanesązobszarami,gdziewodypodziemnewystępująnaokreślonych
głębokościach.Przy realizacji Mapy przyjęto więcgeneralnie,że ekosystemy dowe
zależneodwódpodziemnychtotakie,którewystępująnaobszarach,gdziezwiercia‐
dłowodyzaleganiegłębiejniż2metrypodpowierzchniąterenu.
Długiczaswymianywódpodziemnych(średniokilkadziesiątlat)
Przepływwódpodziemnychwośrodkachporowatych,któredominująwPolscejest
powolny. Długotrwałość migracji zanieczyszczeń rozpuszczonych w wodach pod‐
ziemnychpowoduje,żereakcjawódpowierzchniowychnazmianęjakości wód po‐
chodzących z odpływu podziemnego jest również znacznie opóźniona (Duda i in.,
1996).Dotyczytom.in.przenoszeniazanieczyszczeńwielkoobszarowych,najczęściej
pochodzących z rolnictwa i zanieczyszczeń przemysłowych przenoszonych drogą
atmosferyczną.
SymulacjanauproszczonymmodeluzlewniGórnejWisływykazuje,żespadekstęże‐
niazanieczyszczeńwynoszonychwodpływiepodziemnymdorzekzmniejszasięopo‐
łowędopieropookoło20latachodzaprzestaniaimisjiantropogenicznej(rys.2B).
Należy zaznaczyć, że dotyczy to zanieczyszczeń konserwatywnych (trwałych) czyli
migrującychnajszybciej,zgodniezrzeczywistąprędkościąprzepływuwódpodziem‐
nych,ponieważnieulegająoneopóźnieniuzwiązanemuzprocesami sorpcji,aninie
zmniejszająswegostężeniawwodziewwynikubiodegradacji,rozpaduczywymiany
jonowej(Dowgiałłoiin.,2002).Zanieczyszczeniaulegająceprocesomsorpcji,wzale‐
żności od jej intensywności, będą migrowały wielokrotnie dłużej. Opisane procesy
powodują,żeczasoczyszczeniazdegradowanychwódpodziemnychjestbardzodługi.
Wtejsytuacji,ocenailościowaładunkuazotanówpochodzeniarolniczego wynoszo‐
nych przez wody podziemne do rzek, na podstawie obecnie stosowanego poziomu
nawożenia,możebyćobarczonaznacznymbłędem. O aktualnym ładunkuazotanów
wynoszonych przez wody podziemne decyduje bowiempoziomnawożenia w prze‐
szłości,czyliwlatachdziewięćdziesiątych.Takąniewłaściwąocenędlawieluobsza
rówwPolscemożedaćaktualnieobowiązującaformalniemetodawyznaczaniawód
wrażliwychnazanieczyszczeniezwiązkamiazotuzeźródełrolniczych(Rozporządze‐
nie,2002a).Metodatawłaśnieopartajesttylkoowspółczesnedanestatystycznedo
tyczącewielkościnawożeniaazotemorazstanpłytkichwódgrunt
owych.
Jednak prawidłowym podejściem jest zastosowanie korelacji uwzględniającej opóź‐
nienie,jakiewynikazwiekuwódpodziemnych.Dlaprzykładu,właściwąrelacjęmię‐
dzypoziomemużycianawozówazotowychwDanii,azawartościamiazotanów(NO
3
)
14
wwodach podziemnych, uzyskano dopiero po określeniu wieku wód podziemnych
metodąCFCiprzesunięciuskaliczasowej tak, aby poziom nawożenia odpowiadał
okresowi,kiedybadanawodawnikaładowódpodziemnych(rys.3).
Rysunek 3. Porównanie rocznej intensywności nawożenia [kg N/ha] z zawartością azotanów
(NO
3
)wwodachpodziemnychwoparciuowynikiduńskiegomonitoringuwód(Stockmarr,2001).
Zestawienie uwzględnia opóźnienie, jakie wynika z wieku wód podziemnych. Datowanie wód
metodąCFCpozwoliłoodnieśćzawartośćazotanówwwodziedonawożenia,które miałomiejsce
wczasie,kiedydanaporcjawodyprzenikała
przezprofilglebowy,infiltrującdowódpodziemnych.
Brakanalizwodyzlat1992–2000wynikazbrakuwódowiekukrótszymniż8lat.Objaśnienia:
czerwona liniałączy zawartości NO
3
odpowiadające medianie (50%), zielone słupki obejmują
zakrespercentyli25%–75%
15
3. Przeglądmetodocenypodatności
wódpodziemnychnazanieczyszczenie
Istnieje wiele metod określenia podatności wód podziemnych na zanieczyszczenie
iogólniemożna temetodypodzielićnatakie,którezapodstawęocenyprzyjmująwy‐
miernekryterium,dającesięwyrazićilościowo(np.:czasmigracji zanieczyszczeń
zpowierzchniterenudowarstwywodonośnej,miąższośćwarstwizolujących,wielkości
przyjętychwskaźnikówhydrogeochemicznych)oraznatakie,któreopartesąnasyste‐
mierangowym,przypisującymposzczególnymparametrom,uznanymzadecydującedla
ocenyodporności,określonąwagępunktową(Alleriin.,1987;Foster,1987;Hannapel,
Voight, 1999; Holman, 1985; Holting i in., 1995; Krogulec, 2004; Suchożebrski 2001;
Różkowskiiin.,2005;Witkowskiiin.,1997,2002;Vrba,Zaporozec,1994).
Istniejąteżróżnepropozycjedotyccecechśrodowiskaprzyrodniczego,którenależy
uwzględniaćwmetodachrangowychdlacelówocenypodatnościnazanieczyszczenie
(Vrba, Zaporozec, 1994). Przy tym istnieją metody uproszczone, uwzględniającenp.
jedyniedwiecechy orazmetodyrozbudowane,wymagająceocenynawetkilkunastu
proponowanych parametrów. Znanym przykładem uproszczonej oceny podatności
jestproceduraGOD(Foster,1987).Oceniasiętunajpierwstopieńizolacjizbiornika,
typutworówigłębokośćdozwierciadła,apotemprzypisujeposzczególnymcechom
wartośćmnożnika.Uzyskanyiloczynodpowiada,wyrażonejprzymiotnikowo,podat‐
nościzbiornikawódpodziemnychnazanieczyszczenie.
Innym przykładem jest ocena zagrożenia wód podziemnych procedurą Holmana
(1985).Byuzyskaćocenę,którejmiarąjestindeksGPSRI(GroundwaterPollutionSo
urceRiskIndex) należy przydzielić odpowiednie wagi; oddzielnie w odniesieniudo
czynnikówryzyka,czylipotencjalnychogniskzanieczyszczeńioddzielniewodniesie‐
niu do czynników ochrony, czyli zdolności środowiska do unieszkodliwiania zanie‐
czyszczeń. Indeks GPSRI oblicza się mnożąc odpowiednie wagi. Wynikowy indeks
zagrożenia dla ocenianego obszaru powstaje przez pomnożenie indeksu przez po
wierzchnięobszaruzajmowanegoprzezpotencjalneogniskazanieczyszczeń. Wadą
metody jest to, że ocenia podatność wód podziemnych na podstawie obecności lub
brakupotencjalnychogniskzanieczyszczeń.
JednązpopularniejszychmetodrangowychjestDRASTICopracowanyprzezUSEPA
dlaocenynaturalnejpodatnościposzczególnychregionówhydrogeologicznych(Aller
iin.,1987).Wnazwiemetodyzawartesąsymbolesiedmiukryteriówuwzględnianych
wocenie:
D(depthtowater)—głębokośćdozwierciadławody,
R(recharge)—infiltracjaefektywna,
A(aquifermedia)—litologiawarstwywodonośnej,
16
S(soil)—rodzajgleb,
T(topography)—nachyleniepowierzchniterenu(topografia),
I(impactofvadosezone)—wpływstrefyaeracji,
C(conductivity)—współczynnikfiltracjiwarstwywodonośnej.
Każdemuzpowyższychkryteriów,wzależnościodjegoroliwprocesiemigracjipo‐
tencjalnych zanieczyszczeń, przypisany jest różny stopień istotności,czyliwaga,
wskaliod1do5.Następniewramachkażdegokryteriumwyróżniasięklasywartości
uwzględnianegoparametruiprzypisujeimsięrangę,czyliokreślonąocenępunktową
wskaliod1do10(Żurekiin.,1999).Imrangajestwyższa,tympodatnośćnazanie
czyszczeniejestwiększa.Ostatecznaocenaopartajestoindekspodatności,będący
sumąiloczynówwagirangposzczególnychkryteriów:
IPZ=(wagakryterium·rangaparametru).
Indeks podatności jest wartością względną i pozwala w obrębie badanego obszaru,
przyjmującokreśloneprzedziaływielkościindeksu,wydzielićobszarywystępowania
wód podziemnych mniej lub bardziej podatnych na zanieczyszczenie (rys.4), nato‐
miast autorzy metody nie podają żadnych obligatoryjnych bezwzględnych wartości
przedziałów.
Poszczególnekryteria uwzględniane wtejmetodzieanalizowanesąjakoinformacje
przestrzenne, które można uzyskiwać pośrednio lub bezpośrednio z wielu źródeł.
Dokładność oceny podatności zależy przede wszystkim od stopnia rozpoznania hy‐
drogeologicznegoiwiarygodnościdostępnychdanych.Wzałożeniach, metoda DRA‐
STICjestonaprzeznaczonadoocenregionalnych,aminimalnyobszarocenypowinien
byćwiększyodokoło0,5km
2
iwymagastosowaniadanychzgeneralizowanych.Koń‐
cowa procedura obliczania indeksu podatności jest działalnością mechaniczną, po‐
zbawioną elementu interpretacji. Metoda znalazła zastosowanie w wielu opracowa‐
niachregionalnychdotyczących wódpodziemnych,przykładowo wpracachLimisie‐
wicza(1997,1998),Żurekiin.(2002),Krogulec(2004),gdyżjestuznawanazastan‐
darddlarangowychmetodocenypodatności.Bywajednakkrytykowana,apodwąt‐
pliwośćpoddajesięm.in.wynikiocenyuzyskanetąmetodądlaobszarówszczelino‐
wo–krasowych.
MetodaDIVERSITYnależydometodrangowych,ajejcelemjestm.in.bardziejobiek‐
tywnaocenapodatnościszczelinowo–krasowychzbiornikówwódpodziemnych.Sto‐
sowanienatychobszarachtakichmetodocenypodatnościjaknp.DRASTIC,opartych
nazałożeniuliniowościprzepływu,powodujeczęstozaniżanieprzyjmowanychocen
podatności, a tym samym nie odzwierciedla rzeczywistych warunków panujących
wśrodowisku(Ray,O’dell,1993).
17
Rysunek 4. Przykład oceny potencjalnego zagrożenia wód podziemnych metodą DRASTIC (wg
Żurekiin.,2002)
Nazwametody jestakronimemodsłówDIspersionVelocityRatedSensivITY,które
oznaczają,żeocenapodatnościbazujenakilkucechachwarstwywodonośnej:sposo‐
biezasilaniawpływającymnajegointensywność,drodzeprzepływuwpływającejna
jegoprędkość,atakżekierunkuicharakteruspękań,kanałówiinnych form kraso‐
wychwpływającychnasposóbrozpływuirozproszeniazanieczyszczenia(rys.5).
18
Rysunek 5. Trójelementowy nomogram parametrów warstwywodonośnejwmetodzie DIVERSITY
(wgRay,O’dell,1993).Rozciągnięcieskalidladolnychklaswposzczególny c hkolumn achnomogra
muozna cza,żeobecnośćmakroporówowymiarach1–10mmautomatyczniezwiększapodatność
MetodaDIVERSITYwymagatrójetapowejprocedury:
1. wyznaczenianapodstawierozpoznaniabudowygeologicznej,wielkościzasi‐
laniaiodpływuzregionówjednorodnychpod względem warunkówhydro‐
geologicznych;
2. wyznaczeniadlakażdegoztychregionówwłaściwegostopniapodatnościna
trójelementowymnomogramie;
3. ekstrapolowaniaklaspodatnościuzyskanychztegonomogramudoobszarów
opodobnychwarunkachhydrogeologicznych.
Metodajestprzystosowanadoocenypodatnościwskaliregionalnej,gdyszczegółowe
rozpoznaniewarunkówhydrogeologicznychjesttrudne.Przeprowadzasięwówczas
schematyzację warunków hydrogeologicznych poprzez ekstrapolację znanych lokal‐
niedanychnawiększeobszaryopodobnychwarunkach.Nawettakiprzybliżonysza‐
cunekmożebyćprzydatnyprzypodejmowaniudecyzjizwiązanychzzagospodarowa‐
niemprzestrzennymterenu(Rayiin.,1994).
Metoda EPIK należy do grupy metod indeksacji polegających na wyborze zestawu
parametrów,któremająwpływnapodatnośćwódpodziemnychnazanieczyszczenia.
Metodęopracowali Doerfliger i in.(1999)specjalniedo oceny podatności wód pod‐
ziemnych w ośrodkach krasowych. Analizowali i stosowali tę metodęm.in.Gogu
19
iDassargues(2000b).AkronimEPIKutworzonoodpierwszychliterangielskichnazw
kryteriówuwzględnianychwtejmetodzie:
E (epikarst) — charakter strefy wadycznej wraz z ukształtowaniem po‐
wierzchniterenunadwarstwąwodonośną;
P(protectivecover)—wykształcenielitologicznewarstwyochronnej;
I(infiltrationconditions)—warunkiinfiltracji;
K(karst–networkdevelopment)—rozwinięciesiecikrasowej.
Metodałączyczasprzesączaniawodyprzezstrefę aeracji (wadyczną),któremuodpo‐
wiadająkryteria:wykształceniewarstwy ochronnej, warunki infiltracjiorazcharakter
strefywadycznejzcharakterystycznącechąośrodkakrasowegomającą znaczenie dla
jegozagrożenia,czylirozwinięciemsieciszczelinikawern.Cechytedecydująorzeczy‐
wistejnaturalnejpodatnościnazanieczyszczeniewódpodziemnychwośrodkuszczeli‐
nowo–krasowym.
Zewzględunakażdezkryteriów,danemuobszarowiprzydzielasięocenępunktową
wyrażającąstopieńpodatnościnazanieczyszczenie.Skalaocenjesttrójstopniowalub
czterostopniowa.Dodatkowokryteriamająprzypisanewspółczynnikiwagoweróżni‐
cująceistotnośćkryteriów.Ocenapunktowaprzyznanadanemukryteriumjestmno‐
żonaprzezodpowiedniwspółczynnikwagowy.Otrzymujesięwtensposóbparametr
wyrażającypodatnośćśrodowiskanazanieczyszczeniezewzględunadanekryterium.
Zsumowanie wszystkich czterech parametrów daje tzw. indekspodatnościnazanie
czyszczenie.
Doocenypodatnościspecyficznejopróczomówionychmetodstosujesiętakżemetody
statystyczne.Generalniepolegająonenaustaleniustatystycznychzależnościpomiędzy
określonym zanieczyszczeniem, a czynnikami mającymi wpływ na migrację zanie‐
czyszczeń(Tesoriero,Voss,1997)iwtensposóbustalasię,któreczynnikimająnaj‐
większy, rzeczywisty wpływ. W efekcie końcowym wyznacza się prawdopodobień‐
stwo występowania zanieczyszczenia. Metoda ta została użyta np. przez Ruperta
(2001)do kalibracji metody DRASTIC,czy do określenia specyficznejpodatnościna
zanieczyszczeniepestycydami(Troianoiin.,2000).Metodystatystyczne(Focazioiin.
2002)użądoprzewidywaniaspodziewanegozanieczyszczeniaipowinnybyćkon‐
frontowanezdanymidotyczącymirzeczywiściestwierdzonychstężeń.Ograniczeniem
metodystatystycznejzauważonejtakżeprzezjejautorów(Tesoriero,Voss,1997)jest
nieuwzględnienieopóźnieniawynikającegozczasumigracjizpowierzchniterenudo
miejsca, gdzie woda została opróbowana. Przykładowo: brak azotanów na pewnej
głębokości może być wynikiem także tego, że one tam jeszcze niedotarły,anieko
niecznieefektemmniejszejpodatności,nacowskażeocenametodąstatystyczną.
Do metod oceny podatności wprowadzono ostatnio modelowanie numeryczne
(Schwartz,2006)oraztechnikisiecineuronowychisiecirozmytych(Dixoniin.,2002;
20
Dixon,2005).Modelowanienumerycznestosowanejestrównieżdowalidacjiinnych
metodocenypodatności(Neukumiin.,2008).
Metodaocenypodatnościwódpodziemnychnazanieczyszczeniewoparciuookreśle
nieczasumigracjizanieczyszczeńkonserwatywnychzpowierzchniterenudopoziomu
wodonośnego,jestmetodąwykorzystującąwymiernekryteriumprzyjmowane do
ocenypodatności.Zanieczyszczeniakonserwatywne(lubtrwałe),czyliniezmieniające
swegostężenia wczasie przemieszczaniaw wodach podziemnych— to zanieczysz‐
czenia,którenieulegająprocesomsorpcjiiwymianyjonowejzotaczającymśrodowi‐
skiem gruntowo–skalnym, ani nie ulegają biodegradacji lub rozpadowi. Czas piono‐
wegoprzemieszczaniasięmasysubstancjichemicznejwprzesączającychsięwodach
opadowychjestuzależnionyodwieluczynników,zktórychnajważniejszetolitologia
skał,awłaściwieichporowatośćistopieńnasyceniaporwodąorazmiąższośćstrefy
aeracjiiintensywnośćzasilaniaczyliinfiltracji.Wwynikutegoczasmożebyćokreślo‐
nyjakokryteriumkompleksowe.Dlaocenypodatnościwódpodziemnychpierwszego
poziomuwodonośnegookreślasięczas(t
a
)wymianywodywprofiluglebowymiwy‐
stępującejpodnimpozostałejczęścistrefyaeracji,przezinfiltrującewodyopadowe.
Napodkreśleniezasługujefakt,żesposóbokreśleniaczasupionowej migracjizanie‐
czyszczeń konserwatywnych przez utwory nadkładu warstwy wodonośnej wraz
zodpowiednimwzorem(1)zastosowanowPolscejużdawno,bowlatach1986–1990,
dla potrzeb wyznaczenia potencjalnego stopnia zagrożenia GZWP (Kleczkowskiiin.,
1990a).RównieżwtedypowstałaklasyfikacjastopniapotencjalnegozagrożeniaGZWP,
wynikającegowyłączniezczynników naturalnych, wpływających naczasmigracji
zanieczyszczeńkonserwatywnychprzezstrefęaeracji(rys.6).
(1)
gdzie:
t
a
—czasprzesączaniawodyprzezstrefęaeracji[lata];
m
A
—miąższośćstrefyaeracji,określonajakogłębokośćdozwierciadławodypierw‐
szejodpowierzchniwarstwywodonośnej[m];
w
o
—przeciętnawilgotnośćobjętościowautworówstrefyaeracji[–];
R—infiltracjaefektywna[m/rok],
R=P·
i
gdzie:P—średniawieloletniasumarocznaopadów[m/rok],
i
—wskaźnik
infiltracjiefektywnejutworówpowierzchniowych[–].
Zarówno wzór (1), jak i wskazana klasyfikacja stopnia zagrożenia, stanowią podstawę
przyjętejmetodyocenystopniawrażliwościdlapotrzebopracowania Mapywrażliwo ści
wódpodziemnychna zanieczyszczeniewskali1:500000,szerzejomówionejwrozdziale5.
R
wm
t
oA
a
21
Rysunek 6. Ocena stopnia potencjalnego zagrożenia stosowana dla głównych zbiorników wód
podziemnych(GZWP)wPolsceprzezKleczkowskiegoiin.(1990a)

22

23
4. Uzasadnieniewyborumetodykiopracowania
Mapywrażliwości(podatności)
PrzywyborzemetodykiopracowanieMapybranopoduwagęprzeznaczenieisposób
jejwykorzystania,któryukierunkowanyjestnawdrożenienastępującychustaworaz
dyrektywiwytycznychUE:
DyrektywaParlamentuEuropejskiegoiRady2000/60/WEz23października
2000r.wsprawieustanowieniaramdziałalnościWspólnotywzakresiepoli‐
tykiwodnej.Dziennik UrzędowyUniiEuropejskiej,L327,tzw.RamowaDy‐
rektywaWodna(RDW,2000);
DyrektywaParlamentuEuropejskiegoiRady2006/118/WEz12grudnia2006
r.w sprawieochronywódpodziemnychprzedzanieczyszczeniemipogorsze‐
niemichstanu.DziennikUrzędowyUniiEuropejskiej,L372/19(DWP,2006);
DyrektywaParlamentuEuropejskiegoiRady1998/83/WEz3listopada1998
r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Dziennik
UrzędowyUniiEuropejskiej,L330(DWD,1998);
Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady 2455/2001/WE z 20 listopada
2001r.ustalającalistęsubstancjipriorytetowychwzakresiepolitykiwodnej
implementacjidyrektywy2000/60/WE(OfficialJour.ofEuro.Com.,L331);
DyrektywaParlamentuEuropejskiegoiRady91/676/EWGz12grudnia1991
r. dotycząca ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez
azotanypochodzącezeźródełrolniczych;
CommonStrategyontheImplementationoftheWaterFrameworkDirective.
StrategicDocument,EuropeanCommission,Brussels,2001;
Environment DG Information Brochure. An introduction to the Directorate
GeneralfortheEnvironmentoftheEuropeanCommissionandtosourcesof
informationonEUenvironmentalpolicy.OfficeforOfficialPubl.oftheEuro.
Com.,Luxemburg,20p.,2002;
UstawaPrawoochronyśrodowiskaz27kwietnia2001,Dz.U.2001/62,poz.
627zpóźniejszymizmianami;
UstawaPrawowodnez18lipca2001,Dz.U.2001/115,poz.1229zpóźniej
szymizmianami;
RozporządzenieMinistraŚrodowiskawsprawiekryteriówisposobu oceny
stanuwódpodziemnychz23lipca2008r.,Dz.U.2008/143,poz.896(Rozpo‐
rządzenieMŚ,2008);
RozporządzenieMinistraŚrodowiskawsprawiekryteriówwyznaczaniawód
wrażliwych na zanieczyszczenie związkami azotu ze źródeł rolniczychz23
grudnia2002r.,Dz.U.2002/241,poz.2093(RozporządzenieMŚ,2002a);
24
RozporządzenieMinistraŚrodowiskawsprawiewarunków,jakienależy
spełnićprzywprowadzaniuściekówdowódlubdoziemiorazwsprawie
substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego z 24 lipca
2006r.,Dz.U.2006/137,poz.984(RozporządzenieMŚ,2006a);
RozporządzenieMinistraZdrowiawsprawiejakościwodyprzeznaczonejdo
spożyciaprzezludzizdnia29marca2007r.,Dz.U.2007/61,poz.417(Rozpo‐
rządzenieMZ,2007)zezmianamizdnia20kwietnia2010r.(Dz.U.2010/72
poz.466);
RozporządzenieMinistraŚrodowiskawsprawieszczełowychwymagań,ja‐
kim powinny odpowiadać programy działań mających na celu ograniczenie
odpływuazotuzeźródełrolniczychz23grudnia2002r.,Dz.U.2003/4,poz.
44(RozporządzenieMŚ,2002b).
Określeniestopnia podatności wód podziemnych możebyćcharakteryzowane trzema
prawamiwskazującyminazłożonośćocenwrażliwościwódpodziemnych(NRC,1993):
wszystkiewodypodziemnesąpodatnenazanieczyszczenie;
nieodłącznymelementemocenpodatnościjestichniepewność;
wprzypadkuzłożonychmetodocenypodatnościmożezostaćzatarteznacze‐
nienajistotniejszychczynnikówwarunkującychpodatność.
Podejściedoocenywrażliwościwódpodziemnychnazanieczyszczeniejestzróżnico‐
wane—odbezpośredniegowykorzystaniametodyDRASTIC(Lobo‐Ferreira,Oliveira,
1997), poprzez różne modyfikacje tej metody szczególnie w celu zastosowania
wośrodkuszczelinowymiszczelinowo–krasowym(Celico,Naclerio,2005;Dennyiin.,
2007), aż po podejście kombinowane łączące wykorzystanie różnych metod lub ich
wybranychelementów(Civita,DeMaio,2004;Gemitziiin.,2006).
Zrównoważonezarządzanie wodą w zlewniach rzek(RDW,2000),czyli zarządzanie
zasobamiwodnymizuwzględnieniemichjakości,wymagaszczególnegowzięciapod
uwagęwzajemnychrelacjiilościowychijakościowychwódpodziemnychipowierzch‐
niowych.Wzwiązkuztymodniesiono naturalną podatność na zanieczyszczenie do
konkretnychzbiornikówipoziomówwódpodziemnych.Wkonsekwencji,Mapawraż
liwościskładasięzdwóchplansz,odpowiednioodnoszącychsiędo:
wód podziemnych pierwszej od powierzchni terenu warstwy wodonośnej,
czyliwód podziemnychzwiązanychzwodamipowierzchniowymiorazeko
systemamilądowymi,którychstanekologicznybezpośredniozależyodjako
ściiilościwódpodziemnych,tzn.ekosystemamipołożonymiwstrefach,gdzie
zwierciadłowódpodziemnychwystępujepłycejniż2metrypodpowierzch‐
niąterenu(Herbichiin.,2008,2010);
GłównychZbiornikówWódPodziemnych(GZWP)wydzielonychprzezKlecz‐
kowskiegoiin.(1990a;Herbichiin.,2009;Witczakiin.,2010).
25
Dlapłytkichwódpodziemnych,którychdotyczyplansza1,klasypodatnościwódoce‐
niononapodstawieczasuwymianywodywprofilustrefyaeracjizasilanejprzezinfil‐
trujące wody opadowe. Wskazany na tej planszy stopień podatności dotyczy wód
podziemnych pierwszej od powierzchni terenu warstwy wodonośnej.Dotyczywięc
lokalnychsystemówprzepływuwód,anieprzepływówwsystemachregionalnych;
różnicęmiędzyminiprzedstawiarysunek1.Lokalnesystemyprzepływu pierwszą
warstwąwodonośną,wzależnościodkonkretnychwarunkówhydrogeologicznych
związane mogą być z płytkimi wodami gruntowymi, względnie z pierwszym pozio‐
memużytkowym,jeśliw określonychobszarachjestpierwszymodpowierzchnipo‐
ziomemwodonośnym.
WybierającmetodęocenywrażliwościwódpodziemnychnazanieczyszczeniewPol
sceisposóbopracowaniaMapydążonodowypracowaniapodejściakompromisowe‐
go,którebyłobynajbardziejefektywneprzyaktualnymstanierozpoznaniawarunków
hydrogeologicznych i dostępności danych koniecznych do przeprowadzenia oceny.
Wybrano podejście z zastosowaniem GIS, które pozwala tradycyjnie prezentować
rezultatyobliczeńwpostaciwydrukowanychmap,jakrównieżumożliwiawykorzy‐
stanie opracowanychwarstw informacyjnych do modyfikacjisposobu ocenystopnia
wrażliwości wód podziemnych orazanalizyuzyskanychwyników(Meijerink i in.,
1994).Proponowanametodykaumożliwiawprzyszłościdalszeoceny,np.podatności
specyficznejwódpodziemnychwzależnościodprzyjętychscenariuszyoddziaływania
zestronywybranychtypówzanieczyszczeń,czyscenariuszysposobówzagospodaro‐
waniaiużytkowaniaterenu.
ZastosowanieGISwceluuzyskaniaMapywrażliwościdpodziemnychwwersjielek
tronicznej, umożliwia wykorzystanie szeregu warstw informacyjnych, przetworzo‐
nychzanalogowychicyfrowychźródłowychmateriałówarchiwalnych.
Jednąztychwarstwinformacyjnychjestębokośćdozwierciadławodypierwszejod
powierzchniwarstwywodonośnej.PrzyjętojąnapodstawieanalogowejMapyhydro
geologicznejPolskiwskali1:300000(Kolagoiin.,1955–1968),którąwtymceluprze‐
tworzonodowersjicyfrowej.Mapętęwykorzystanodlatego,ponieważinterpretacja
przestrzennagłębokościdotzw.„pierwszejwody”widocznanatejmapie,powstałana
baziedużejliczbyszczegółowychpomiarówterenowych.Innązaletąwskazanejmapy
jestinterpretacjaprzebieguhydroizobatwoparciuoprzesłanki geomorfologiczne,
dobrzeoddającezasięgwystępowaniapłytkichwódgruntowych,tzn.występujących
dogłębokości2mp.p.t.,wdolinachrzecznych.Mapatazracjiokresu,wktórymbyła
opracowywana,dobrzeoddajewarunkiquasi
naturalne,awięctedoktórychodnosi
sięnaturalnapodatnośćwódpodziemnychnazanieczyszczenie.
Warstwyinformacjiprzestrzennejpozapisaniucyfrowymwpostaciwektorowejzostały
przekształcone w postać rastrową.NastąpiłwtensposóbpodziałobszaruPolskina
elementarne cyfrowe pola obliczeniowe o rozmiarach 100100m,czyliorozmiarach
26
1hektara.WkonsekwencjianalizująctreśćMapyodnosisięwrażeniezarównobardzo
wysokiejszczegółowościokreśleniaiwizualizacjistopniapodatnci,jakidużegolokal
negozróżnicowaniastopnianaturalnejpodatnościwódpodziemnychnazanieczyszcze‐
nie.Pierwszespostrzeżeniejestnieuprawnione,natomiastdrugiejestsłuszne.
Wysokaszczegółowośćokreśleniai zobrazowaniastopniapodatności naomawianej
Mapiejestpozorna,ponieważdojegoobliczenianiewykorzystywanożadnychdanych
źródłowych opracowanych z rozdzielczością 100100 m, lecz opracowanych z roz‐
dzielczościąznaczniemniejszą.Widocznaszczegółowośćobrazowaniarezultatuobli‐
czeńnaMapiejesttylkowynikiemzastosowanejtechnologiinumerycznychobliczeń
nasiatcedyskretyzacyjnejotakiejrozdzielczości.Przyjęcietakmałegorozmiaruele
mentarnegoblokuobliczeniowegomanacelupokazanie, jakszczegółowemogąbyć
przyszłeoceny,jeżelibędąwykonywanewoparciuodaneźródłowe opracowane
wskalachszczegółowych.
Mapawrażliwościdpodziemnychnazanieczyszczenie klasyfikuje naturalną podat‐
nośćwódwynikającązwarunkówhydrogeologicznychorazwysokościrocznychopa‐
dówatmosferycznych.WidocznenaMapiedużelokalnezróżnicowaniestopniapodat
nościpłytkichwódpodziemnychnazanieczyszczeniewynikazlosowegowzajemnego
nakładaniasiękilkuczynnikówbezpośredniolubpośredniowpływającychnadługość
czasu wymiany wody w profilu strefy aeracji (rozdz. 6). Ponadtoistotnejestto,że
wszystkie te czynniki charakteryzują się silną zmiennością przestrzenną,
azastosowana technologia obliczeń jest realizowana w pikselachowymiarach
100100m. W konsekwencji, losowe nakładanie się różnych wartości czynników
uwzględnianych w algorytmie obliczeń powoduje, że nawet w sąsiednich rejonach
obliczonystopieńpodatnościwódpodziemnychjestzróżnicowany.Zróżnicowanieto
powinno być więc traktowane jako informacja, że w rzeczywistości,wokreślonym
rejonie prawdopodobniema miejsceokreślona zmienność przestrzenna podatności.
Możetomiećznaczeniewplanowaniu przestrzennym i gospodarce wodnej. Nato‐
miast mechaniczne przenoszenie takich drobnych wydzieleń podatności na mapy
owiększej skali jest oczywiście niewłaściwe. Ze względu na wymogi czytelności
iprzejrzystościmapy,zostałaonawydrukowanawwersji,zktórejusuniętopojedyn‐
czepikseleorazichgrupkioróżnymkształcie,składającesięzmaksymalnie10pikseli
o określonym stopniu podatności, jeżeli były otoczone pikselami o innym stopniu
podatności.
Ocenastopniazagrożenia jakościwód podziemnych ze stronykonkretnychistnieją‐
cychlub potencjalnychogniskzanieczyszczeńwymagawzależnośc
iod celuopraco‐
waniaipotrzeb,wykonaniamapscenariuszowychwskaliszczegółowej,tj.1:50000
iwiększej. Przykład możliwości wykorzystania elektronicznej bazy danych do two‐
rzeniamapscenariuszowychznajdujesięwrozdziale9.
27
Plansza2Mapywrażliwościprzedstawiawformieprzeglądowejnietylkorozmiesz
czenieGZWPaleprzedewszystkimpołożenieichobszarówochronnych—zarówno
tychopracowanychwskaliszczegółowej1:50000,jakitych,którenadalmajątylko
opracowanegraniceobszarówochronnychwprzeglądowejskali1:500000.Obszary
ochronneGZWPstanowiątereny,naktórychmogąbyćustanowionezakazy, nakazy
orazograniczeniawzakresieużytkowaniagruntówlubkorzystaniazwódpodziem‐
nychwceluochronyichzasobówprzeddegradacją.Przedstawionynaplanszy2sto‐
pieńpodatnościnazanieczyszczenie wód podziemnych występującychwobszarach
ochronnychGZWPistrefachichzasilaniawwodę,jestinformacją,któramożeznaleźć
swojewykorzystaniewplanachzagospodarowaniaprzestrzennegoterenówznajdują‐
cychsięwgranicachobszarówochronnych.
Wykorzystanietojestmożliweprzynajmniejdo2015r.,czylidoplanowanegoczasu
zakończenia realizowanego obecnieprogramuwyznaczaniawskaliszczegółowej
(1:50000)obszarówochronnychwszystkichGZWP,dlapotrzebplanowaniaigospo
darowaniawodamiwdorzeczach(Herbichiin.,2009;Witczakiin.,2010).Wykorzy‐
stanietejplanszymożejednakobjąćdłuższyczas,ponieważniemożnawykluczyć,że
rzeczywistypostępdokumentowaniaGZWPiwyznaczaniaichobszarówochronnych
będzie wolniejszy niż zaplanowany i w konsekwencji zakończy siępóźniej.Wyniki
prac — dokumentacje hydrogeologiczne,stanowić będą podstawędla Regionalnych
ZarządówGospodarkiWodnej(RZGW)doumieszczaniaobszarówochronnychGZWP
wplanachzagospodarowaniaprzestrzennegoiokreśleniazasadprowadzeniagospo‐
darkiwodnejwtychobszarach.
W 2003 r. opracowano wstępną waloryzację wykonanych do tego czasu szczegóło‐
wych dokumentacji hydrogeologicznych GZWP. Porównano uzyskane wyniki badań
szczegółowychzwartościamiprzedstawionyminaMapieobszarówochronnychGZWP
w Polsce wymagających szczególnej ochrony (Kleczkowski, 1990a), dokonano także
oceny spełnienia czterech podstawowych kryteriów wydzielenia GZWP oraz oceny
stopniazagrożeniawódpodziemnychipilnościustanawianiaobszarówochronnych
udokumentowanych zbiorników. Przeprowadzona waloryzacja wykazała, że udoku‐
mentowaneGZWPzaliczająsięgłówniedogrupyzbiornikówwymagającychpilnego
ustanowienia obszarów ochronnych, co wskazuje na ogólnie prawidłowy kierunek
dotychczasprowadzonychpracwzakresiekolejnościdokumentowaniaGZWP,przyję‐
typrzezMinisterstwoŚrodowiska.
W latach 1994–2007 opracowano 60 dokumentacji GZWP. Niektóre zbiorniki po
szczegółowym udokumentowaniu w skali 1:50 000, zostały wycofanezlistyGZWP,
ponieważichstrukturywodonośneniespełniaływarunkówokreślonychdlaGZWP.
Po przeprowadzeniu procedury waloryzacji oraz udokumentowaniu części zbiorni‐
ków, na koniec 2010 r. pozostały 163 zbiorniki spełniające warunki wymagane dla
GZWP.Niektórestarszedokumentacjeszczegółoweniespełniająwarunkówpozwala‐
28
jących,abynaichpodstawiewyznaczyć obszary ochronne zgodniezaktualnieobo
wiązującym stanem prawnym. Muszą więc być zweryfikowane i dostosowane do
obecnie przyjętych rozwiązań formalnych. Natomiast dla 101 GZWPbrakjestnadal
wymaganej szczegółowej dokumentacji określającej warunki hydrogeologiczne i za‐
sięgobszarówochronnych.
Wzwiązkuztym,wramachkrajowejstrategiiochronyzasobówwodnych,podauspi‐
cjamiMinisterstwaŚrodowiskaorazKrajowegoZarząduGospodarkiWodnej(KZGW)
rozpoczętow2008r.działaniamającenaceluopracowaniewlatach2009–2015jed‐
nolitych dokumentacji wyznaczających obszary ochronne i określających zasady
ochronywódpodziemnychdla101dotychczasnieudokumentowanych GZWP. Zada‐
nietorealizowanejestwramachdziałalnościPaństwowejSłużbyHydrogeologicznej
(PSH)przezPaństwowyInstytutGeologiczny—PaństwowyInstytutBadawczy(Her
bichiin.,2009).Przewidujesię,żecałośćpracbędziewykonanawlatach2009–2015:
etapI—lata2009–2011:pracenadudokumentowaniem29GZWPoraz15
weryfikacjidokumentacjiszczegółowychwykonanychprzed2008r.;
etapII—lata2011–2013:pracenadudokumentowaniem33GZWP;
etapIII—lata2013–2015:pracenadudokumentowaniem39GZWP.
Częśćtreścizawartejnaplanszy 2 prezentowanej obecnie Mapywrażliwościulegnie
więcmodyfikacjizkońcem 2011r.,ponieważwtedyzostanąprzyjęte dokumentacje
wykonane w skali szczegółowej (1:50 000), korygujące dotychczasowe granice lub
ustalającenowezasięgiobszarówochronnychdlałącznie44GZWPprzedstawionych
naplanszy.ZestawienietychGZWPzawierazałącznik1doniniejszegoopracowania.
W wyniku wskazanej działalności, od 2012 r. będzie można pozyskać od PSH
(www.psh.gov.pl)aktualnąwersjętychdokumentacjiwskaliszczegółowej.
PSHrealizuje zadania wzakresiebilansowaniaiochronywódpodziemnych,ograni‐
czania degradacji i gospodarowania zasobami wód podziemnych, obserwacji ilości
ijakościtychwódorazkartografiihydrogeologicznej.Przykłademszerokiejdziałalno‐
ściPSHwdziedziniekartografiihydrogeologicznejjestMapahydrogeologicznaPolski
wskali1:50000(Paczyńskiiin.,1999)składającasięzwieluwarstwtematycznych,
m.in. dotyczących wrażliwości oraz jakości wód podziemnych pierwszego poziomu
wodonośnego — PPW (Herbich i in., 2008). Lista wszystkich GZWP wymagających
szczególnejochronyznajdujesięwopracowaniuHerbichaiin. (2009)podadresem
http://www.psh.gov.pl/plik/id,4712,v,artykul_3338.pdf.

29
5. CharakterystykatreściMapy
5.1. Treśćplanszy1:Podatnośćwódpodziemnychpierwszego
poziomuwodonośnegonazanieczyszczeniazpowierzchni
terenu
Plansza1zawieranastępującegłówneelementyprzedstawionekartograficznie:
Stopieńpodatnościwódpodziemnychpierwszegopoziomuwodonośnego
Klasy podatności, czyli wrażliwości wód podziemnych na zanieczyszczenie według
zasadFosteraiin.(2002)zmodyfikowanoidopasowanodoprzybliżonegoczasuwy‐
mianywodywprofilustrefyaeracjioznaczonegoskrótemMRT,pochodzącymodjego
anglojęzycznego określenia Mean Residence Time (tab.1). Przyjęta metodyka okre‐
śleniastopniapodatnościwódpodziemnychjestdostosowanadoskaliprzeglądowej
1:500000iopierasięnauproszczonymmodelukonceptualnymmigracjizanieczysz‐
czeńzpowierzchniterenudowódpodziemnych.
Wkoncepcjiopracowaniaplanszy1założonom.in.,żepierwszypoziomwodonośny
jestciągłyprzestrzenniewobszarzecałegokraju.Wrzeczywistościmogąwystępo‐
waćlokalneprzerwaniaciągłościpierwszegopoziomuwodonośnegoocharakterze
użytkowym,stądnaszczegółowejMapie hydrogeologicznej Polski(MhP)wskali
1:50000,pierwszyużytkowypoziomwodonośnyjestlokalnienieciągłyprzestrzen‐
nie.Jednaknaobszarachcharakteryzującychsiębrakiemużytkowegopoziomuwo‐
donośnego, ale zagospodarowanych rolniczo, wody gruntowe odprowadzane są
zprofiluglebowegoprzezsystemy melioracji i mogą znacząco zasilać lokalne cieki
powierzchniowe. Wkonsekwencji skład chemiczny wód gruntowych, np. obecność
azotanów czypestycydów,może istotnie wpływaćna stanwód powierzchniowych,
dlatego też traktowanie takich obszarów jako całkowicie bezwodnych uznano za
nieuzasadnione. W obszarach tego typu mogą również występować podmokłości
stanowiące ekosystemy, których stan ekologiczny bezpośrednio zależy od stanu
chemicznegowódgruntowych.
Porównanie rozkładu przestrzennego wrażliwości wskazanej na określonym frag‐
mencieplanszy1Mapywrażliwościwódpodziemnychwskali1:500000,zodpowiada‐
jącymobszarowoarkuszemMhPPierwszypoziomwodonośny—wrażliwośćijakość
w skali 1:50 000 (Herbich i in., 2008), często wykaże różnice w określeniu stopnia
podatnościwódpodziemnych.Lokalnieróżnicetemogąbyćbardzoznaczące.Wynika
tozniecoinnychzałożeńmetodycznych,innegopoziomudokładności wykorzysta‐
nych podstawowych danych wprowadzanych do obliczenia podatnościorazinnych
kartograficznychmateriałówźródłowych.
30
Tabela 1. Klasy podatności wód podziemnych na zanieczyszczenie według zasad Fostera i in.
(2002)zmodyfikowaneprzezautorówMapyidopasowanedoprzybliżonegoczasuwymianywody
wprofilustrefyaeracji(MRT)
Kod
klasy
Oznaczenie
naMapie
MRT
przybliżonyczas
wymianywody
wprofilustrefy
aeracji[lata]
Podatnośćwód
podziemnychna
zanieczyszczenie
Charakterystyka
podatności
1)
1 <5 bardzo duża Ośrodekpodatnynawięk‐
szośćzanieczyszczeń.Szybki
wzrostzanieczyszczeniadla
wieluscenariuszymigracji
zanieczyszczeń.
2
5–25 duża Ośrodekpodatnynawiele
typówzanieczyszczeń,
opróczsilniesorbowanych
(np.metaleciężkie)
3 25–50 średnia Ośrodekpodatnynaniektóre
typyzanieczyszczeń,ale
tylko,gdysąwprowadzane
lubwyługowywanewspo‐
sóbciągły
4 >50 mała
ibardzomała
Ośrodekpodatnytylkona
zanieczyszczeniakonserwa‐
tywnewprowadzanelub
wyługowywanewsposób
ciągłyinadużymobszarze.
Obecnesąwarstwyizolujące
ominimalnymprzesiąkaniu
lubistniejenaturalnatrwała
barierahydrodynamiczna
1)
według zasad klasyfikacji podatności warstw wodonośnych na zanieczyszczenie podanych
wpracyFosteraiin.(2002,s.109).Klasypodatnościdopasowanodoprzybliżonegoczasuwymia
nywodywprofilustrefyaeracji(MRT).
Przykładowo, dane wejściowe wprowadzane do algorytmu obliczenia wrażliwości
wód podziemnych na MhP w skali 1:50000, pozyskiwane są ze Szczegółowejmapy
geologicznejPolskiwskali1:50000,mapglebowychIUNGwskali1:25000orazMapy
głębokościdopierwszegopoziomuwodonośnego(PPW),opracowanejwskali1:50000
dlastanuaktualnego,jakowarstwainformacyjnaMhPPPW—występowanieihydro‐
dynamika.
Nawskazaneróżnicewtreścimapwrażliwościwódpodziemnychnazanieczyszczenie
wykonanychwbardzoróżnychskalach,wpływatakżezastosowanieinnychtechnolo‐
31
giiprzygotowaniadanych,innegosposobuobliczeńnumerycznychorazinnejcyfrowej
formy przedstawiania graficznego treści map, odpowiednio rastrowaiwektorowa,
zastosowanychdoobliczeniaorazprezentacjistopniapodatnościwódpodziemnych.
MRTjesttoczas,którydotyczywymianywodywprofilustrefyaeracjiwnaturalnym
cykluhydrologicznymprzyzałożeniuśredniejwwieloleciuinfiltracjirocznejopadów
atmosferycznych.Jednakwprzypadkuzrzutówpunktowych,np.wylewiskaścieków,
nieszczelne zbiorniki na ścieki itp., intensywność infiltracji może być wielokrotnie
większa,coproporcjonalnieskracaczasMRT.Powinnotobyćuwzględnianepodczas
opracowywaniascenariuszaocenyryzykazanieczyszczeniazestronytegotypuognisk
zanieczyszczeń. W ośrodkach o charakterze szczelinowym, szczelinowo–krasowym
iszczelinowo–porowymmożliwe jestszybsze przenikanie części zanieczyszczeń,za‐
zwyczaj<10%,uprzywilejowanymidrogamifiltracjiwokresieintensywnychopadów
atmosferycznych. Należy ten element uwzględnić opracowując szczegółowy scena‐
riusz oceny ryzyka zanieczyszczenia wód podziemnych. Występowanie tego typu
ośrodkówwodonośnych podanowwarstwieinformacyjnej D, charakteryzującej do‐
minującelitotypyskałwystępującychwstrefieaeracji,poprzezuśrednionewartości
ichwilgotnościobjętościowych(rozdz.6).
KlasyfikacjaFosteraiin. (2002)wynikaznaturalnychwłaściwościskałchroniących
wody podziemne ale jednocześnie odpowiada na pytanie, jakie typy zanieczyszczeń
mogąwposzczególnychklasachbyćgroźnedlawódpodziemnych.Problemtenujęty
jestopisowowklasyfikacji,np.wklasie„dużapodatnośćniepowinnybyćjużgrne
takie substancje, jak np. metale ciężkie, silnie sorbowane przez materiał gruntowy.
TenelementklasyfikacjimożebyćwnastępnychetapachwykorzystaniaMapyrozbu
dowanyszczegółowowceluokreśleniapodatnościspecyficznejdlagrupzanieczysz‐
czeńistotnychwoceniestanujakościwódpodziemnych(DWP,2006).
Czaswymianywodywprofilustrefyaeracjiuznanozanajwłaściwszy parametr do
oceny podatności wód podziemnych na zanieczyszczenie. Jest on miarą zagrożenia
wódpodziemnych.Niskapojemnośćwodnaglebyiskałwystępującychwprofilustre‐
fyaeracji,oznaczakrótkiczaswymianywodywprofilu,atymsamymwysokiezagro‐
żenie wód podziemnych pierwszego poziomu wodonośnego. Natomiastwysokapo
jemnośćwodnaglebyczyskałyoznaczanietylkodłuższyczaswymianywodywstre‐
fieaeracji.Większailośćwodywglebieiskalewynikaczęstozobecnościmateriału
bardzo drobnoziarnistego, czyli cząstekilasto–pylastych, a więcjesttakżewskaźni
kiemwyższychzdolnościsorpcyjnychutworówstrefyaeracji.Sorpcja wywołujedo‐
datkoweopóźnieniewielurodzajówzanieczyszczeń,awięcmniejszezagrożeniepo‐
ziomuwodonośnego.Pojemnośćwodnaskałstrefyaeracjiiczaswymianywodysta
nowiązatemkompleksowywskaźnik,pozwalającywsposóbuzasadnionyprzyrodni‐
czoklasyfikowaćpodatnośćpłytkichwódpodziemnychnazanieczyszczenie.
32
Czaslateralnejmigracjipotencjalnychzanieczyszczeńkonserwatywnych
wwodachpodziemnych
Czas lateralnej migracji potencjalnych zanieczyszczeń konserwatywnych, które już
znajdąsię wwodachpodziemnychpierwszegopoziomuwodonośnegojestwskaźni‐
kiemopóźnieniaichodpływudonajbliższychdrenującychjewódpowierzchniowych.
Warstwainformacyjnaumieszczonajestnaplanszywformiestrzałekipokazujege‐
neralnykierunekorazśredniczaslateralnegoprzepływuwódpodziemnychnaodcin
ku3km,czyliwskaliMapynaodcinkurównymdługościstrzałki(tab.2).Wskazane
naMapieczasylateralnejmigracjizanieczyszczeńorazprędkościpodanewtabeli2,
dotyczą wód podziemnych pierwszej od powierzchni terenu warstwy wodonośnej.
Dotycząwięclokalnychsystemówprzepływuwód,anieprzepływówwsystemach
regionalnych;różnicęmiędzynimiprzedstawiarysunek1.Lokalnesystemyprzepły‐
wupierwsząwarstwąwodonośną,wzależnościodkonkretnychwarunkówhydroge‐
ologicznychzwiązanemogąbyćzpłytkimiwodamigruntowymi,względniezpierw
szympoziomemużytkowym,jeśliwokreślonymobszarzejestpierwszym od po‐
wierzchnipoziomemwodonośnym.
Tabela2.Średniczas lateralnejmigracji potencjalnychzanieczyszczeńkonserwatywnych wwo
dachpodziemnychjakowskaźnikopóźnieniaichodpływudowódpowierzchniowych
Oznaczenie
iwartośćśredniego
czasumigracji[lata]
Czasmigracji
nadrodze3km
(długośćstrzałki)[lata]
Prędkość
rzeczywista
przepływuwód
podziemnych[m/rok]
Charakter
migracji
<10 >300 bardzoszybka
10–30 100–300 szybka
30–100 30–100 średnioszybka
>100 <30 wolna
Całkowity średni czas migracji potencjalnych zanieczyszczeń konserwatywnych
zpowierzchniterenudowódpowierzchniowychjestsumąśredniegoczasu przesią‐
kaniapionowego,zgodniezklasąpodatnościoznaczonąkoloremnaplanszyorazsza‐
cunkowegoczasuprzepływulateralnegowódpodziemnychokreślonegoprzystrzał‐
kach.Czaspodanyprzystrzałcepozwalawięcorientacyjnieocenićopóźnieniereakcji
wód powierzchniowych na ładunki zanieczyszczeń konserwatywnych wynoszonych
zezlewni.Odpowiedźwódpowierzchniowychwystępujewdwóchsytuacjach.Pierw‐
szadotyczyokresu,kiedywodypodziemnezostanązanieczyszczoneizanieczyszcze‐
niezaczniewnichmigrować,wkierunkuciekówlubzbiorn