ArticlePDF Available

Help – een dove patiënt! Over de communicatie met dove en slechthorende patiënten

Authors:
nurse academy nummer  september  57
BiJzondere patiënt
Waarom ziJn deze patiënten BiJzonder?
Communicatie met patiënten is een belangrijk onder-
deel van het dagelijkse werk van verpleegkundigen.
Als een patiënt een gehoorbeperking heeft, verloopt
deze communicatie niet als vanzelfsprekend. Een groot
gevaar is dat de medisch inhoudelijke begeleiding en
behandeling van deze patiënten hieronder lijdt.
Waarin onderscHeiden deze patiënten zicH
Van goedHorende patiënten?
Bij patiënten die slechthorend zijn, of op latere leeftijd
doof zijn geworden, staan taalproblemen op de voor-
grond. Patiënten die op jonge leeftijd doof zijn gewor-
den, maken soms gebruik van Nederlandse Gebarentaal
() en hebben een doofculturele achtergrond. Dat
maakt communicatie met deze patiënten vergelijkbaar
met die met allochtone patiënten.
Waarin onderscHeidt de BeHandeling/
Verpleging Van deze patiënten zicH Van de
‘normale’ BeHandeling/Verpleging?
De behandeling/ verpleging van een patiënt met een
gehoorbeperking kost meer tijd dan de behandeling/
verpleging van een horende patiënt, doordat de com-
municatie langzamer verloopt. Het is bijvoorbeeld lastig
om tijdens het wassen aan de patiënt te vragen hoe het
Help – een dove patiënt!
Over de communicatie met dove en
slechthorende patiënten
samenVatting
In dit artikel bespreken wij de communicatiebehoeften en -mogelijkheden van dove en slechthorende patiënten.
Belangrijk is te begrijpen dat de behandeling en/of verzorging van deze groep patiënten meer tijd nodig heeft
dan die van reguliere patiënten, omdat het visuele aspect van de communicatie het tegelijkertijd handelen en
bespreken van zaken ernstig beperkt. Handelingen worden dus van tevoren goed doorgesproken. Het belang van
duidelijke afspraken maken over de communicatie wordt aangestipt, maar ook aandacht voor een mogelijk andere
culturele achtergrond, voor een mogelijk beperktere algemene ontwikkeling (algemene medische kennis) en vooral
het bespreken van de gewenste communicatiemethode met de patiënt zijn belangrijk. Een open houding tegenover
eventueel doofculturele aspecten bij patiënten zorgt voor een gevoel van acceptatie. Het tijdig inschakelen van een
tolk, indien mogelijk, kan zorgen voor een optimale toegankelijkheid van de zorg voor ook deze groep patiënten.
Beppie Van den Bogaerde, lector Dovenstudies,
Hogeschool Utrecht
anika smeiJers, arts afdeling Kindergeneeskunde,
Spaarne Ziekenhuis Hoofddorp; arts-onderzoeker, Willem
Alexander Kinder- en Jeugdcentrum  Leiden
leerdoelen
Na het lezen van dit artikel:
weet u dat oogcontact en een ‘doofvriendelijke’
houding niet alleen als zeer positief worden
ervaren door de doelgroep, maar zelfs een voor-
waarde zijn voor een veilig gevoel bij de patiënt
en voor het verlenen van de juiste medische
hulpverlening;
ontwikkelt u een sensitieve houding door oog te
hebben voor de patiënt;
bent zich bewust van de communicatieve moge-
lijkheden en behoeften van dove en slechthorende
patiënten.
trefWoorden
gehoorbeperking, communicatie tussen hulpverlener
en patiënt, Nederlandse Gebarentaal, (auditieve)
hulpmiddelen
58 nurse academy nummer  september 
BiJzondere patiënt
met hem/haar gaat, omdat er op dat moment geen oog-
contact is. Hiervoor zal na de verzorging dus apart tijd
genomen moeten worden.
Welke VaardigHeden ziJn nodig om deze
patiënten te BeHandelen?
Het belangrijkste is dat geen enkele patiënt hetzelfde is,
zeker patiënten met een gehoorbeperking niet (audiodi-
versiteit). Aandacht en flexibiliteit zijn de belangrijkste
eigenschappen en als behandelaar moet u over goede
communicatieve vaardigheden beschikken en weten hoe
u deze kunt aanpassen aan de patiënt. Verder is het goed
om te weten dat veel patiënten gewend zijn hun gehoor-
beperking te ‘camoufleren. Zij geven dus niet uit zichzelf
aan dat ze dingen niet goed begrepen hebben. De
patiënt vragen om informatie te herhalen is dus essenti-
eel, voordat verder wordt gegaan met de behandeling.
communicatie
De ervaring leert dat de communicatie tussen hulp-
verleners en dove patiënten soms tot misverstanden
leidt. In de gezondheidszorg is dit gevaarlijk: een goede
communicatie tussen hulpverlener en cliënt is immers
van het allergrootste belang om tot een goede diag-
nose, interventie en/of verzorging te komen. Smeijers
beschrijft dat er bij zorgverleners onvoldoende kennis is
over de communicatiebehoeften en -mogelijkheden van
dove patiënten. Daarnaast blijkt dat  van de dove
patiënten de communicatie met de huisarts als slecht of
matig ervaart, terwijl slechts  van de huisartsen deze
matig vindt.
Het is nodig dat studenten tijdens hun studie in het
(para)medische domein ook hierover informatie krij-
gen. Uit een onderzoek van studenten van de opleiding
hbo-V van Hogeschool Utrecht blijkt, dat negen van
de tien (para)medische opleidingen van de Faculteit
Gezondheidszorg geen aandacht schenken aan de
specifieke communicatiebehoeften van dove/ slechtho-
rende cliënten. Uit hun enquête onder  medewerkers
van zeven afdelingen van het  blijkt dat  (n =
) van de verpleegkundigen of zaalartsen wel eens een
dove of slechthorende patiënt heeft verzorgd, van wie
 (n = ) daadwerkelijk problemen heeft ervaren.
Slechts  heeft hierover tijdens zijn studie iets geleerd.
Casus 1 Angelique
Angelique van Heerden (ernstig slechthorend) is 37
jaar en lijdt al jaren aan de ziekte van Crohn. Zij wordt
opgenomen op de afdeling Chirurgie voor een partiële
resectie van het ileum. Ze gebruikt een hoorapparaat,
maar kan hiermee alleen geluiden waarnemen, geen
spraak verstaan. Voor de communicatie is zij afhankelijk
van liplezen/ ngt. Ze is erg zenuwachtig en belt elke
vijf minuten om de verpleging. Een van de afdelingsas-
sistenten heeft wat tijd over en gaat even bij haar zitten.
Angelique vertelt: vorige week is ze bij de chirurg op de
polikliniek geweest. Ze had veel vragen en daarom had
ze een ngt-tolk meegenomen. Helaas liep het spreekuur
van de chirurg erg uit en moest de ngt-tolk voordat
Angelique aan de beurt was naar een andere opdracht.
Bij het gesprek met de chirurg was dus geen tolk aan-
wezig geweest. De chirurg zat in een lichte kamer met
WAT
COMMUNICATIE
nurse academy nummer  september  59
achter zich een raam. Tijdens het gesprek bekeek hij
Angeliques gegevens op de computer die op het bureau
tussen hen in stond. Angelique kon zijn mondbeeld niet
goed zien en heeft een groot deel van het gesprek niet
begrepen. Ze kreeg wel een patiëntfolder mee en een
aantal termen die daarin stonden, zocht ze op internet
op; dit stelde haar niet echt gerust.
In overleg met Angelique en de zaalarts wordt besloten
een ‘ad hoc’ ngt-tolk te laten komen. Deze is twee uur
later op de afdeling. Met hulp van deze tolk kan Ange-
lique alsnog haar vragen over de operatie en de gang
van zaken daaromheen stellen. De operatie verloopt
zonder problemen, maar postoperatief duurt het lang
voordat Angelique wakker wordt uit de narcose. Het
duurt tot in de avond voor ze enigszins wakker wordt/
reageert. Gezien het tijdstip blijft ze die nacht op de ic.
In de loop van de nacht is Angelique onrustig, ze maakt
rare gebaren en geluiden, kijkt angstig om zich heen
en lijkt geen idee te hebben waar ze zich bevindt. De
arts-assistent concludeert dat er sprake is van een delier.
Angelique krijgt haldol toegediend. Hierna valt ze in
slaap en kan de volgende ochtend terug naar de afde-
ling. Daar liggen haar eigen spullen, waaronder haar
hoorapparaat.
Casus 2 Casper
Casper de Jong is op latere leeftijd ernstig slechthorend
geworden. Hij wordt voor de eerste keer opgenomen
voor chemotherapie. Er is een schrijftolk bij het opna-
megesprek met de verpleegkundige. Zij typt alles wat
gezegd wordt voor hem uit, zodat hij geen woord van
de informatie hoeft te missen. De verpleegkundige kan
haar verhaal met alle informatie dus net zo vertellen
als ze dat bij andere patiënten doet. Als plotseling een
alarm gaat, loopt de verpleegkundige snel weg. De tolk
typt ‘er gaat een alarm’, zodat Casper weet waar zijn
gesprekspartner gebleven is. Ook bij de voorgaande
gesprekken met de arts was de schrijftolk aanwezig,
waardoor Casper nog maar weinig vragen heeft. Hij
mocht van de arts het dictaat van hun gesprek zelfs
opslaan, waardoor hij het thuis nog eens rustig heeft
kunnen teruglezen. De verpleegkundige en hij bespreken
alleen nog hoe de communicatie gaat verlopen als de
schrijftolk niet aanwezig is. Casper kan, ondersteund
met liplezen, dankzij zijn restgehoor redelijk spraak
verstaan. Afgesproken wordt dat de verpleegkundige
alleen weinig voorkomende woorden, medische termen
en medicijnnamen voor hem zal opschrijven. Veder
zal ze vooraf alle handelingen uitleggen. Als ze bezig
is, kan hij namelijk haar mondbeeld niet meer zien en
mist hij een deel van de informatie. Casper krijgt een
bed in de hoek van de kamer, zodat hij de hele zaal
kan overzien en minder snel verrast wordt doordat er
bijvoorbeeld plotseling iemand naast hem staat.
VERPLEEGSTER
TOLK
60 nurse academy nummer  september 
BiJzondere patiënt
Bespreking casussen
Het ondergaan van een operatie is altijd spannend.
Goede informatie vooraf kan deze spanning vermin-
deren en kan de kans op complicaties doen afnemen.
Casper heeft goede informatie gekregen vooraf, maar bij
Angelique verliep dit aanvankelijk minder goed. Poli’s
lopen regelmatig uit en iedereen wacht op zijn beurt.
Soms is het echter noodzakelijk patiënten op tijd te hel-
pen, en dus vóór patiënten die al langer zitten te wach-
ten. Het consult van Angelique was eigenlijk zinloos,
omdat ze geen -tolk meer had. Bovendien kon ze
het mondbeeld van de chirurg niet goed zien, doordat er
sprake was van tegenlicht en omdat hij haar tijdens het
gesprek niet recht aankeek maar schuin naar de compu-
ter keek. Een bezoek aan het ziekenhuis is altijd span-
nend. Het verloop van de gesprekken is onvoorspelbaar
en er worden weinig voorkomende/ onbekende woor-
den en medische termen gebruikt. Hierdoor voldoen
gewone’ communicatiestrategieën niet meer en hebben
mensen met een gehoorbeperking, ook als zij zich in het
dagelijks leven zonder extra aanpassingen kunnen red-
den, aangepaste communicatie nodig, bijvoorbeeld de
hulp van een tolk.
Na een operatie wordt vaak door middel van aanroepen
gekeken of de patient al uit zijn narcose ontwaakt. Ange-
lique had haar hoorapparaten niet in, dus hoorde ze op
dat moment niets. Het na de operatie direct weer indoen
van auditieve hulpmiddelen wordt nogal eens vergeten.
Ook patiënten zelf denken hier dikwijls niet aan. Thuis
hebben zij de hulpmiddelen immers ook vaak niet in.
In een ziekenhuis gebeuren echter veel, soms onver-
wachte, dingen om hen heen. Het is belangrijk dat zij
hiervan zoveel mogelijk mee krijgen. Wakker worden op
een  is verwarrend, zeker als niemand kan uitleggen
waar je bent. Mensen met een ernstige gehoorbeper-
king maken veel meer gebruik van gebaren en mimiek
dan mensen zonder gehoorbeperking. Verder horen ze
hun eigen stem niet goed, waardoor deze soms vreemd
kan klinken. Dit gedrag kan snel als afwijkend worden
geïnterpreteerd. Wanneer Angelique meer structuur en
uitleg had gekregen en er meer aandacht was geweest
voor haar communicatieve beperkingen, was de haldol
wellicht niet noodzakelijk geweest.
nederlandse geBarentaal (ngt)
Ongeveer één op de duizend Nederlanders wordt doof
of zeer slechthorend geboren. Er zijn ook mensen die
om verschillende redenen al op jonge leeftijd doof of
slechthorend worden; hiervan zijn geen precieze getal-
len bekend.
Voor deze Nederlanders is het gesproken of geschre-
ven Nederlands moeilijk toegankelijk. De Nederlandse
Gebarentaal () is voor hen een alternatief.  is
een volwaardige taal, net als het gesproken Nederlands,
Engels of Duits. Geschreven Nederlands is gebaseerd
op de klanken van het gesproken Nederlands. Wie deze
klanken niet kan horen, kan wel leren schrijven, maar
moet alle woorden en lettervolgorden uit het hoofd
leren. Dit is een enorm karwei! Omdat mensen met een
gehoorbeperking slecht kunnen vocaliseren (een woord
dat ze niet eerder gelezen hebben hardop in hun hoofd
zeggen), kunnen zij nieuwe (medische) termen ook
niet goed lezen. Mensen die op jonge leeftijd doof of
slechthorend zijn geworden, leren dus vaak wel lezen en
schrijven, maar zullen dit nooit zo goed leren als horen-
den (functionele laaggeletterdheid). Bij ingewikkelde of
emotioneel zware gesprekken is de aanwezigheid van
een -tolk dus altijd noodzakelijk. Zonder tolk mist
de patiënt wellicht een groot deel van de informatie.
Veel medische voorlichting en informatie (tv) is beperkt
toegankelijk voor doven, omdat deze niet in  wordt
aangeboden. Bovendien weten medische hulpverleners
vaak weinig over de gebarentaal en de mogelijkheid een
tolk in te zetten, waardoor veel informatie wordt gemist.
doVencultuur
Voor de meeste mensen die vanaf een jonge leeftijd doof
zijn, speelt een groot deel van hun sociale leven zich af
binnen de dovengemeenschap; ze hanteren de Neder-
landse Gebarentaal als eerste taal, gaan als kind naar
dovenscholen, gaan naar dovenclubs en hebben dove
vrienden en kennissen.
Diverse studies hebben uitgewezen dat de dovenge-
meenschap een culturele en linguïstische minderheids-
CULTUUR
nurse academy nummer  september  61
groep is binnen een dominante ‘horende’ cultuur.,
Deze culturele groep kenmerkt zich door gezamen-
lijke overtuigingen, ervaringen, gedragsregels en, heel
belangrijk, het gebruik van gebarentaal als de natuurlijke
taal. Net als allochtone patiënten kunnen dove patiën-
ten soms andere opvattingen of associaties hebben bij
bepaalde ziekten: ze hebben een ander referentiekader.
referenties
. Bogaerde B van den. Elkaar ont-moeten. Dovenstudies als opmaat
voor maatschappelijke participatie. Openbare les. Utrecht: Hogeschool
Utrecht, Lectoraat Dovenstudies, oktober .
. Smeijers AS, Pfau R. Towards a treatement for treatement. On
communication between general practitioners and their deaf patients.
The Sign Language Translator and Interpreter  Apr;():-.
. Bentum G van e.a. Oog voor communicatie. Onderzoeksverslag.
Utrecht: Hogeschool Utrecht, Faculteit Gezondheidszorg, .
. Koolhof C, Schermer T. Gebaren in de gezondheidszorg. Bunnik:
Nederlands Gebarencentrum, .
. Schermer T e.a. De Nederlandse Gebarentaal. Twello: Van Tricht, .
. Baker AE. NGT is geen Nederlands met je handen. In: Weerman
F, Sijs N van der, Stroop J (eds). Wat iedereen moet weten over het
Nederlands en waarom. Amsterdam: Bert Bakker, :-.
. Padden C, Humphries T. Inside deaf culture. Cambridge MA: Harvard
University Press, .
. Ladd P. Understanding deaf culture. In search of deafhood. Clevedon:
Multilingual Matters, .
WeetJes….
• Doe het licht even aan en uit om aan te
kondigen dat u de kamer binnenkomt.
• Omgevingsgeluiden verstoren het gesprek.
Zoek bij voorkeur een rustige plek om te
kunnen praten.
• Val niet met ‘de deur in huis’. Geef de ander de
tijd te volgen waar het gesprek over gaat. Leid
uw verhaal in, bouw het verhaal logisch op en
neem rustig de tijd.
• Als er meerdere hulpverleners tegelijk aanwezig
zijn, ga dan allemaal aan dezelfde kant van
het bed/ de tafel zitten, zodat de patiënt het
mondbeeld van alle hulpverleners kan zien.
• Extra hard praten heeft geen zin; praat duidelijk
en rustig. Juist als u fluistert is uw mondbeeld
het beste af te lezen.
• Als u iets wilt zeggen, houd dan goed
oogcontact, zorg ervoor dat uw gezicht goed
zichtbaar is en er geen tegenlicht is.
• Onbekende of weinig voorkomende (medische)
woorden zijn soms moeilijk te verstaan of te
begrijpen. Probeer ze te vermijden en/of leg de
term even uit.
• Gebruik de laptop (Word) om steekwoorden en
ingewikkelde woorden, zoals medische termen
of geneesmiddelnamen, te noteren.
• Als uw gesprekspartner het niet verstaat, herhaal
dan nog eens wat u hebt gezegd. Of vertel
hetzelfde maar dan in andere woorden. Zeg
nooit: ‘laat maar’.
• Misverstanden kunnen snel ontstaan, en om
een verkeerde reactie kan snel gelachen worden.
Zorg ervoor dat de ander mee kan lachen.
• Spreek signalen af als u achter de patiënt moet
staan, voor begin/eind van een handeling (bijv.
zuchten, of adem inhouden).
Meer informatie: www.gezondecommunicatie.
info, het boekje Gebaren in de gezondheidszorg
( ,) verkrijg baar voor mensen die in de
gezondheidszorg werken),
en de dvd Gebaren in de
gezondheids zorg van het
Nederlands gebarencentrum.
Belangrijke informatie: telefoon-
nummer Tolknet   
Noodnummer tolkaanvraag:
 
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Article
Full-text available
This study investigates the nature and extent of communication problems between hearing physicians and their deaf or hard-of-hearing patients. Thirty-two deaf and hard-of-hearing patients and their general practitioners were asked to fill in questionnaires regarding communication during the consultations. The authors were interested in (i) the physicians’ evaluation of their ability to explain the diagnosis and treatment to the patient; (ii) the patients’ evaluation of the degree to which they understand the information supplied by the physician; and (iii) the rating given by the physicians and patients regarding the quality of communication. They were also interested in factors that might influence the communication. In this context, the authors discuss linguistic and cultural issues and address the role of interpreting services. The results indicate that there are worrying problems in the communication between (general) practitioners and their deaf and hard-of-hearing patients. The nature of these communication problems is comparable to those previously described for the interaction between general practitioners and patients from an ethnic minority group.
Article
Het lectoraat wil onderzoek doen naar verschillende aspecten van het tolken uit en naar gebarentaal, zoals de overeenkomsten en verschillen tussen het tolken in gesproken talen versus gebarentalen, verbetering van het afzien van gebarentaal door tolkstudenten, en de relatie tussen taalvaardigheid en tolkvaardigheid. Tevens is het belangrijk dat de Dovengemeenschap meer betrokken wordt bij het tolkproces en bij het opleiden van tolken, en is het van groot belang dat de kennis over het tolken meer verspreid wordt onder de Doven zelf. Nog al te vaak ontstaat er miscommunicatie ondanks de aanwezigheid van een tolk en we willen inzicht krijgen in de mogelijke oorzaken en de bijdrage aan de miscommunicatie van zowel de tolk als de dove/slechthorende en de horende cliënten. Specifiek zal er aandacht worden besteed aan de rol van de tolk binnen de (Geestelijke) Gezondheidszorg via het SIA RAAK Publiek project Oog voor Communicatie.
Oog voor communicatie. Onderzoeksverslag
  • Bentum
Bentum G van e.a. Oog voor communicatie. Onderzoeksverslag. Utrecht: Hogeschool Utrecht, Faculteit Gezondheidszorg, 2009.
Gebaren in de gezondheidszorg
  • C Koolhof
  • T Schermer
Koolhof C, Schermer T. Gebaren in de gezondheidszorg. Bunnik: Nederlands Gebarencentrum, 2006.
Wat iedereen moet weten over het Nederlands en waarom
  • A E Baker
Baker AE. NGT is geen Nederlands met je handen. In: Weerman F, Sijs N van der, Stroop J (eds). Wat iedereen moet weten over het Nederlands en waarom. Amsterdam: Bert Bakker, 2006:43-52.