ArticlePDF Available

Traveling through time: Respect and use of Virgin Mary icons in Serbian tradition and nowadays

Authors:

Abstract

The beginning of the process of repeated actualisation and revitalisation in Serbia coincided with the beginning of the social, economic and political crisis on the territory of the former SFRY, which took place in the beginning of 1990s.On the official political (and life) scene during the 1990s and in the first decade of the 21 century, religious symbols have been used liberally. In everyday life, casinos, brothels and new cars are consecrated, religious paraphernalia become current fashion accessories, icons are used to decorate premises of political parties, tycoons and businessmen, while images of saints entice customers from consumer goods, such as paper napkins, towels, key rings, spirits bottles, etc. Festive days, holidays, transitional and critical situations are frequently marked with mass gatherings under religious text or implications, but certainly once again using religious paraphernalia, only this time those which evoke collectivity and national unity. Thus, while in public premises it is usual to see an icon of St. Sava, the first Serbian archbishop, as well as the icon of the White Angel, a detail from the painting The myrrh-bearers on Christ's grave, at mass celebrations, but equally so at revolutionary street protest rallies (which in the capital were plentiful during the last dozen years), as well as at celebrations of town Patron Saint's days and various festivities, there appears the image of the Theotokos. Leading processional walks of the towns, it emerges as a symbol which manages to mobilise the nation with its fullness and multi-layered meaning. Political and ideological usage of Virgin Mary icons is characteristic of not only modern Serbian society. This paper also brings the review of traditional cult and respect of Virgin Mary and Her icons and their usage in secular context in previous historical periods.
UDC
Ori gi nal ni na uå ni rad
Alek san dra Pa vi ãe viã
PU TU JU ÃI KROZ VRE ME
PO ŠTO VA WE I UPO TRE BA BO GO RO DI ÅI NIH IKO NA
U SRP SKOJ TRA DI CI JI I DA NAS1
SA ŸE TAK. Po åe tak pro ce sa re ak tu e li za ci je i re vi ta li za ci je re li -
gi je u Sr bi ji po klo pio se s po ået kom dru štve ne, eko nom ske i po li tiå ke
kri ze na pro sto ru biv še SFRJ, do ko je je do šlo de ve de se tih go di na 20. ve -
ka. Na zva niå noj po li tiå koj (i ÿi vot noj) sce ni srp skog dru štva od tog
tre nut ka re li gij ski sim bo li bi va ju obi la ti ko ri šãe ni u jav nom ÿi vo tu i
u me di ji ma. Sva ko dnev no se osve ãu ju koc kar ni ce, bor de li i no vi au to mo -
bi li, re li gij ski re kvi zi ti po sta ju ak tu el ni mod ni de ta qi, iko ne kra se
pro sto ri je po li tiå kih stra na ka, taj ku na i bi zni sme na, a li ko vi sve ta ca
„ma me" kup ce sa pro iz vo da za sva ko dnev nu upo tre bu. Ne sva ko dnev ne, pra -
zniå ne, pre la zne i kri tiå ne si tu a ci je bi va ju åe sto obe le ÿe ne ma sov nim
oku pqa wem sa re li gij skim tek stom ili pod tek stom, a sva ka ko sa upo tre bom
opet re li gij skih re kvi zi ta, sa mo sa da onih ko ji aso ci ra ju na ko lek tiv nost
i na ci o nal no uje di we we. I dok se u jav nim pro sto ri ma (ško le, kan ce la -
ri je) naj åe šãe mo ÿe vi de ti iko na sve tog Sa ve, pr vog srp skog ar hi e pi sko -
pa, kao i iko na Be log an ðe la, na ma sov nim svet ko vi ni na ma, i to pod jed na -
ko u okvi ru re vo lu ci o nar nih, uliå nih pro te sta (ko jih je u glav nom gra du
bi lo si ja set to kom po sled wih de se tak go di na), kao i na grad skim sla va ma
i raz li åi tim pro sla va ma, pro ja vqu je se lik Bo go ro di ce, ko ja, pred vo de ãi
li tij ske op ho de gra da, fi gu ri ra kao sim bol ko ji svo jom pu no ãom i vi še -
sloj no šãu uspe va da mo bi li še na ci ju. Upo tre ba Bo go ro di åi nih iko na u
po li tiå ko-ide o lo ške svr he ni je ka rak te ri sti ka sa mo mo der nog dru štva
Sr bi je. U ra du je dat pre sek od li ka tra di ci o nal nog kul ta po što va wa Bo go ro -
di ce i we nih iko na, kao i upo tre be we nog obra za u se ku lar nom kon tek stu.
KQUÅ NE RE ÅI: Bo go ro di ca, iko ne, kult, po li tiå ka upo tre ba, re li -
gi ja, na ci ja.
Su prot no oåe ki va wi ma, kao i lo gi ci evo lu tiv nog raz vo ja, mo der no
do ba do ne lo je sa so bom re ak tu e li za ci ju re li gij skog po gle da na svet.
1 Ovaj tekst je re zul tat ra da na pro jek tu Et no graf skog in sti tu ta br. 147020, ko ji
fi nan si ra Mi ni star stvo za na u ku i teh no lo gi ju Re pu bli ke Sr bi je.
Ia ko ne pre ki nu ta do da na šwih da na, in ten ziv na se ku la ri za ci ja kul tu -
re je na kra ju dru gog mi le ni ju ma iz ne dri la i is pro vo ci ra la bu ja we re -
li gij skih kul to va raz li åi tih vr sta i sa dr ÿa ja. Oni se, kao ogle da lo
glo bal ne am bi va lent no sti (hri šãan ske) ci vi li za ci je ret ko ja vqa ju u
„åi stim" i jed no znaå nim for ma ma, a mno go åe šãe kao po ja ve u ko ji ma
bi va ju iz me ša ni (ma da ne uvek i sje di we ni) pa gan ski, i hri šãan ski,
tra di ci o nal ni i mo der ni, re al ni i is kon stru i sa ni sve to vi in di vi du -
al ne i ko lek tiv ne re li gi o zno sti. S dru ge stra ne, po vr šnost, kao bit na
od li ka sa vre me nih in ter pre ta ci ja re li gij skih dog mi i zna wa, do mi na -
ci ja ma gij skog mi šqe wa, te sim pli fi ka ci ja i spe ci ja li za ci ja po je di -
nih kul to va, neo do qi vo aso ci ra na mo gu ãe naj bli ÿe od re ðe we re li gi o -
zno sti mo der nog do ba kao neo pa ga ni zma par eks e lans.
Po åe tak pro ce sa re ak tu e li za ci je i re vi ta li za ci je re li gi je u Sr bi -
ji po klo pio se s po ået kom dru štve ne, eko nom ske i po li tiå ke kri ze na
pro sto ru biv še SFRJ, do ko je je do šlo de ve de se tih go di na 20. ve ka.
Bol no otre ÿwe we ko je je do neo kraj „Ju go slo ven ske Idi le", kao i ne do -
stat no sti vred no snog si ste ma mo der nog dru štva, pro bu di li su du go po -
ti ski va nu åe ÿwu za pro na la ÿe wem „vi šeg smi sla" ovo ze maq ske eg zi -
sten ci je, ali i za pro na la ÿe wem no vog ko lek tiv nog iden ti te ta, bu du ãi
da je do ta da šwi bio pre tvo ren u prah. Na in di vi du al nom ni vou, ovaj
pro ces je pre vas hod no pod ra zu me vao po ve ãa no uåe šãe cr kve u ob re di ma
ÿi vot nog ci klu sa po je din ca (kr šte we, ven åa we, sa hra na), za tim oma so -
vqe we prak se pro sla vqa wa po ro diå ne sla ve, a tek na kra ju, i to u naj -
ma wem obi mu, po ve ãa we bro ja ver ni ka ko ji su uzi ma li ak tiv no uåe šãe
u re dov nim cr kve nim bo go slu ÿe wi ma [Bla go je viã 2005]. Na ni vou ko -
lek tiv nog, tra di ci o nal na po ve za nost Srp ske pra vo slav ne cr kve i srp -
skog na ro da i dr ÿa ve, te ak cen to va we na ci o nal nog ka rak te ra srp skog
pra vo sla vqa, pred sta vqa li su osnov ne pa ra dig me ovih pre struk tu ri ra -
wa.2 Po ku šaj us po sta vqa wa kon ti nu i te ta s tra di ci jom sred we ve kov ne
srp ske dr ÿa ve, ko ja je pod ra zu me va la ak tiv no uåe šãe cr kve u pi ta wi ma
i dru štve ne i po li tiå ke pri ro de, te ka le mqe we ovog od no sa na se ku -
lar nu dr ÿa vu i gra ðan sko dru štvo Sr bi je na kra ju dru gog mi le ni ju ma,
po ka za lo se kao vi še slo jan pro blem [Jev tiã 1997], s ne bro je no mno go
ne ga tiv nih po sle di ca i po dru štvo i po cr kvu, a po naj vi še po ugled
pra vo slav ne ve re. Za hva qu ju ãi au ti stiå no sti i unu tra šwoj po de qe no -
sti Srp ske cr kve, du hov ni po ten ci jal na ci o nal ne i ver ske ob no ve,
pre tvo ren je u svo je vr snog ma ni pu la tiv nog mu tan ta u vi du mo der nog
pra vo sla vqa, ko ji se, u in sti tu ci o nal nim is po qa va wi ma umno go me po -
ka zao kao de ka den ci ja i na pu šta we osnov nih asket skih prin ci pa pra -
vo slav ne ve re. Glav nim adu tom kri ti ke an ti cr kve no ori jen ti sa nih in -
76
2 O pro ble mi ma od no sa na ci o nal nog i re li gij skog u pra vo slav nom sve tu do sta je do
sa da pi sa no. Po zna to je, ta ko da je u isto ri ji srp skog na ro da Cr kva du go vre me na bi la je -
di na na ci o nal na in sti tu ci ja, ko ja je sto ga na se be pre u ze la ulo gu åu va ra na ci o nal nog
iden ti te ta. U vre me stva ra wa mo der ne srp ske dr ÿa ve, ova we na ulo ga sa mo je in te zi vi ra -
na, pa je ona åe sto u dru gi plan sta vqa la va se qen ski ka rak ter pra vo slav ne ve re. Ova ten -
den ci ja se, sko ro kon ti nu i ra no odr ÿa la do da na šwih da na [Šme man 1994: 323; Ra diã
2002; Bla go je viã 2005].
te lek tu al nih i po li tiå kih stru ja, na i me da ve ra mo ra bi ti stvar po je -
din ca, a ne dr ÿa ve, bi la je sa kri ve na su štin ska åi we ni ca da je „åi sta
ve ra", na kra ju dru gog mi le ni ju ma, vi še ne go ika da u isto ri ji Srp ske
pra vo slav ne cr kve za i sta i po sta la stvar liå nog i sko ro u pot pu no sti
ne po sre do va nog od no sa åo ve ka s Bo gom. Otu ðe nost pa sti ra od pa stve
omo gu ãi la je stva ra we al ter na ti ve „spek ta klu pra vo sla vqa", ko ja se is -
po qa va kao vid mo der nog, naj åe šãe ur ba nog pu sti wa štva i aske ze onih
ko ji su uspe li da pre po zna ju zam ke po vr šno sti i po li tiå kog kon struk -
ti vi zma.
No, al ter na ti va osta je al ter na ti va. Na zva niå noj po li tiå koj (i
ÿi vot noj) sce ni srp skog dru štva to kom de ve de se tih go di na 20. i pr ve
de ce ni je 21. ve ka re li gij ski sim bo li bi va ju obi la ti ko ri šãe ni. Sva ko -
dnev no se osve ãu ju koc kar ni ce, bor de li i no vi au to mo bi li, re li gij ski
re kvi zi ti po sta ju ak tu el ni mod ni de ta qi,3 iko ne kra se pro sto ri je po -
li tiå kih stra na ka, taj ku na i bi zni sme na, a li ko vi sve ta ca „ma me" kup -
ce s pro iz vo da za sva ko dnev nu upo tre bu: s pa pir nih ubru sa, pe ški ra,
pri ve za ka za kqu åe ve, fla ša s pi ãem i sl. Ne sva ko dnev ne, pra zniå ne,
pre la zne i kri tiå ne si tu a ci je bi va ju åe sto obe le ÿe ne ma sov nim oku -
pqa wem s re li gij skim tek stom ili pod tek stom, a sva ka ko sa upo tre bom
opet re li gij skih re kvi zi ta, sa mo sa da onih ko ji aso ci ra ju na ko lek tiv -
nost i na ci o nal no uje di we we. I dok se u jav nim pro sto ri ma (ško le,
kan ce la ri je) naj åe šãe mo ÿe vi de ti iko na sve tog Sa ve, pr vog srp skog
ar hi e pi sko pa, kao i iko na Be log an ðe la, ko ja ina åe pred sta vqa ise åe ni
deo kom po zi ci je Mi ro no si ce na Hri sto vom gro bu [Pa vi ãe viã 2005],4 na
ma sov nim svet ko vi ni na ma, i to pod jed na ko u okvi ru re vo lu ci o nar nih,
uliå nih pro te sta (ko jih je u glav nom gra du bi lo si ja set to kom po sled -
wih de se tak go di na), kao i na grad skim sla va ma i raz li åi tim pro sla va -
ma, pro ja vqu je se lik Bo go ro di ce, ko ja, pred vo de ãi li tij ske op ho de gra -
da, fi gu ri še kao sim bol ko ji svo jom pu no ãom i vi še sloj no šãu uspe va
da mo bi li še na ci ju.
Za što baš Bo go ro di ca? Od go vor na pi ta we upo tre be We nog, a ne
ne kog dru gog sve tog li ka u po me nu tim si tu a ci ja ma, upu ãu je nas na po -
gled kroz „pro zor" na ci o nal ne isto ri je i lo kal nih pre da wa. Po to wa
sva ka ko tre ba sa gle da va ti u kon tek stu srp ske na rod ne re li gi je. Po zna to
je da je ona pred sta vqa la spe ci fi åan sin kre tiå ki si stem ve ro va wa pa -
gan skog, hri šãan skog i ori jen tal nog po re kla, ko ji je bio po sle di ca
kon kret nih isto rij skih uslo va u ko ji ma je ÿi veo srp ski na rod [Ban diã
1991: 11—12]. Pra vo slav ni kon fe si o nal ni iden ti tet bio je ne raz dvoj ni
deo na ci o nal nog iden ti te ta, a isti ne hri šãan ske ve re, bu du ãi da su
pri hva ta ne kao ne u pit ne, bit no su od re ði va le na åel ni pra vac du hov nih
77
3 Pri mer za ovo je trend no še wa bro ja ni ca, ko je su, od mo li tve nog po ma ga la po sta -
le na kit.
4 Ne kon tro li sa nim i ne pro mi šqe nim re pro du ko va wem sa mo de la fre sko kom po zi -
ci je iz cr kve ma na sti ra Mi le še va, Srp ska pra vo slav na cr kva je da la svoj do pri nos
„una pre ðe wu" Be log an ðe la od ve sni ka Vas kr se wa u amaj li ju se ku lar nog uspe ha i sre ãe. O
to me vi di: A. Pa vi ãe viã, Šta ra di i gde se di Be li an ðeo? Gla snik Et no graf skog in sti -
tu ta SA NU £¡¡¡, 187—196.
stre mqe wa i na in di vi du al nom i na ko lek tiv nom ni vou. Sva ko dne vi ca
je, me ðu tim na me ta la tra ga we za kon kret nim i br zim re še wi ma spe ci -
fiå nih ÿi vot nih si tu a ci ja, ko ja su pro na la ÿe na i u tra di ci ji ne hri -
šãan skog re li gij skog mi šqe wa i po na ša wa.
Kult Bo go ro di ce imao je od u vek ve ãi zna åaj na ma kro ne go na mi -
kro ni vou. O ovo me sve do åi åi we ni ca da je re la tiv no ma li broj po ro -
di ca kao svo ju kuã nu sla vu imao ne ki od Bo go ro di åi nih pra zni ka, dok
je ve li ki broj ma na sti ra, cr ka va, ali i se o skih sla va bio po sve ãen
upra vo wi ma [Gru jiã 1985: 436].5 Osim to ga, Ma la i Ve li ka Go spo ji na,
od no sno pra znik Ro ðe wa i Us pe wa Pre sve te Bo go ro di ce bi li su naj åe -
šãi da tu mi odr ÿa va wa ve li kih na rod nih sa bo ra i va ša ra, tzv. pa na ðu -
ra, u svim obla sti ma [Ne deq ko viã 1990]. S dru ge stra ne, ne ki au to ri
sma tra ju da je, po pri ma wu hri šãan stva me ðu srp skim sta nov ni štvom
naj ra zvi je ni ji bio upra vo kult Bo go ro di ce i to zbog to ga što je wen
glav ni i u na ro du naj pre po zna tqi vi ji epi tet, ve zan za ra ða we, bio naj -
di rek ti ja aso ci ja ci ja s moã nim, ÿen skim pa gan skim bo ÿan stvi ma ti pa
Ve li ke Maj ke, Ba be i sl. [Pe tro viã 2001: 55; Åaj ka no viã 1994a: 339]
Mi si o na re we cr kve, kao i bor ba pro tiv pa gan skih obi åa ja i ve ro va wa
ve ro vat no su vre me nom do pri ne li da se u na ro du du bqe uko re ni kult
sve ti te qa. Na i me, mo gu ãe je da se cr kve no pre da we i uåe we o Bo go ro di -
ci po ka za lo kao su vi še ap strakt no za srp skog se qa ka, ko me je bi lo
mno go lak še da za pred sta vu sve ti te qa ve ÿe od re ðe nu spe ci ja li za ci ju
we go ve de lat no sti i vr stu po mo ãi ko ja se od we ga oåe ku je [Ban diã 1992:
65]. Ovo je bi lo su ge ri sa no de ta qi ma iz ÿi vo ta sve tog ili de ta qi ma iz
na rod nih le gen di o wi ma. Osim to ga, sve ti te qi su u cr kve nom i na rod -
nom ka len da ru ima li svo je da ne ka da su pra zno va ni dok je pro sla vqa we
Pre sve te Bo go ro di ce cr kva ve za la za od re ðe ne do ga ða je iz i na kon we -
nog ÿi vo ta, pa je to do dat no is kom pli ko va lo stva ra we ja sne aso ci ja ci je
u ve zi sa Wom. Ipak, pro šav ši kroz si to na rod ske per cep ci je, Pre -
sve ta je ne dvo smi sle no ve za na za po jam i pro ces ra ða wa, po stav ši ta ko
„sve ti teq kom" sa sa svim od re ðe nom ulo gom [Ku li šiã et al., 1998: pod
Bo go ro di ca]. Ovo od re ðe we bi lo je ja åe i bit ni je od po ru ka we nih pra -
zni ka, te su oni u na ro du svet ko va ni kao ve li ke sve ti we, ali bez ja sne
ve ze s isto rij skim i cr kve nim pre da wem u ve zi sa sa mim do ga ða jem
pra zni ka.
Bo go ro di ci su se naj åe šãe obra ãa le za po moã ÿe ne ne rot ki we.
Strah zbog ne mo guã no sti is pu we wa naj bit ni je ulo ge ko ja je (u tra di ci o -
nal nom dru štvu) ÿe na ma do de qi va na, kao i ÿe qa za ostva re wem ma te -
rin stva po go do va li su stva ra wu åi ta vog ri tu al nog kom plek sa ko ji je
tre ba lo i da pred u pre di even tu al nu ÿen sku ja lo vost i da je is ce li. Te -
ret iz op šte no sti ko ji bi ne rot ki wa mo ra la da no si bio je pre ve lik.
Na pri mer, wi ma ni je bi lo do zvo qe no da pri su stvu ju svad ba ma, ka ko
78
5 R. Gru jiã iz no si sta ti sti ku iz dva de se tih go di na 20. ve ka, po ko joj je u Sr bi ji od
ukup nog bro ja ma na stir skih cr ka va, jed na tre ãi na bi la po sve ãe na Bo go ro di ci, a od ukup -
nog bro ja pa ro hij skih hra mo va jed na še sti na. [Gru jiã 1985: 436].
wi ho vim „gre hom" ne bi bi la za ra ÿe na i no va ne ve sta [Tol stoj 1995:
pod Bes plo di je].
Ve ro va lo se da su za bri gu o skla pa wu bra ko va i za bri gu o po ro di -
qa ma po seb no od go vor ne Bo go ro di ca i sve ta Pet ka, pa je u na rod nom
ka len da ru pra znik Us pe wa Bo go ro di ce sma tran po seb no po voq nim da -
nom za ven åa we [Åaj ka no viã 1994a: 341].
Pra zni ci Bla go ve sti (25. mart/7. april) i Va ve de wa Pre sve te Bo -
go ro di ce (21. no vem bar/4. de cem bar) ta ko ðe su no si li ja ku aso ci ja ci ju u
ve zi s ra ða wem, pa su u svim srp skim kra je vi ma bi li po seb no pro sla -
vqa ni od stra ne mla dih ÿe na ko je su ra ða le, kao i od stra ne onih ko je
se u ma te rin stvu još ni su do ka za le. One su se stro go pri dr ÿa va le za -
bra ne ra da to kom tih da na, a u Le sko vaå koj Mo ra vi (Ju ÿna Sr bi ja) ÿe ne
ne rot ki we su ta da od la zi le u lo kal ni ma na stir po sve ãen Bo go ro di ci
da ta mo pre spa va ju. Ovaj kult je imao i svoj pa gan ski sa dr ÿaj, ko ji je
pod ra zu me vao da su, po sle no ãi pro ve de ne u ma na sti ru, u cik zo re, pre
iz la ska sun ca, ÿe ne usta ja le i od la zi le do sta rog dr ve ta bu kve is pod
ko ga su se pro vla åi le [Ne deq ko viã 1990: 45, 28]. Ve ro va le su da ãe na -
kon ovo ga mo ãi da za trud ne. U oko li ni Bo qev ca trud ne ÿe ne su pra zno -
va le ma we ras pro stra wen pra znik po sve ãen Bo go ro di ci, na i me Po jas
sve te Bo go ro di ce (31. av gust/13. sep tem bar) i to da bi lak še ra ða le.
Kao pri mar no ÿen ski pra znik po mi we se i tzv. Po krov Pre sve te Bo go -
ro di ce(1/14. ok to bar). Ovog da na su ÿe ne åe sto po sti le, pri no se ãi ta ko
vr stu ÿr tve Bo go ro di ci, ko ja je tre ba lo da im po mog ne da po sta nu maj ke
[Ne deq ko viã 1990: 184, 185].
Ia ko je, da kle, u ka len da ru pra vo slav ne cr kve åe ti ri da tu ma po sve -
ãe no ve li kim bo go ro diå nim pra zni ci ma i åak de set ma we zna åaj nim
do ga ða ji ma iz we nog ÿi vo ta, kao i po što va wu we nih iko na [Ve li mi ro -
viã 1991], u ka len da ru na rod nih obi åa ja oni su åe sto pri mar no bi li
ve za ni za se zon ske ri tu a le, bez di rekt ne, pa åak i in di rekt ne ve ze s
pro sla vqa wem Bo go ro di ce. Dan Bla go ve sti je ta ko bio po sve ãen ga ta wu
u ve zi s vre men skim pri li ka ma i obi åa ji ma is te ri va wa zmi ja, Ro ðe we
Bo go ro di ce pra zno va no je kao sto åar ski pra znik, a za Va ve de we su bi li
ka rak te ri stiå ni obi åa ji spro vo ðe ni ra di za šti te se la od vu ko va [Ne -
deq ko viã 1990: 28, 145, 45].
Ri tu a li obra ãa wa Bo ÿi joj Maj ci pred sta vqa li su deo lo kal nog
fol klo ra u od re ðe nim obla sti ma, åe sto ne ve za no za pe ri o diå ne kul to ve
Ta ko su, na pri mer, u cr kva ma åi ji su zi do vi bi li osli ka ni, pred sta ve
Bo go ro di ce otva ra le mo guã nost „di rekt nog" kon tak ta s we nom ÿi vo to -
dav nom si lom. Ÿe ne, opet, uglav nom ne rot ki we, do la zi le su u te cr kve,
åak i iz uda qe nih kra je va, ne bi li se po klo ni le sve tom li ku, do dir nu -
le ga, pa åak i ogu li le ma lo mal te ra na ko me se na la zi la fre ska. Taj
prah bi za tim raz mu ti le u vo di i po pi le, ve ru ju ãi da ãe mo ãan ma te -
rin ski prin cip Pre sve te dej stvo va ti i u wi ma [Ku li šiã et al., 1998:
pod Bo go ro di ca].
Po što va we Bo go ro di åi nog li ka po seb no se od no si lo na tzv. åu do -
tvor ne iko ne, na i me, one we ne li kov ne pred sta ve za ko je je bi lo ve za no,
bi lo lo kal no, bi lo op šte pre da we o ne kom åu de snom do ga ða ju. Ovo se
79
naj åe šãe od no si lo na iko ne ko je su bi le po zna te po to åe wu mi ra (mi -
ri šqa ve sup tan ce sliå ne uqu, ko ja bi isti ca la iz pod lo ge na ko joj je
Pre sve ta na sli ka na), za tim na iko ne ko je su u od re ðe nim si tu a ci ja ma
„pla ka le", te na one, ko je su na åu de san na åin me wa le me sto svog bo rav -
ka. O ova kvom pri su stvu me ta fi ziå kog u sva ko dnev noj re al no sti sve do -
åi i ce lo kup na srp ska na rod na i ep ska i lir ska po e zi ja. Ta ko, na pri -
mer, u ep skom ka zi va wu „Sa vo i tur ski car" na rod ni pe vaå opi su je åu -
de sne su ze, ko je su, usled ja åi ne mo li tve nog obra ãa wa Bo gu sve to ga Sa ve
po te kle iz iko na pred ko ji ma se mo lio [Ka ra xiã 1969: 54].
Bit no je is ta ãi da je ovaj kult po što va wa iko na bio ve zan uglav -
nom za one iko ne ko je su se na la zi le u ma na sti ri ma i cr kva ma. Ne ki
za pi si sve do åe da je od nos srp skih se qa ka pre ma iko ni pod se ãao na od -
nos pre ma ido li ma iz vre me na pa gan stva. Shva ta we iko na bi lo je naj -
bli ÿe ani ma ti stiå kim prin ci pi ma ve ro va wa u oÿi vo tvo re nost obje ka -
ta ne ÿi ve pri ro de. Ve ro va lo se da u iko ni ÿi vi duh sve ti te qa ko ji je
na woj na sli kan, a bio je ši ro ko ras pro stra wen obi åaj wi ho vog pe ri o -
diå nog ri tu al nog pra wa na iz vo ri ma i re ka ma [Åaj ka no viã 1994b: 102].
Osim to ga, Gru jiã tvr di da iko na ni je bi la oba ve zan re kvi zit u se o skoj
ku ãi, te se mo ÿe za kqu åi ti da je, ge ne ral no, prak sa po što va wa iko na
pri pa da la elit nim slo je vi ma dru štva. Åak i ka da su iko ne po sta le
oba ve zan deo do ma ãih „ol ta ra", to su pre te ÿno bi le iko ne sve ti te qa
ko je je po ro di ca sla vi la kao kr sno ime [Gru jiã 1985: 454].
No, u po li tiå koj isto ri ji ne sa mo pra vo slav nih ze ma qa, ne go i
hri šãan skog za pa da, iko ne su ima le su ve o ma zna åaj nu ulo gu. Ovo se po -
seb no od no si na iko ne s li kom Bo go ro di ce, åi ja je upo tre ba u dr ÿav -
no-po li tiå ke svr he åe sto po åi va la na po tre bi po ve zi va wa sa kral nih i
se ku lar nih ide o lo gi ja, od no sno na po tre bi sa kral nog le gi ti mi sa wa se -
ku lar ne dr ÿa ve [Po po viã 2006: 68].
Upra vo ov de po åi we da se od mo ta va klup ko od go vo ra na pi ta we
upo tre be Bo go ro diå nih iko na i u sa vre me nim, po li tiå kim i ver sko -
-po li tiå kim, ma sov nim oku pqa wi ma u Sr bi ji.
S jed ne stra ne ove du gaå ke i iz ne na ðu ju ãe kon ti nu i ra ne ni ti na la -
zi se sva ka ko pre da we o iko ni Bo go ro di ce Tro je ru åi ce (Tri he ru sa), ko -
ja se, od vre me na sve tog Sa ve, pa do da nas po ja vqu je kao me ta fo ra srp ske
dr ÿav no sti i na ci o nal nog je din stva. Pre da we o åu de snom is ce qe wu
ru ke bor ca pro tiv iko no bo raå ke je re si, Sve tog Jo va na Da ma ski na (8.
vek), bi lo je sa mo po åe tak åu de sne (me ta)isto ri je ve za ne za ovu iko no -
graf sku pred sta vu Dje ve Ma ri je.6 Is pu wu ju ãi pro ro åan stvo Sve tog Sa ve
Osve ãe nog (6. vek), se dam ve ko va ka sni je Sve ti Sa va Srp ski do pu to vao
je u Je ru sa lim, gde mu je po dav nom za ve šta wu we go vog sve tog ime wa ka
dat na po klon igu man ski štap i dve åu do tvor ne bo go ro di åi ne iko ne
Mle ko pi ta teq ni ce (Ga lak to tro fu sa) i Tro je ru åi ce.7 Pr vi srp ski ar hi -
80
6 Po zna to je da je Sv. Jo va nu Da ma ski nu, zbog bor be pro tiv iko no bo ra ca, ise åe na
ru ka. Mo le ãi se pred iko nom Bo go ro di ce, iz ra sla mu je no va ru ka, te je on, u znak za hval -
no sti na iku nu sta vio sre br ni okov i to u ob li ku ru ke [Ve li mi ro viã 1991: 968].
7 Sve ti Sa va Osve ãe ni, ili Je ru sa lim ski, ka ko se po mi we u ne kim iz vo ri ma, pro -
re kao je da ãe do ãi we gov ime wak i da ãe ga mo na si pre po zna ti po to me što ãe igu man -
e pi skop je iko nu Mle ko pi ta teq ni ce od neo u svo ju is po sni cu u Ka re ji,
na Sve toj Go ri, a iko nu Tro je ru åi ce je do neo u Sr bi ju i po klo nio je
svom ro ðe nom bra tu, Ste fa nu Pr vo ven åa nom (1196—1223), pr vom srp -
skom kra qu, da uz we nu po moã pra ved no i åa sno upra vqa dr ÿa vom i na ro -
dom.8 U stva ri, po sve do åan stvu jed nog ru ko pi sa, Sve ti Sa va je Tro je ru -
åi ci do de lio ulo gu br ze po moã ni ce, te je ona „ra di za šti te voj ne i sa -
mo dr ÿa vja we go vog uvek bi la no še na u rat…" [Ta tiã 2007: 568]. Tro je -
ru åi cu je u rat no sio i Ste fan Vla di slav (1233—1242), dru gi sin Ste -
fa na Pr vo ven åa nog, a iz we go vog vo je va wa je åak osta lo i pre da we da je
iko na po go ðe na u de sno ra me iz ko ga je u tom åa su po te kla krv [Ta tiã
2007: 568]. Sva ka ko, Tro je ru åi ca je åu va na u do mu svih po to ma ka i vla -
da ra iz lo ze Ne ma wi ãa, da bi na kon ne stan ka di na sti je ona, opet åu de -
snim pu tem, sti gla u ma na stir Hi lan dar. O to me, ka da se to de si lo ima
vi še pre da wa i te o ri ja. Ne ki po da ci upu ãu ju na za kqu åak da se to de -
si lo za vre me vla da vi ne kra qa Mi lu ti na (1281—1321), u dru gi ma se
tvr di da je to bi lo od mah na kon pro pa sti srp ske dr ÿav ne sa mo stal no -
sti, a tre ãi ve zu ju ovaj do ga ðaj za sre di nu 17. ve ka. [Ta tiã 2007: 583, 585;
NESHS, pod Tro je ru åi ca]. Svu da se, me ðu tim na i la zi na sliå no pre da -
we o to me ka ko je iz gle da lo pu to va we iko ne Tro je ru åi ce iz Sr bi je na
Sve tu Go ru. Na i me, mo na si, naj ve ro vat ni je ma na sti ra Stu de ni ce, u ko ji
je iko na, ka ko se is po sta vqa po lo kal nom pre da wu, sti gla kra jem 14. ve -
ka, uvi dev ši da je ma na stir po stao åe sta me ta tur skih na pa da, uåvr sti -
li su to var s iko nom i dru gim sve tim pred me ti ma za sa mar jed nog ma ga -
re ta i pu sti li ga da ide „gde ga vo di Bo go ro di åi na vo qa". Ma ga re je,
ne zna se ka ko, sti glo na Sve tu Go ru i za u sta vi lo se u bli zi ni Hi lan -
da ra. Ka da su mo na si ski nu li dra go ce ni to var, ma ga re je pa lo mr tvo.9
Ka da je po ået kom 17. ve ka u Hi lan da ru na sta la kri za oko iz bo ra igu ma -
na, Tro je ru åi ca je svo jim „se da wem"10 na igu man ski pre sto sa ma pre u ze -
la ulo gu igu ma ni je i za štit ni ce ovog srp skog ma na sti ra, ko ji ni je na -
pu šta la sle de ãa tri ve ka [NESHS, pod Tro je ru åi ca].
Upo tre ba iko na u rat nim de ša va wi ma, bi lo osva jaå kim bi lo od -
bram be nim, bi la je iz gle da ši ro ko ras pro stra we na prak sa i u pra vo -
slav nom i u ri mo ka to liå kom sve tu. Za be le ÿe no je da je srp ska vla ste la
u rat no si la za sta ve s li ko vi ma raz li åi tih sve ta ca, kao i to da su gra -
do vi åe sto bi li pod za šti tom od re ðe nih iko na [Gru jiã 1985: 455]. Ta ko
se pod za sta vom Tro je ru åi ce na la zio grad Be o grad, iko na Bo go ro di ce
Odi gi tri je bi la je po zna ti pa la di jum gra da Ca ri gra da, a pri osva ja wu
gra da Sme de re va 1688. go di ne ba var ski knez Mak si mi li jan Dru gi Ema -
81
ski štap pa sti na ze mqu pri li kom we go vog po klo we wa u cr kvi. Brat stvu ko je bu de do åe -
ka lo to vre me osta vio je za ve šta we da se „sve tom po se ti o cu" po klo ni taj štap i iko na
Bo go ro di ce Mle ko pi ta teq ni ce. Tom za ve šta wu je sve ti Jo van Da ma skin do dao i iko nu
Tro je ru åi ce [Ve li mi ro viã 1991:29].
8 Iko no graf ski, iko na Bo go ro di ce Tro je ru åi ce pri pa da ti pu Odi gi tri je, tj. Pu -
te vo di te qi ce.
9 Vi še o to me vi di sajt: http://www.rast ko.org.yu/li kov ne/hi lan dar/img/bo go ro di ca_tro -
jeruci ca.jpg
10 Po pre da wu, iko na je tri pu ta, to kom no ãi, sa ma pre šla sa me sta ko joj su joj na -
me ni li mo na si na igu man ski pre sto.
nu el po neo je i Bo go ro di åi nu iko nu, ko ja se, tom pri li kom po ka za la
åu do tvor nom [Ta tiã 2007: 569, 534; Ti mo ti je viã 2000: 222]. Go di ne 1905,
na mol bu vi so kih ofi ci ra ru ske voj ske, ko ja se na la zi la u ra tu s Ja pa -
nom, na åi we na je ko pi ja iko ne Bo go ro di ce Tro je ru åi ce, ko ja je po sla ta
na boj no po qe kao po moã ru skoj voj sci. Rat na sre ãa se ta da okre nu la i
Ru si su po åe li da od no se po be de.11
I ta ko, obi la ze ãi gra do ve i boj na po qa, pu tu ju ãi kroz de ce ni je i
ve ko ve, Bo go ro di ca se, pu tem svog sve tog li ka, po ja vi la i na kra ju dru -
gog mi le ni ju ma kao za štit ni ca, za stup ni ca, pu te vo di teq ka i hra ni teq -
ka onih ko ji ma je, mo ÿda vi še ne go ika da, bi lo po treb no åu do i pu to -
kaz. We ne ma ni fe sta ci je i epi te ti i ovog pu ta su bi li mno go broj ni,
ali je za Sr bi ju opet bi la kquå na ona s ko jom je prak tiå no „sve i po åe -
lo" Bo go ro di ca Tro je ru åi ca.
Po vra tak Tro je ru åi ce u se ku lar ni pro stor i vre me ve ro vat no je
po åeo 1993. go di ne, ka da je ona, upr kos za bra na ma, iz ne se na sa Sve te
Go re i iz lo ÿe na u cr kvi sve tog Di mi tri ja u So lu nu. Za krat ko vre me
ko li ko je ta mo bo ra vi la, pred wom se po klo ni lo oko mi li on ver ni ka, a
åi tav do ga ðaj do bio je na sna zi åu de snim slu åa jem iz le åe wa tri de set -
tro go di šweg åo ve ka sle pog od ro ðe wa.12 Pre da we o ovom do ga ða ju, kao i
sve ono što se de ša va lo u Sr bi ji de ve de se tih go di na ukla pa li su se u
kon cept hri šãan skog tu ma åe wa åu da, ko jim se, po pra vi lu na ja vqu ju ve -
li ki i pre lom ni isto rij ski do ga ða ji. I za i sta, po sled wa de ce ni ja 20.
ve ka bi la je u Sr bi ji pre pu na ta kvih do ga ða ja. Oni su kul mi ni ra li
1999. go di ne, bom bar do va wem Sr bi je od stra ne NA TO sna ga. No, pr vo
zna åaj ni je, jav no po ja vqi va we li ka Bo go ro di ce Tro je ru åi ce bi lo je na
stu dent skom pro te stu 1996/1997. go di ne. Taj pro test Srp ska pra vo slav -
na cr kva ni je sa mo na åel no po dr ÿa la, veã je u we mu uze la i ak tiv no
uåe šãe. Na i me, sve šte ni ci i epi sko pi pri dru ÿi li su se stu den ti ma
na uli ca ma Be o gra da, a mo na si ma na sti ra Hi lan dar po sla li su svoj
bla go slov u vi du ko pi je iko ne Tro je ru åi ce, bad wa ka i me da za uåe sni ke
pro te sta, ko ji su Bad we ve åe do åe ka li na uli ca ma glav nog gra da. U ja nu -
a ru 1997. go di ne, uliå ni pro test se prak tiå no tran sfor mi sao u naj ve ãu
li ti ju ika da vi ðe nu u Be o gra du. Bi la je to li ti ja upri li åe na na dan
pro sla ve sve tog Sa ve (14/27. jan.), ko ja se kre ta la od Sa bor ne cr kve do
Hra ma Sve tog Sa ve i na åe lu ko je su, po red cr kve nih ve li ko do stoj ni ka
išli stu den ti no se ãi je ru sa lim ski krst, iko nu Bo go ro di ce, ko qi vo i
slav ski ko laå [Gli go ri je viã 1997].13 U ju nu 1997. go di ne u Sr bi ju sti ÿe
po seb na ko pi ja iko ne Bo go ro di ce Tro je ru åi ce, sli ka na oko go di nu da na
u jed nom sve to gor skom ma na sti ru i po sla ta srp skom na ro du ra di du hov -
nog pre po ro da i ob no ve [Ku bu ro viã 1997: 16]. Ipak, åi ta va re to ri ka
ko ja je pra ti la wen do la zak su ge ri sa la je, osim du hov nog i dr ÿav ni i
na ci o nal ni pre po rod, in sti sti ra ju ãi na kon ti nu i te tu i ve zi srp ske
sred we ve kov ne i mo der ne dr ÿa ve [Ju ri šiã 1997: 3]. Do gru bog su sre ta
82
11 Vi še o to me vi di http:/www.zna we.org/
12 Isto.
13 Vi di i tekst Sve to sav ska li ti ja uli ca ma Be o gra da, Gla snik Srp ske pra vo slav ne
cr kve, br 2, fe bru ar 1997, 21—22.
sve tog i pro fa nog do šlo je veã na ae ro dro mu Be o grad, po do la sku mo na -
ške de le ga ci je ko ja je iko nu do ne la. Na i me, tu, na li cu me sta, u sve åa -
nom sa lo nu ae ro dro ma odr ÿa no je bo go slu ÿe we, kao znak do bro do šli ce
Pre sve toj [Ju ri šiã 1997: 3]. Sa ae ro dro ma iko na je kre nu la na još jed -
no pu to va we po „srp skim ze mqa ma": ma na stir Ra ko vi ca i Sa bor na Cr -
kva u Be o gra du, pa opet ve li åan stve na li ti ja na be o grad skim uli ca ma,
do hra ma sve tog Sa ve, pa unu tra šwost Sr bi je, za tim Ru mu ni ja, Ma ðar -
ska, Bo sna… i na kra ju opet Be o grad, sa kral no sr ce pre sto ni ce, Hram
Sve tog Sa ve u ko me se na la zi i da nas. U li ti ja ma ko je su or ga ni za va ne u
gra do vi ma u ko ji ma je iko na bo ra vi la uåe stvo va li su naj ra zli åi ti ji so -
ci jal ni slo je vi. U ne kim me sti ma Tro je ru åi cu su pra ti le po seb ne voj ne
je di ni ce, u ne ki ma je to bi la mi li ci ja, u ne kim gra do vi ma iko nu su no -
si li stu den ti, u dru gi ma de voj ke ob u åe ne u na rod nu no šwu. U Kru šev cu
su, na pri mer, glav ni ak te ri bi li op štin ski od bor ni ci, ko ji su, pre u -
zev ši iko nu is pred zgra de op šti ne iz ja vi li ka ko ose ãa ju da im ona da je
vlast! [To mo viã 1998: 4]. Pre pun sim bo li ke bio je i do åek Tro je ru åi ce
na So kol cu. Ta mo su je, is pred ho te la „Ro ma ni ja" do åe ka li voj ni ci, ko -
ji su no si li za sta ve sred we ve kov ne srp ske dr ÿa ve, a uz wih su bi le de -
voj ke sa cve ãem i sve ãa ma [To mo viã 1998: 4].
Ista ili sliå na iko no gra fi ja kra si la je i „ver ske spek ta kle" ko ji
su se de ša va li u Sr bi ji i to kom pr ve de ce ni je tre ãeg mi le ni ju ma. Ta da
je, na i me, u ve ãem bro ju gra do va u Sr bi ji do šlo do ob na vqa wa obi åa ja
pro sla vqa wa grad ske sla ve. U Be o gra du je to po pr vi put uåi we no 2003.
go di ne, a uåe šãe u ovom do ga ða ju, od no sno li ti ji ko ja je tim po vo dom
or ga ni zo va na, uze li su i mno gi grad ski i dr ÿav ni funk ci o ne ri. Oni
su se po pri liå no neo r ga ni zo va no i uglav nom na krat ko pri dru ÿi va li
ma si ko ja se kre ta la grad skim uli ca ma, ot kri va ju ãi ta ko osnov no (ne)po -
zna va we i ne za in te re so va nost za smi sao i funk ci ju ovog hri šãan skog
ob re da. Sva ka ko, na åe lu li ti je, u ru ka ma sve šte ni ka na la zi la se, po red
iko ne Vaz ne se wa (sla va gra da Be o gra da) i ko pi ja iko ne Bo go ro di ce
Tro je ru åi ce.14
Sve što je do sa da re åe no pru ÿa do voq no ma te ri ja la za za kquå ke
na raz li åi tim ni vo i ma. Za dr ÿa ãu se ipak, u ovim za vr šnim re åe ni ca -
ma na ono me što sma tram da je te meq svih osta lih i bu du ãih kon struk -
ci ja i re kon struk ci ja upo tre be Bo go ro di åi nih (ali i dru gih) iko na u
ide o lo ške svr he.15
Li tij sko pro no še we i do no še we sli ka nih li ko va sve ti te qa, kao
što smo vi de li ima du gu tra di ci ju, ko ja je sa mo ne što mla ða od sa mog
hri šãan stva. Ovaj obi åaj, kao i po što va we iko na uop šte, po åi va ju na
te o lo gi ji iko ne, od no sno na uve re wu da ona do no si pri su stvo sa mog na -
sli ka nog sve ti te qa, åi je za stup ni štvo pru ÿa ute hu, za šti tu i ve ru u
spa se we ver nih. Upo tre ba iko na u po li tiå ko-dr ÿav no-voj ne svr he ta ko -
ðe je sta ra prak sa hri šãan skih ze ma qa, a s ob zi rom na sve taå ku hi je -
83
14 O to me vi di: http://ar hi va.ku rir-in fo.co.yu
15 Tre ba po me nu ti da su u po li tiå ko-ide o lo ške svr he to kom isto ri je hri šãan stva
ko ri šãe ni li ko vi i dru gih sve ti te qa, kao i wi ho ve mo šti i dru ge re li kvi je.
rar hi ju åi ji vrh pri pa da Bo go ro di ci, ne åu di što je upo tre ba upra vo
we nog obra za naj åe šãa u po me nu tom kon tek stu. Me ðu tim, bit no je na -
gla si ti da je po li tiå ka upo tre ba re li gij skih sim bo la i re kvi zi ta uop -
šte, a po seb no iko na, mo gu ãa upra vo za hva qu ju ãi du bqim, es ha to lo -
škim po ru ka ma i zna åe wi ma ko ja su u wi ma sa ÿe ta. Ak cen to va we po li -
tiå kog kon struk ti vi zma åe sto do vo di do za ne ma ri va wa ove åi we ni ce,
osta vqa ju ãi nas ta ko na po vr ši ni ak tu el nog tre nut ka, bez uvi da u raz -
li åi te di men zi je me ta/isto rij skog vre me na tre nut ka.
Kom plek snost liå no sti i li ka Bo go ro di ce le ÿi u pred sta va ma o
sve o bu hvat no sti we nih mo ãi i u åi we ni ci da su u wi ma sa ÿe te i urav -
no te ÿe ne, na iz gled ne po mir qi ve na sla ge isto rij skog i du hov nog na sle -
ða. Ma te rin ski prin cip, kao te meq ni i naj pre po zna tqi vi ji epi tet
Bo go maj ke, s jed ne, te we no naj di rekt ni je po sre do va we iz me ðu prin ci pa
qud skog i bo ÿan skog, s dru ge stra ne, uåi ni li su wen ma te ri ja li zo va ni
lik naj po god ni jim sred stvom us po sta vqa wa rav no te ÿe iz me ðu sa kral nih
i pro fa nih vred no sti kul tu re. Ste pen is po li ti zo va no sti upo tre be Bo -
go ro di åi nih iko na, ali i in ter pre ta ci je ovih upo tre ba bio je sra zme -
ran ste pe nu se ku la ri zo va no sti dru štve nog okru ÿe wa. Ia ko je u sva koj
epo hi obi åaj li tij skog no še wa ove re li kvi je od li ko va la iz ra zi ta vi -
še znaå nost i mul ti funk ci o nal nost, mo ÿe se re ãi da se ak cent we go -
vih zna åe wa, funk ci ja i po ru ka me wao na re la ci ji sred wi vek mo -
der no do ba. Od obi åa ja pri mar no es ha to lo škog usme re wa i du hov nih
po ru ka ve za nih za pre vas hod nost ne be ske nad ze maq skom re al no šãu do
obi åa ja u ko ji ma se sim bo li ne be skog sta vqa ju u funk ci ju ze maq skog car -
stva, od no sno u funk ci ju ho ri zon tal ne, po li tiå ke isto ri je na ci je i
dr ÿa ve [Ti mo ti je viã 1998: 397].
Na svim svo jim pu to va wi ma, Bo go ro di ca je tre ba lo da si lom svo je
qu ba vi i mo li tve do ne se is pu we we raz li åi tih ÿe qa. A ÿe qa je, kao
što smo vi de li, bi lo sva ko ja kih od ostva re wa u ma te rin stvu, pre ko
mi ra i bla go sta wa, iz ba vqe wa od be de i bo le sti, do rat nih i po li tiå -
kih po be da. Ova „Br za po moã ni ca" (što je ta ko ðe je dan od we nih epi te -
ta) bi la je ve ro vat no ono li ko br za ko li ko je i ÿe qa bi la pra ved na… a
ÿe qa je bi la pra ved na ono li ko ko li ko su se u woj mo gli pre po zna ti te -
meq ni prin ci pi qud sko sti ote lo tvo re ni u qu ba vi i mi lo sr ðu.
LI TE RA TU RA
Bez au to ra. Sve to sav ska li ti ja na uli ca ma Be o gra da. Gla snik srp ske pra vo slav ne
cr kve br. 2, Be o grad, 1997, str. 21—22.
Bla go je viã, G. O re cep ci ji cr kve ne vi zan tij ske mu zi ke u Be o gra du kra jem 20. i
po ået kom 21. ve ka. Gla snik Et no graf skog in sti tu ta SA NU £¡¡¡. Be o grad
2005, str 153—170.
Bla go je viã, M. Sa vre me ne re li gij ske pro me ne: se ku la ri za ci o na pa ra dig ma i de -
se ku la ri za ci ja. Te me 1—2. Niš 2005, str. 15—39.
Ve li mi ro viã, N. Ohrid ski pro log. Va qe vo: Glas cr kve, 1991.
Vu jo viã, M. Lo za sve tog Si me o na. Nin 7. Fe bru ar 1997, str. 12—13.
Gli go ri je viã, M. Cr kva i dr ÿa va. Nin, 31. Ja nu ar 1997, str. 12.
84
Gru jiã, R. Cr kve ni ele men ti kr sne sla ve. U: O kr snom ime nu, Zbor nik ra do va,
Be o grad: Pro sve ta, 1985, str. 407—485.
Jev tiã, M. Pra vo sla vqe u dru štve nom i po li tiå kom ÿi vo tu srp skog na ro da
kra jem 20. ve ka. Gla snik Srp ske pra vo slav ne cr kve, Be o grad, mart 1997, str.
49—52.
Ju ri šiã, A. Bo go ro di ca Tro je ru åi ca po no vo u Sr bi ji. Pra vo sla vqe br. 726, Be o -
grad, jun 1997, str. 3.
Ka ra xiã, V. Srp ske ep ske pe sme. Be o grad: Pro sve ta, 1969.
Ku bu ro viã Z. Ko pi ja iko ne Tro je ru åi ce ju åe sti gla u Be o grad.: Po li ti ka, ne de -
qa 8. jun 1997.
Ku li šiã, Š. Pe tro viã, P. Pan te liã, N. 1998. Srp ski mi to lo ški reå nik (SMR).
Be o grad: Et no graf ski in sti tut SA NU.
Ne deq ko viã, M. Go di šwi obi åa ji u Sr ba. Be o grad: Vuk Ka ra xiã, 1990.
NESHS ? Sta no je viã, S. Na rod na en ci klo pe di ja srp sko-hr vat sko-slo ve naå ka. Za -
greb, 1929.
Pa vi ãe viã, A. Šta ra di i gde se di Be li An ðeo? Gla snik Et no graf skog in sti -
tu ta SA NU £¡¡¡, Be o grad, 2005, str. 187—196.
Po po viã, D. Pod okri qem sve to sti. Kult sve tih vla da ra i re li kvi ja u sred we ve -
kov noj Sr bi ji. Po seb na iz da wa Bal ka no lo škog in sti tu ta SA NU 92. Be o grad
2006.
Ta tiã, M. Stu di je o Bo go ro di ci. Be o grad: Ja sen, 2007.
Ti mo ti je viã, Mi ro slav. Ser bia San cta u Ser bia Sac ra u ba rok nom ver sko-po li tiå -
kom pro gra mu Kar lo vaå ke mi tro po li je. U: Si ma Ãir ko viã (ur.) Sve ti Sa -
va u srp skoj isto ri ji i tra di ci ji. Be o grad, 1998, str. 387—432.
Tol stoj, N. I. Sla vjan ski je drev no sti. Et no lin gvi stiå ki reå nik. Mo skva: Ru ska
aka de mi ja na u ka, 1995.
To mo viã, N. Do åek Tro je ru åi ce na So kol cu. Pra vo sla vqe br. 753—754, Be o grad
1998, str. 4.
Åaj ka no viã, V. Stu di je iz srp ske re li gi je i fol ko ra 1925—194. Sa bra na de la iz
srp ske re li gi je i mi to lo gi je, kwi ga 2, Be o grad: Pro sve ta, 1994a.
Åaj ka no viã, V. Sta ra srp ska re li gi ja i mi to lo gi ja. Sa bra na de la iz srp ske re li -
gi je i mi to lo gi je, kwi ga 5, Be o grad: Pro sve ta, 1994b.
Šme man, A. Isto rij ski put pra vo sla vqa. Ce ti we—Atos, 1994.
Ban diã, D. O na rod nom pra vo sla vlju da nas. U: Et no-an tro po lo ški pro ble mi 9, Be o grad
1992, str. 63—69.
Pe tro viã, S. Hri šãan stvo i drev na slo ven ska re li gi ja. Pri log di ja lek ti ci sve tog u li ko vi ma
pa gan ske i hri šãan ske re li gi je. U: Dve hi lja de go di na hri šãan stva na Bal ka nu, Ju -
go slo ven sko dru štvo za na uå no is tra ÿi va nje re li gi je, Niš 2001, str. 48—57.
Ra diã, R. Cr kva i srp sko pi ta nje. U: N. Po pov (ur.), Srp ska stra na ra ta. Be o grad: Sa m -
izdat B92. 2002, str. 301—339.
Ti mo ti je viã, M. Su ze i zve zde: O pla åu Bo go ro di åi nih åu do tvor nih iko na u ba ro ku. U:
Åu do u slo ven skim kul tu ra ma, Slo ven ska ka pi ja 2, No vi Sad 2000, str. 221—236.
85
TRA VEL LING THRO UGH TI ME:
RE SPECT AND USE OF VIR GIN MARY ICONS IN SER BI AN TRA DI TI ON
AND NO WA DAYS
by
Alek san dra Pa vi ãe viã
Sum mary
The be gin ning of the pro cess of re pe a ted ac tu a li sa ti on and re vi ta li sa ti on in Ser bia
co in ci ded with the be gin ning of the so ci al, eco no mic and po li ti cal cri sis on the ter ri tory
of the for mer SFRY, which to ok pla ce in the be gin ning of 1990s.On the of fi ci al po li ti -
cal (and li fe) sce ne du ring the 1990s and in the first de ca de of the 21 cen tury, re li gi o us
symbols ha ve be en used li be rally. In everyday li fe, ca si nos, brot hels and new cars are
con sec ra ted, re li gi o us pa rap her na lia be co me cur rent fas hi on ac ces so ri es, icons are used
to de co ra te pre mi ses of po li ti cal par ti es, tyco ons and bu si nes smen, whi le ima ges of
saints en ti ce cu sto mers from con su mer go ods, such as pa per nap kins, to wels, key rings,
spi rits bot tles, etc. Fe sti ve days, ho li days, tran si ti o nal and cri ti cal si tu a ti ons are fre -
quently mar ked with mass gat he rings un der re li gi o us text or im pli ca ti ons, but cer ta inly
on ce aga in using re li gi o us pa rap her na lia, only this ti me tho se which evo ke col lec ti vity
and na ti o nal unity. Thus, whi le in pu blic pre mi ses it is usu al to see an icon of St. Sa va,
the first Ser bi an ar chbis hop, as well as the icon of the Whi te An gel, a de ta il from the
pa in ting The myrrh-be a rers on Christ's gra ve, at mass ce le bra ti ons, but equ ally so at
re vo lu ti o nary stre et pro test ral li es (which in the ca pi tal we re plen ti ful du ring the last
do zen years), as well as at ce le bra ti ons of town Pa tron Sa int's days and va ri o us fe sti vi -
ti es, the re ap pe ars the ima ge of the The o to kos. Le a ding pro ces si o nal walks of the
towns, it emer ges as a symbol which ma na ges to mo bi li se the na ti on with its ful lness
and mul ti-layered me a ning. Po li ti cal and ide o lo gi cal usa ge of Vir gin Mary icons is cha -
rac te ri stic of not only mo dern Ser bi an so ci ety. This pa per al so brings the re vi ew of tra -
di ti o nal cult and re spect of Vir gin Mary and Her icons and the ir usa ge in se cu lar con -
text in pre vi o us hi sto ri cal pe ri ods.
Key words: Vir gin Mary (The o to kos), icons, cult, po li ti cal usa ge, re li gi on, na ti on
86
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Article
Full-text available
The question of "invented traditions" became very popular among academics of various backgrounds, especially among anthropologists and ethnologists. It becomes almost a rule to proclaim that such and such custom or cultural element belongs in fact to "the invented tradition", made up by some power group as a means to a political or social end. Most contemporary authors faced with a problem of the invented/not invented tradition do not even try to rule out/find out what makes or constitutes such phenomena of invented/objective tradition. Therefore, we are left with a conclusion that such "invented" traditions exist in all epochs; the question of a "true", non-invented traditions is left unexplained or unanswered. Some will argue that a tradition is always a construct, while I think that the basis for such thinking is that there is no consensus among academics on what/which are the true contents of a tradition. Cutting it out and taking it out of its original context, the White Angel became an invented tradition by itself. Namely, the White Angel from the monastery Mileševa belongs to a fresco composition called "Mironosice na grobu" (female religious believers who carry an ethereal oil, to unction Christ body) whose significance and meaning can be understood only in context of Resurrection. However, cutting out of the White Angel from its original fresco composition and its mass reproduction created the invented tradition of worship of the White Angel itself. Based on a questionnaire and some media products, I came to a conclusion that most "consumers" of this invented tradition have no clue on the real and original context/content of the fresco, where the White Angels sits, and what is his role.
Article
Full-text available
The subject of this paper is usage/misusage of a church music by a portion of clergy: a religious identity is being suppressed while a church music is used as a mean of communication of a national identity. The problem is discussed using the territory of the Belgrade-Karlovac diocese. In the 1990’s many choruses were found that were suppose to perform in church-Slavic and Serbian languages. This music has evoked many different reactions, from delight to banishment until finally it was outlawed on the diocese territory. The mode of singing, present among Serbs in the last hundred years was proclaimed native and original, and therefore as the only mode suitable on liturgies. Thus, an invented tradition takes place, where newer mode of performing and singing becomes older and more Serbian.
Sve to sav ska li ti ja na uli ca ma Be o gra da. Gla snik srp ske pra vo slav ne cr kve br. 2, Be o grad
  • Bez Au
  • Ra
Bez au to ra. Sve to sav ska li ti ja na uli ca ma Be o gra da. Gla snik srp ske pra vo slav ne cr kve br. 2, Be o grad, 1997, str. 21-22.
O re cep ci ji cr kve ne vi zan tij ske mu zi ke u Be o gra du kra jem 20. i po ået kom 21. ve ka. Gla snik Et no graf skog in sti tu ta SA NU £¡¡¡
  • G Bla Go Je Viã
Bla go je viã, G. O re cep ci ji cr kve ne vi zan tij ske mu zi ke u Be o gra du kra jem 20. i po ået kom 21. ve ka. Gla snik Et no graf skog in sti tu ta SA NU £¡¡¡. Be o grad 2005, str 153-170.
Sa vre me ne re li gij ske pro me ne: se ku la ri za ci o na pa ra dig ma i dese ku la ri za ci ja. Te me 1-2
  • M Bla Go Je Viã
Bla go je viã, M. Sa vre me ne re li gij ske pro me ne: se ku la ri za ci o na pa ra dig ma i dese ku la ri za ci ja. Te me 1-2. Niš 2005, str. 15-39.
Vu jo viã, M. Lo za sve tog Si me o na
  • N Ve Li Mi Ro Viã
Ve li mi ro viã, N. Ohrid ski pro log. Va qe vo: Glas cr kve, 1991. Vu jo viã, M. Lo za sve tog Si me o na. Nin 7. Fe bru ar 1997, str. 12-13. Gli go ri je viã, M. Cr kva i dr ÿa va. Nin, 31. Ja nu ar 1997, str. 12.
Lo za sve tog Si me o na
  • M Vu Jo Viã
Vu jo viã, M. Lo za sve tog Si me o na. Nin 7. Fe bru ar 1997, str. 12—13.
Cr kva i dr ÿa va. Nin, 31
  • M Gli Go Ri Je Viã
Gli go ri je viã, M. Cr kva i dr ÿa va. Nin, 31. Ja nu ar 1997, str. 12.
Cr kve ni ele men ti kr sne sla ve. U: O kr snom ime nu, Zbor nik ra do va, Be o grad: Pro sve ta
  • R Gru Jiã
Gru jiã, R. Cr kve ni ele men ti kr sne sla ve. U: O kr snom ime nu, Zbor nik ra do va, Be o grad: Pro sve ta, 1985, str. 407-485.
Pra vo sla vqe u dru štve nom i po li tiå kom ÿi vo tu srp skog na ro da kra jem 20. ve ka. Gla snik Srp ske pra vo slav ne cr kve, Be o grad
  • M Jev Tiã
Jev tiã, M. Pra vo sla vqe u dru štve nom i po li tiå kom ÿi vo tu srp skog na ro da kra jem 20. ve ka. Gla snik Srp ske pra vo slav ne cr kve, Be o grad, mart 1997, str. 49-52.