Download full-text PDF

Czynniki rozwoju elektronicznej administracji w samorządzie lokalnym w Polsce

Book · December 2014with1,817 Reads
Edition Studia i Prace z Geografii i Geologii nr 42
ISBN 978-83-7986-017-3
Publisher: Bogucki Wydawnictwo Naukowe
Authors and Editors
Robert Perdał at Adam Mickiewicz University
  • 6
  • Adam Mickiewicz University
Robert Perdał
Czynniki rozwoju elektronicznej administracji
w samorządzie lokalnym wPolsce
Studia iPrace zGeograi iGeologii nr 42
Robert Perdał
Czynniki rozwoju elektronicznej
administracji wsamorządzie
lokalnym wPolsce
Bogucki Wydawnictwo Naukowe • Poznań 2014
Bogucki Wydawnictwo Naukowe
ul. Górna Wilda 90, 61-576 Poznań
tel. 61 833 65 80
e-mail: bogucki@bogucki.com.pl
www.bogucki.com.pl
Druk i oprawa:
Uni-druk
ul. Przemysłowa 13, 62-030 Luboń
Copyright © by Robert Perdał, Poznań 2014
ISBN 978-83-7986-017-3
Autor:
Robert Perdał
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza wPoznaniu
Wydział Nauk Geogracznych iGeologicznych
Instytut Geograi Społeczno-Ekonomicznej iGospodarki Przestrzennej
Zakład Analizy Regionalnej
e-mail: r.perdal@amu.edu.pl
Recenzent: prof. zw. dr hab. Tomasz Kaczmarek
Publikacja powstała wramach prac nad realizacją projektu badawczego Model iczynniki
rozwoju elektronicznej administracji wsamorządzie lokalnym wPolsce nansowanego ze
środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji nr DEC-
2011/03/N/HS4/00375.
Spis treści
Od autora .................................................. 9
1. Wstęp ................................................... 11
1.1. Wprowadzenie ........................................ 11
1.2. Cel izakres pracy. Problemy badawcze ...................... 13
1.3. Przegląd literatury ...................................... 18
1.4. Materiały źródłowe imetody badawcze ..................... 22
2. Modele iczynniki rozwoju elektronicznej administracji ............. 30
2.1. Podstawy teoretyczne elektronicznej administracji ............. 30
2.1.1. Pojęcie elektronicznej administracji ielektronicznych
usług publicznych ................................ 30
2.1.2. Elektroniczna administracja wkoncepcjach teoretycznych .. 37
2.2. Podstawy prawno-organizacyjne elektronicznej administracji .... 44
2.2.1. Prawne podstawy elektronicznej administracji ........... 45
2.2.2. Organizacyjne podstawy rozwoju elektronicznej
administracji .................................... 50
2.3. Elektroniczna administracja wwybranych krajach Unii
Europejskiej .......................................... 57
2.4. Model funkcjonowania elektronicznej administracji ............ 73
2.5. Modele rozwoju elektronicznej administracji ................. 77
2.6. Czynniki rozwoju elektronicznej administracji ................ 83
3. Poziom rozwoju elektronicznej administracji wPolsce ............. 98
3.1. Poziom rozwoju e-administracji wPolsce na tle państw Unii
Europejskiej .......................................... 98
3.2. Elektroniczna administracja na szczeblu centralnym ........... 104
3.3. Elektroniczna administracja na szczeblu regionalnym .......... 114
3.4. Poziom rozwoju e-administracji na szczeblu lokalnym .......... 122
3.5. Zróżnicowanie przestrzenne poziomu rozwoju e-administracji
wsamorządach lokalnych wPolsce na tle aktywności samorządu
województwa isamorządów lokalnych na rzecz rozwoju
e-administracji ........................................ 138
6 Spis treści
4. Czynniki rozwoju elektronicznej administracji wsamorządzie
lokalnym – przykład gmin aglomeracji poznańskiej ................ 146
4.1. Poziom rozwoju społeczno-gospodarczego gmin aglomeracji
poznańskiej ........................................... 147
4.2. Dostępność infrastruktury teleinformatycznej oraz postawy,
wiedza iumiejętności obywateli iprzedsiębiorców ............ 155
4.3. Wielkość jednostki administracyjnej ........................ 174
4.4. Postawa władz iliderów lokalnych oraz wizja istrategia rozwoju
e-administracji ........................................ 177
4.5. Wyposażenie teleinformatyczne ........................... 191
4.6. Zasoby ludzkie ........................................ 195
4.7. Sytuacja nansowa ..................................... 198
4.8. Współpraca ipartnerstwo ................................ 205
4.9. Poziom rozwoju e-usług publicznych ....................... 212
4.10. Empiryczna werykacja modelowego układu czynników
rozwoju e-administracji wgminach aglomeracji poznańskiej ..... 221
5. Podsumowanie ............................................ 233
Literatura ................................................... 247
Załącznik 1. Struktura projektów zzakresu społeczeństwa
informacyjnego ie-administracji realizowanych przez jednostki
samorządu terytorialnego wukładzie województw wPolsce
wlatach 2004–2013 ........................................ 275
Załącznik 2. Wartości wskaźników rozwoju e-administracji wukładzie
gmin aglomeracji poznańskiej w2006 i2013 r. ................... 280
Czy istnieje na tym świecie jakaś wiedza tak pewna,
że żaden rozumny człowiek nie mógłby wnią wątpić?
Bertrand Russell
(The Problems of Philosophy, 1912)
Od autora
Nazbyt dużym uproszczeniem byłoby stwierdzenie, że e-administracja to jedy-
nie proces informatyzacji sektora publicznego. Wrzeczywistości e-administracja
podobnie jak szereg innych zjawisk iprocesów będących konsekwencją rozwoju
gospodarki globalnej, przejścia od społeczeństwa przemysłowego do społeczeń-
stwa informacyjnego, powszechnego wykorzystania nowych technologii informa-
cyjno-komunikacyjnych, decentralizacji i zmian w procesach demokratycznych
oraz rozwoju struktur sieciowych, awięc synergii oddziałujących megatrendów,
stanowi zjawisko złożone ijest przedmiotem zainteresowania nie tylko samych
urzędników i polityków, lecz także coraz częściej środowisk naukowych. Wy-
zwaniem, zarówno dla jednych, jak i drugich, jest rozpoznanie mechanizmów
i prawidłowości rządzących procesem tworzenia ifunkcjonowania e-administracji
oraz identykacja czynników jej rozwoju. Wydaje się, że zjednej strony wiedza ta
może usprawnić oraz poprawić efektywność funkcjonowania sektora publicznego
wglobalnej wiosce, az drugiej poszerzyć naszą wiedzę wzakresie funkcjonowania
irozwoju struktur publicznych mających wpływ na życie społeczno-gospodarcze
oraz czynników je determinujących. Wtym wszystkim jeszcze bardziej pobudza
wyobraźnię fakt poszukiwania wpływu globalnych megatrendów na rozwój e-ad-
ministracji wskali lokalnej, wsamorządzie lokalnym. Pomimo świadomości skali
i powagi zadania, jakim jest poszukiwanie mechanizmów i czynników rozwo-
ju e-administracji wsamorządzie lokalnym, postanowiłem podjąć to wyzwanie
ispróbować znaleźć odpowiedź na wiele postawionych sobie pytań dotyczących
procesu rozwoju e-administracji. Mam nadzieję, że prezentowane w niniejszej
publikacji poszukiwania odpowiedzi na nurtujące mnie pytania chociaż wnie-
wielkim stopniu przyczynią się do poszerzenia wiedzy wtym zakresie oraz będą
stanowić przyczynek do dalszych rozważań nad zagadnieniem e-administracji
wsamorządzie lokalnym.
Za wszelkie słabości i niedociągnięcia niniejszej publikacji pełną odpowie-
dzialność ponosi autor. Mam świadomość, że pomimo swej objętości praca ta nie
wyczerpuje zagadnienia funkcjonowania e-administracji na szczeblu samorządu
lokalnego, ajedynie wczęści porusza wybrane problemy. Zpewnością część za-
gadnień zasługuje na szersze ibardziej szczegółowe omówienie, lecz ze względu
na kompozycję iobjętość publikacji nie zostało to wprowadzone.
Składana na ręce Czytelnika książka stanowi efekt moich kilkuletnich badań
wramach projektu badawczego Model iczynniki rozwoju elektronicznej administracji
wsamorządzie lokalnym wPolsce nansowanego ze środków Narodowego Centrum
Nauki (UMO-2011/03/N/HS4/00375).
10 Od autora
Powstanie tej publikacji było możliwe dzięki życzliwości, otwartości icierpli-
wości wielu osób mistrzów, nauczycieli oraz koleżanek ikolegów zInstytutu
Geograi Społeczno-Ekonomicznej iGospodarki Przestrzennej Uniwersytetu im.
Adama Mickiewicza wPoznaniu, aprzede wszystkim moich bliskich.
W pierwszej kolejności dziękuję serdecznie promotorowi rozprawy doktor-
skiej, stanowiącej podstawę niniejszej publikacji prof. UAM dr. hab. Pawło-
wi Churskiemu za cenne dyskusje, uwagi isugestie oraz za pomoc zawsze
wtedy gdy jej potrzebowałem i to nie tylko naukową. Jego doświadcze-
nie w pracy naukowo-badawczej oraz możliwość prowadzenia wspólnych ba-
dań i pisania prac naukowych pozwoliły wzbogacić nie tylko tę książkę, ale
cały mój warsztat naukowy i rozszerzyły moje zainteresowania naukowe oraz
wiedzę i umiejętności. W tym miejscu winien jestem kilka słów podziękowa-
nia mojej pierwszej nauczycielce prof. dr hab. Teresie Czyż, dzięki której tak-
że kształtował się mój warsztat naukowy oraz która ukierunkowała moją drogę
naukową wskazując nowe tematy badawcze ito, co wgeograi jeszcze „nie-
odkryte”. Osobne słowa podziękowania kieruję na ręce moich koleżanek iko-
legów zZakładu Analizy Regionalnej UAM dr Joanny Dominiak, dr. Micha-
ła Dolaty, dr. Jana Haukego, dr Barbary Koneckiej-Szydłowskiej oraz mgr Anny
Borowczak, atakże koleżanek i kolegów (których nie sposób wymienić, za co
serdecznie przepraszam) zpozostałych zakładów naukowych Instytutu Geogra-
i Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej UAM za dobre sło-
wo, wszelaką pomoc, ciekawe iinspirujące dyskusje zarówno wInstytucie, jak
i wmniej formalnych okolicznościach.
Szczególne podziękowania składam prof. dr. hab. Tomaszowi Kaczmarkowi
oraz prof. dr. hab. Pawłowi Swianiewiczowi, których krytyczne uwagi po lekturze
pracy doktorskiej przyczyniły się do poprawy jakości niniejszej publikacji oraz
uczyniły ją bardziej przyjazną Czytelnikowi.
Na koniec pragnę wyrazić wdzięczność moim najbliższym, w tym przede
wszystkim rodzicom, za poświęcenie, upór i ogromny wkład włożony wmoje
wychowanie iwykształcenie oraz żonie Monice za wszelką pomoc oraz niesk-
czone (i mam nadzieję, że niewyczerpane) pokłady wyrozumiałości icierpliwości.
Robert Perdał
1. Wstęp
1.1. Wprowadzenie
Rozwój nowych technologii, zwłaszcza technologii informacyjno-komunikacyj-
nych
1
, jak dotąd nie ma sobie równych w historii postępu technologicznego.
Wśród nich znaczącą rolę odgrywa internet jako medium ponowoczesne, gdyż sta-
nowi tkankę naszego życia. Gdyby technologię przetwarzania informacji uznać
za dzisiejszy odpowiednik tego, czym była elektryczność werze przemysłowej, to
Internet, zuwagi na jego zdolność do przekazywania siły informacji na wszystkie
sfery ludzkiej działalności, można by porównać zarówno do sieci energetycznej,
jak isilnika elektrycznego” (Castells 2003, s. 11). Dokonujący się postęp tech-
nologiczny prowadzi do przemian społeczno-gospodarczych określanych m.in.
mianem trzeciej fali (Tofer 1996) lub jednego zdziesięciu „megatrendówzmie-
niających nasze życie (por. Naisbitt 1997). Jednakże mamy do czynienia zpew-
wręcz paradoksalną sytuacją, wktórej „poziom zachodzących zmian jest tak
zasadniczy, arównocześnie tak nieuchwytny, że mamy tendencje, by go nie do-
strzegać. Jeśli zaś go dostrzegamy, traktujemy jako coś oczywistego iwkonsek-
wencji ignorujemy” (Naisbitt 1997, s. 31). Toteż zmiany wywołane przez rozwój
nowych technologii, głównie internetu, wydają się mieć inny (niż dotychczasowe
odkrycia technologiczne) itrudniejszy do uchwycenia wpływ nie tylko na gospo-
darkę, ale ina społeczeństwo, aostatecznie na niemal wszystkie dziedziny życia
idziałalności człowieka. Podkreśla to S. Sassen (2007, s. 178), stwierdzając, że
wzrost znaczenia digitalizacji jest nowym źródłem ważnych przeobrażeń spo-
łecznych, musimy uczynić jedną zsił napędowych trwałego isprawiedliwe-
go rozwoju”. Nowe technologie to także, amoże iprzede wszystkim, rewolucja
wdziedzinie komunikacji (por. Goban-Klas, Sienkiewicz 1999; van Dijk 2010).
Przecież jeszcze w historii myśli technicznej nie istniało takie medium, które
pozwalałoby porozumiewać się wielu zwieloma wwybranym przez nich czasie
ina globalną skalę (por. Castells 2003). Ta rewolucja wkomunikacji (szeroko ro-
zumianej) sprawia, że świat rzeczywisty irzeczywistość wirtualna coraz bardziej
1
„Zbiór narzędzi, urządzeń imetod zbierania, przechowywania, przetwarzania, transmisji iwyko-
rzystania informacji, uwzględniających głos, dane iobraz (...), czyli sprzęt informatyczny iteleko-
munikacyjny, infrastruktura telekomunikacyjna, oprogramowanie, systemy informatyczne” (Olech-
nicka 2004, s. 28). Część badaczy do ICT zalicza także sferę produkcyjną nowych technologii (por.
Wierzbołowski 2003).
12 Wstęp
przenikają się, tworząc sytuację, wktórej niejednokrotnie człowiek funkcjonuje
wobu światach równolegle. Świat wirtualny staje się integralną częścią rzeczy-
wistości. Nie wychodząc zdomu, można kupować towary iusługi, płacić rachun-
ki, pracować, komunikować się ze znajomymi oraz zawierać nowe znajomości,
podróżować po świecie realnym, ale wwersji wirtualnej. Zatem wielu członków
społeczeństw rozwiniętych poprzez swoją rosnącą aktywność wświecie wirtu-
alnym zmienia realne zachowania i jedocześnie (często nieświadomie) tworzy
wirtualne sieci istanowi ich składnik (por. Castells 2003, Niezgoda 2006, Szpu-
nar 2006, Ilnicki, Janc 2008, Sienkiewicz 2013). Tego typu zachowania sieciowe
kształtują szereg relacji wirtualnych, a więc z pozoru bezmiejscowych, jednak
mających swoje realne konsekwencje, które czasami łatwo „przenosić” i„kon-
tynuować” wrzeczywistości. Dla nauki, zwłaszcza zaś dla nauk geogracznych,
rozwój internetu stanowił także pewnego rodzaju wyzwanie. Niektórzy, tak jak
R.O’Brien (1992) czy Z. Bauman (2000), wieścili „koniec geograi” ze względu
na zanik znaczenia odległości wwyniku kompresji czasu iprzestrzeni zachodzą-
cej dzięki nowym technologiom. A inni, jak A. Giddens (2008, s. 13), twierdzą,
że „w warunkach nowoczesności miejsce staje się coraz bardziej fantasmagorią”.
Niemniej jednak tak naprawdę mamy do czynienia ze zjawiskiem odwrotnym.
Zdaniem M. Castellsa (2003, s. 233): „Erę Internetu okrzyknięto końcem geogra-
i. Wrzeczywistości jednak Internet ma swoją geograę geograę sieci i-
złów, które zarządzają przepływem informacji tworzonych wróżnych miejscach
(…) Powstająca przestrzeń przepływów to nowa forma przestrzeni charaktery-
styczna dla ery informacji, bynajmniej nie bezmiejscowa: łączy ona miejsca za
pomocą sieci komputerowych iskomputeryzowanych systemów transportu”. To
dowód na rosnącą potrzebę badań wtym zakresie. Jednakże nie należy zapomi-
nać, że pomimo rozpowszechnienia internetu, „jego natura, język iograniczenia
nie zostały dobrze poznane (…) tempo zmian utrudnia uczonym przeprowa-
dzenie odpowiednio wielu badań empirycznych, które pozwoliłyby opisać oraz
wyjaśndziałanie gospodarki ispołeczeństwa opartego na Internecie” (Castells
2003, s.3). Co prawda badań przestrzenno-ekonomicznych nad wykorzystaniem
nowych technologii iich wpływem na rozwój społeczno-gospodarczy przybywa, to
jednak, jak podkreśla T. Czyż (2004, s. 84), wPolsce w porównaniu zgeograą
światową małe jest zainteresowanie nowymi technikami informacyjno-komuni-
kacyjnymi (np. telefonią komórkową, internetem), azwłaszcza ich wpływem na
organizację i funkcjonowanie układów przestrzenno-ekonomicznych”. Pomimo
upływu dekady niestety twierdzenie to pozostaje aktualne, adorobek naukowy
polskiej geograi wtym zakresie nadal jest skromny. Uzasadnia to podejmowanie
na polu badawczym geograi (być może wnowym jej nurcie – geograi internetu)
badań dotyczących wpływu nowych technologii na funkcjonowanie układów prze-
strzenno-ekonomicznych, począwszy od układów globalnych po układy lokalne.
Cel izakres pracy. Problemy badawcze 13
1.2. Cel izakres pracy. Problemy badawcze
Wpływ nowych technologii informacyjno-komunikacyjnych nie ominął także sek-
tora publicznego (powszechnie utożsamianego jedynie zadministracją publiczną).
Od końca XX w. ina przełomie XX iXXI w. nowe technologie wykorzystywane
w sektorze publicznym stały się jednym z istotnych narzędzi jego modernizacji
i wewnętrznych reform. „Zastosowanie ICT w rządzie, administracji publicznej
iprocesach reprezentacji parlamentarnej stały się źródłem nowych pojęć, perspek-
tyw itwierdzeń dotyczących rządu, administracji ireprezentacji politycznej. Naj-
popularniejsze znich to koncepcja e-rządu idemokracji cyfrowej” (van Dijk 2010,
s.149). Wliteraturze przedmiotu problematyka wykorzystania nowych technologii
wfunkcjonowaniu sektora publicznej określana jest mianem e-administracji, awli-
teraturze anglosaskiej eGovernment (szerszą dyskusję na ten temat przedstawiono
wkolejnym rozdziale). Zdaniem wielu badaczy eGovernment jest jednym znajważ-
niejszych elementów obecnego programu reform sektora publicznego zmierzają-
cych m.in. do: zaniku powiązań hierarchicznych między szczeblami administracji,
szybkiego przepływu informacji, przejrzystości działań ipodejmowanych decyzji,
eliminacji dysfunkcji administracji oraz racjonalizacji ipoprawy efektywności dzia-
łań (por. European governance2001, Anttiroiko 2008b). E-administracja jest zja-
wiskiem globalnym, ale najczęściej mającym swoje konsekwencje wskali lokalnej.
Odzwierciedla potrzebę organizacji sektora publicznego wposzukiwaniu sposobu
na sprostanie wyzwaniom procesów modernizacji, globalizacji irozwoju społeczeń-
stwa informacyjnego, czyli m.in. dystrybucji usług publicznych za pośrednictwem
nowych technologii (por. Centeno iin. 2005, Anttiroiko 2008b). Te wyzwania stoją
także przed sektorem publicznym wPolsce, zarówno na szczeblu centralnym, jak
regionalnym ilokalnym, gdyż w krajach «młodej demokracji» dyfuzja zastosowań
technologii informacyjnych jest tylko kwestią czasu” (Kaczmarek 2005, s. 342).
Prowadzona w Polsce od kilkunastu lat intensywna informatyzacja sektora pu-
blicznego również jest odpowiedzią na pojawiające się wyzwania. Stąd też istnieje
potrzeba poszukiwania odpowiedzi na pytania dotyczące sposobu funkcjonowania
sektora publicznego wykorzystującego nowe technologie wswojej działalności oraz
odpowiedzi na pytania oefekty ikonsekwencje ich wykorzystania dla niego ijego
klientów. Przy czym skoro relatywnie najczęściej zachodzące interakcje na linii
obywatel–urząd występują na najniższym szczeblu administracji publicznej, awięc
na szczeblu samorządu lokalnego (gminy ipowiatu), to właśnie funkcjonowanie
e-administracji wsamorządach lokalnych wydaje się najbardziej interesujące. Dla-
tego nadal brakuje pełnej odpowiedzi na podstawowe pytania: wjakim zakresie
światowe trendy wykorzystania ICT wsektorze publicznym mają odzwierciedlenie
wfunkcjonowaniu polskich samorządów lokalnych, jakie są mechanizmy iczynni-
ki rozwoju e-administracji wsamorządach lokalnych wPolsce na tle doświadczeń
chociażby państw europejskich, jakie efekty ibariery rozwoju e-administracji.
Te zpozoru proste pytania zpewnością nurtują nie tylko administratywistów, lecz
także ekonomistów oraz geografów administracji. Bo, jak stwierdza P. Swianiewicz
(2006, s. 7) „badania nad wykorzystaniem Internetu wfunkcjonowaniu samorzą-
dów są jeszcze stosunkowo nieliczne, choć obserwujemy ich szybki przyrost. Trud-
14 Wstęp
no jak na razie mówić ogłębszych koncepcjach teoretycznych, uogólniających te
wyniki, mamy do czynienia zwieloma studiami, które wprzyszłości mogą się stać
podstawą takich konceptualizacji. Jest to zrozumiałe ze względu na fakt, że mówi-
my tu owciąż bardzo nowym zjawisku, wdodatku podlegającym bardzo szybkim
przemianom”. Wdalszym ciągu brakuje zwłaszcza kompleksowych studiów wtym
zakresie, także na gruncie geograi administracji, gdzie istnieje luka wbadaniach
przestrzennego zróżnicowana poziomu rozwoju e-administracji wsamorządach lo-
kalnych iw badaniach czynników determinujących ten poziom.
Przedstawione tendencje iprawidłowości uzasadniają podjęcie sformułowane-
go wniniejszej pracy problemu badawczego. Głównym celem pracy jest identyka-
cja ianaliza czynników rozwoju e-administracji na szczeblu samorządu lokalnego
wPolsce. Analizę tę prowadzi się wukładzie dwóch problemów badawczych:
1. konstrukcja modelowego układu czynników rozwoju e-administracji,
2. empiryczna werykacja modelowego układu czynników rozwoju e-admini-
stracji.
Problemy te wyznaczają dwa zadania badawcze. Pierwsze, ocharakterze teo-
retyczno-metodologicznym, wiąże się zidentykacją isystematyzacją czynników
rozwoju e-administracji na szczeblu samorządu lokalnego iokreśleniem ich zna-
czenia oraz wpływu na proces rozwoju e-administracji. Identykacja isystematy-
zacja czynników zostanie przeprowadzona wświetle literatury przedmiotu izdia-
gnozowanych doświadczeń państw wysoko rozwiniętych. Realizacja tego zadania
pozwoli odpowiedzieć na następujące pytania ocharakterze poznawczym:
1. Jakie czynniki wpływają na rozwój e-administracji na szczeblu samorządu lo-
kalnego?
2. Jakie występują relacje pomiędzy wyszczególnionymi czynnikami rozwoju
e-administracji, awięc jaki jest modelowy (wzorcowy) układ tych czynników?
Drugie zadanie badawcze, ocharakterze empirycznym, wiąże się zodniesie-
niem teoretycznych założeń dotyczących oddziaływania wyszczególnionych czyn-
ników do rzeczywistych układów funkcjonalno-przestrzennych, czyli do jedno-
stek samorządu lokalnego, jakimi gminy. Zatem zadanie to sprowadza się do
empirycznej werykacji (w 18 gminach aglomeracji poznańskiej) modelowego
układu czynników metodami matematyczno-statystycznymi ipozwoli odpowie-
dzieć na następujące pytania poznawcze:
3. Jakie jest przestrzenne zróżnicowanie icharakter wyszczególnionych czynni-
ków rozwoju e-administracji na badanym obszarze?
4. Jaki jest poziom idynamika rozwoju e-administracji wbadanych gminach?
5. Które czynniki zmodelowego układu czynników oddziałują na poziom roz-
woju e-administracji na badanym obszarze oraz jaka jest siła ikierunek tych
oddziaływań?
Realizacja powyższych zadań badawczych ma także istotny wymiar prak-
tyczny, gdyż umożliwia sformułowanie rekomendacji dla samorządów lokal-
nych wzakresie układu istotnych czynników wpływających na poziom rozwoju
e-administracji.
Oprócz sformułowanego powyżej celu głównego w pracy wyznaczono też
cel dodatkowy o charakterze empiryczno-diagnostycznym obejmujący analizę
Cel izakres pracy. Problemy badawcze 15
poziomu rozwoju e-administracji wPolsce wróżnych układach przestrzennych.
Realizacja tego celu wyznacza trzecie zadanie badawcze, mające charakter uzu-
pełniający wobec dwóch pierwszych. Wiąże się ono zanalizą poziomu rozwoju
e-administracji wPolsce na tle innych państw Unii Europejskiej, atakże zana-
lizą e-administracji na poziomie centralnym oraz regionalnym (województwa)
ilokalnym (powiaty igminy). Realizacja tego problemu badawczego zmierza do
odpowiedzi na następujące pytania poznawcze:
6. Jaki jest poziom rozwoju e-administracji wPolsce na tle innych państw Unii
Europejskiej?
7, Jaka jest rola ogólnopolskich projektów zzakresu e-administracji?
8. Jakie występują różnice regionalne wpoziomie alokacji środków europejskich
na rozwój e-administracji?
9. Jakie występują zróżnicowania przestrzenne w poziomie absorpcji środków
europejskich na rozwój e-administracji przez samorządy lokalne?
10. Jaki jest poziom rozwoju e-administracji samorządów lokalnych wPolsce?
Tak wyznaczone cele iproblemy badawcze nie tylko stanowią próbę komplek-
sowej analizy e-administracji wsamorządzie lokalnym, lecz także wpewnym stop-
niu wychodzą naprzeciw twierdzeniu J.J. Paryska iT. Stryjakiewicza (2004, s.99),
że w pracach podejmujących problematykę lokalną ujęcia opisowe przeważają
jednak ciągle nad wyjaśniającymi (…), wefekcie takiej orientacji badań bardziej
szczegółowo poznaje się właściwości elementarne niż syntetyczne, struktury niż
funkcjonowanie, lepiej znane zmiany niż ich czynniki oraz mechanizmy prze-
chodzenia zjednego stanu winny, dogłębniej badane zdarzenia niż procesy”.
Dlatego wpracy, oprócz analizy poziomu rozwoju e-administracji wpolskich sa-
morządach lokalnych (o charakterze faktogracznym), dokonano także komplek-
sowej analizy czynników rozwoju e-administracji wraz zich empiryczną wery-
kacją. Zatem podjęto próbę wyjaśnienia przyczyn zróżnicowania obserwowanych
procesów wdziedzinie rozwoju e-administracji woparciu ometody matematycz-
no-statystyczne pozwalające na generalizację uzyskanych wyników.
Niniejsza praca, pomimo poruszanych wielu zróżnicowanych kwestii wpisu-
je się wnurt badań geograi administracji oraz geograi usług iwypełnia lukę
wzakresie kompleksowej analizy czynników rozwoju e-administracji na szczeblu
samorządu lokalnego oraz uzupełnia dotychczasowe badania wzakresie analizy
poziomu rozwoju e-administracji i e-usług publicznych na różnych szczeblach
władzy iadministracji wPolsce.
Zakres przestrzenny zasadniczej części pracy poświęconej empirycznej wery-
kacji czynników rozwoju e-administracji (drugie zadanie badawcze) obejmuje
18 gmin aglomeracji poznańskiej, czyli 17 gmin powiatu poznańskiego imiasto
Poznań (ryc. 1). Ze względu na specykę niektórych czynników rozwoju e-ad-
ministracji sytuacja gmin aglomeracji poznańskiej została zaprezentowana na
tle wszystkich gmin wPolsce. Podobny układ przestrzenny, tj. wszystkich gmin,
ale także ipowiatów wPolsce przyjęto do realizacji trzeciego zadania badawcze-
go. Wzadaniu tym, zuwagi na jego charakter, wanalizie wykorzystano również
układ województw oraz układ państw Unii Europejskiej. Zakres czasowy pracy
wdużej mierze ograniczony jest dostępnością danych statystycznych wynikającą
16 Wstęp
zcharakteru przedmiotu badań. Stąd generalnie obejmuje lata 2006–2013, nato-
miast wposzczególnych analizach występują zróżnicowane przedziały czasowe,
co każdorazowo zostało odpowiednio zasygnalizowane wpracy.
Wybór aglomeracji poznańskiej jako terenu empirycznej werykacji modelo-
wego układu czynników rozwoju e-administracji wynikał zczterech przesłanek.
Po pierwsze, aglomeracja poznańska stanowi jeden zwyżej rozwiniętych społecz-
nie igospodarczo obszarów wPolsce, asytuacja ta może sprzyjać rozwojowi e-ad-
ministracji. Po drugie, miasto Poznań jest jednym zliderów wśród samorządów
lokalnych wzakresie wykorzystania nowych technologii wfunkcjonowaniu admi-
nistracji publicznej. Po trzecie, aglomeracja poznańska tworzy spójny układ funk-
cjonalno-przestrzenny z intensywnie rozwijającą się w zinstytucjonalizowanej
formie współpracą (wyjątkową wskali kraju). Po czwarte, stanowi stosunkowo
mały obszar ozróżnicowanej wielkości icharakterze jednostek przestrzennych
ułatwiającą uwzględnienie oddziaływania różnych czynników.
Dodatkowo wybór aglomeracji poznańskiej jako obszaru badań wiąże się zko-
niecznością określenia jej zasięgu przestrzennego, co wświetle toczącej się wlite-
raturze przedmiotu dyskusji może prowadzić do pewnych wątpliwości. Niejedno-
znaczności terminologiczne wokół pojęcia aglomeracji miejskiej (im.in. obszaru
metropolitalnego) implikują różne kryteria ich identykacji i delimitacji
2
. Sytu-
acja ta sprawia, że istnieje możliwość delimitacji kilku alternatywnych układów,
2
Dyskusje te zawierają m.in. prace: L. Liszewskiego (2002); T. Markowskiego iT. Marszała (2006);
T.Kaczmarka (2008); M. Smętkowskiego iin. (2008), T. Czyż (2009, 2011); T. Kaczmarka iŁ. Mi-
kuły (2011).
Ryc. 1. Struktura administracyjna aglomeracji poznańskiej
Źródło: opracowanie własne.
Cel izakres pracy. Problemy badawcze 17
awybór jednego zwariantów zależy od indywidualnej decyzji badacza. Szerokie
studium różnych wariantów delimitacji granic aglomeracji poznańskiej zawiera
praca T.Kaczmarka iŁ. Mikuły (2011), wktórej autorzy ustalają granice aglomera-
cji dla celów zarządzania zpunktu widzenia różnych kryteriów społeczno-gospo-
darczych ipowiązań funkcjonalnych. Zanalizowanych sześciu wariantów wpro-
cedurze bonitacyjnej to właśnie układ 17 gmin powiatu poznańskiego i miasta
Poznania wskazują jako najbardziej optymalny wzakresie spójności gospodarczej
ifunkcjonalnej. Zdaniem P. Churskiego iin. (2009, s. 5) „taki wariant delimita-
cji aglomeracji poznańskiej wdużym stopniu odzwierciedla realny inajsilniejszy
układ powiązań funkcjonalno-przestrzennych”.
Praca składa się zpięciu rozdziałów wyznaczających poszczególne etapy po-
stępowania badawczego (por. ryc. 2). Wrozdziale wstępnym obok celu pra-
cy i problemów badawczych przedstawiono zakres przestrzenny i czasowy,
Ryc. 2. Struktura pracy ietapy postępowania badawczego
Źródło: opracowanie własne.
18 Wstęp
przeprowadzono przegląd literatury przedmiotu oraz omówiono wykorzystane
wpracy materiały źródłowe imetody badawcze.
Rozdział drugi, głównie ocharakterze teoretycznym, zawiera omówienie pod-
staw teoretycznych iprawno-organizacyjnych e-administracji, atakże analizę do-
świadczeń państw zachodnioeuropejskich wtej materii oraz omówienie modelu
funkcjonowania systemu e-administracji imodeli rozwoju e-administracji ocha-
rakterze fazowym. Rozdział ten zakończono konstrukcją modelowego układu
czynników rozwoju e-administracji idokonano ich charakterystyki zpodkreśle-
niem roli jaką odgrywają wprocesie rozwoju e-administracji.
Rozdziały trzeci iczwarty mają charakter empiryczny.
W rozdziale trzecim, uzupełniającym idiagnostycznym, przedstawiono po-
ziom rozwoju e-administracji wPolsce na tle innych państw Unii Europejskiej
oraz przeprowadzono analizę e-administracji wukładach: ogólnopolskim, regio-
nalnym ilokalnym.
Rozdział czwarty poświęcony jest analizie czynników rozwoju e-administracji
wmodelowym ich układzie na przykładzie gmin aglomeracji poznańskiej. Do-
datkowo wrozdziale tym przeprowadzono werykację empiryczną modelowego
układu czynników metodami matematyczno-statystycznymi.
W ostatnim, piątym rozdziale mającym charakter podsumowujący przedsta-
wiono wnioski irekomendacje wynikające zpracy.
1.3. Przegląd literatury
Przegląd dorobku badawczego wzakresie problematyki e-administracji obejmuje
zarówno literaturę zagraniczną, jak ikrajową. Literatura ztej dziedziny jest bar-
dzo obszerna izróżnicowana, gdyż składają się na nią prace administratywistów,
prawników, ekonomistów, socjologów, informatyków oraz geografów. Znacznie
obszerniejsza jest literatura anglosaska niż polska, co nie dziwi, gdyż e-admini-
stracja jest przedmiotem badań wwiększości państw świata.
Ze względu na obszerność literatury dotyczącej e-administracji oraz zpunktu
widzenia celów niniejszej pracy można wydzielić cztery grupy dorobku badaw-
czego. Przy czym należy podkreślić, że wwiększości przypadków omówione pra-
ce można jednocześnie zaliczyć do kilku grup, gdyż poruszane wnich różne
aspekty e-administracji, adodatkowo większa część prezentowanych prac oprócz
aspektów teoretyczno-koncepcyjnych zawiera też ich zastosowania empiryczne
wróżnych skalach przestrzennych iczasowych. Zatem przedstawiony podział nie
jest rozłączny, aprzynależność do danej grupy wynika zistotności określonego
aspektu podnoszonego wdanej pracy.
Pierwszą grupę stanowią prace dotyczące koncepcji e-administracji oraz
prób wskazania podstaw metodologicznych i teoretycznych tej koncepcji (tak-
że zuwzględnieniem zagadnień e-administracji na szczeblu lokalnym). Wśród
nich należy wymienić przede wszystkim obszerne prace zbiorowe pod redak-
cją: A.-V.Anttiroiko (2008a), A.-V. Anttiroiko iM. Mälkiä (2007), Å. Grönlun-
da (2002), M. Khosrow-Pour (2005), P.G. Nixona iV.N. Koutrakou (2007) oraz
Przegląd literatury 19
C.G.Reddicka (2009). Zawierają one szereg opracowań na temat teoretycznych
podstaw e-administracji, w kontekście rozwoju społeczeństwa informacyjnego
iproblematyki zarządzania publicznego. Zagadnienia wnich poruszane rozważa-
ne są także wkontekście praktycznych rozwiązań oraz zróżnicowanych uwarun-
kowań rozwoju e-administracji wróżnych częściach świata. Dzięki temu przed-
stawione koncepcje często uzupełniane odoświadczenia praktyczne. Wykaz
pozostałych prac utrzymanych wtym nurcie badań zamieszczono wtabeli 1.
Druga grupa jest kontynuacją prac ocharakterze teoretycznym idotyczy mo-
deli e-administracji. Ujęcia modelowe e-administracji odnoszą się zjednej strony
do modeli funkcjonowania e-administracji objaśniających zasady isposób funk-
cjonowania e-administracji oraz relacji występujących wobrębie e-administracji
ipomiędzy e-administracją ajej otoczeniem wzgeneralizowanej postaci. Zdru-
giej strony ujęcia modelowe e-administracji dotyczą jej rozwoju wkontekście
pożądanych zmian organizacyjnych irozwoju e-usług (tab. 1).
Największą, trzecią grupę obejmują prace poświęcone teoretycznym i empi-
rycznym aspektom czynników rozwoju e-administracji, ze szczególnym uwzględ-
nieniem tych, które odgrywają zasadniczą rolę na szczeblu samorządu lokalnego.
Wpracach tych nie zawsze autorzy mówili stricte oczynnikach rozwoju (analizo-
wali uwarunkowania rozwoju, czynniki sukcesu, warunki ipodstawy rozwoju), ale
jednak każdorazowo wskazywali na określone własności, które decydowały oroz-
woju e-administracji. Przy czym wróżnych pracach przedstawione były różne kon-
guracje czynników, aich szczegółowe omówienie znajduje się wrozdziale drugim.
Ostatnią, czwartą grupę tworzą prace teoretyczno-empiryczne obejmujące
diagnozę e-administracji wwybranych krajach Unii Europejskiej, które to kraje
charakteryzują się znacznym zaawansowaniem rozwoju e-administracji. Prace te
poruszają nie tylko wątki instytucjonalno-prawne irozwiązania stosowane wpo-
szczególnych krajach, lecz także czasami wskazują na czynniki decydujące oosią-
gnięciu określonego poziomu rozwoju.
Jak wynika zpowyższego zestawienia, polski udział wistniejącym dorobku
koncepcyjno-teoretycznym jest relatywnie skromny. Wśród polskich prac ak-
centujących elementy teoretyczne e-administracji należy wymienić: W. Cella-
ry (2002), M. Ganczar (2009), T. Gospodarek (2006), R.A. Grytner (2006),
T. Kaczmarek (2005), M. Kowalczyk (2009), M. Luterek (2010), R. Perdał
(2012a), L.Porębski (2001, 2012), M. Sakowicz (2007), P. Swianiewicz (2006).
Przy czym należy podkreślić, że część tych prac itak opiera się na literaturze
zachodniej. Znacznie obszerniejszy dorobek występuje wzakresie empiryczne-
go wykorzystania ustaleń teoretycznych (dotyczy to także wymienionych powy-
żej prac teoretycznych). Wśród prac empirycznych dominują te, które skupiają
się na analizie poziomu rozwoju e-usług publicznych (e-usługi administracyjne
oraz aspekt komunikacyjno-informacyjny) jednostek samorządu terytorialne-
go wróżnych skalach przestrzennych. to: L. Porębski (2001, 2006, 2007,
2012) – powiaty wPolsce; P. Nowicka (2012) – wybrane gminy wPolsce; J.Bań-
ski (2006), T.Kulisiewicz iS. Kulągowski (2005) oraz P. Swianiewicz (2006)
wybrane miasta wPolsce; A. Demczuk iin. (2004), A. Demczuk iA.Paw-
łowska (2006), A. Pawłowska i A. Demczuk (2006a, b) gminy i powiaty
20 Wstęp
Tabela 1. Problematyka badawcza e-administracji
Tematyka Autor irok wydania
Koncepcja
e-administra-
cji podstawy
teoretyczne
K.V. Andersen iH.Z. Henriksen (2006), M. Baptista (2005), F. Bélanger,
L. Carter (2008), C.M. Bonina iA. Cordella (2008), C. Centeno iin.
(2005), A. Cordella (2007), A. Cordella iN. Tempini (2011), P. Dunlea-
vy iin. (2005, 2006), R. Heeks (2006), H. Hill (2004), V. Homburg, V.
Bekkers (2005), M. Howard (2001), A. Jain (2004), H. Margetts (2009),
A.J. Meijer (2008), A. Persson, G. Goldkuhl (2010), L. Porębski (2001,
2012), L. Torres iin. (2005, 2009), Y. Welp iin. (2007), H. Van Duiven-
boden, M. Lips (2005), A. Zuurmond (1998)
Modele funk-
cjonowania
i rozwoju
e-admini-
stracji
Modele funkcjonowania e-admnistracji: A.-V. Anttiroiko (2008b),
C. Centeno iin. (2005), Z. Fang (2002), R. Heeks (2006), J. Millard
(2003), V. Ndou (2004), J. Rowley (2011), M. Yildiz (2007).
Modele rozwoju e-administracji: K.V. Andersen (2004), K.V. Ander-
sen, H.Z. Henriksen (2006), D. Coursey, D.F. Norris (2008), J. Hiller,
F. Bélanger (2001), M. Howard (2001), K. Layne, J. Lee (2001), J. Lee
(2010), M.J. Moon (2002), S.H. Schelin (2003)
Czynniki
rozwoju
e-admini-
stracji
A. Abuali iin. (2010), G. Aichholzer (2004, 2005), F. Amoretti (2007),
M. Baptista (2005), F. Bélanger, L. Carter (2008), J.C. Bertot iP.T. Jae-
ger (2008), J. Borras (2004), T. Carbo iJ.G. Williams (2004), L. Carter
iV. Weerakkody (2008), W. Cellary (2002), C. Centeno iin. (2005),
G.Cohen, P. Nijkamp (2004), S. Cotterill (2009), H. Drüke (2005a, c),
A.Engel (2004), A. Fairchild iB. de Vuyst (2007), E. Ferro, M. Sorrentino
(2010), P.H.A. Frissen (1998), I. Gallego-Álvarez iin. (2010), M. Gan-
czar (2009), J.R. Gil-Garcia, T.A. Pardo (2005), B. Grabow iin. (2004),
R. Heeks (1998), M. Horst iin. (2007), J. Hudson (2008), P.T. Jaeger,
K.M. Thompson (2003), S. Young-Jin, K. Seang-Tae (2008), T. Kaczmarek
(2005), M. Kamal iin. (2011), A. Kolsaker, L. Lee-Kelley (2007), G. Kuk
(2002), J. Lucke (2007), S.C.Y. Luk (2009), J. Millard (2003), M.J. Moon
(2002), M.J. Moon, D.F. Norris (2005), J. Musso iin. (2000), P. Nijkamp,
G. Cohen-Blankshtain (2009), K. Paskaleva-Shapira (2009), L. Rodríguez-
-Domínguez iin. (2011), J. Rowley (2011), K. Schedler iL. Summermat-
ter (2007), C. Serrano-Cinca iin. (2009), S. Sirkemaa (2007), P. Swia-
niewicz (2006), R. Traunmüller, M. Wimmer (2004), A. van der Meer,
W.van Winder (2003), A. van Deursen, J. van Dijk (2009), J. van Dijk iin.
(2008), G.G. van Ryzin (2004), V. Weerakkody iin. (2012)
e-administra-
cja wkrajach
UE
Finlandia: A.-V. Anttiroiko (2002, 2005), eGovernment in Finland (2012), P.
Eriksson iH. Lehtimäki (2001), E. Hyyryläinen (2004), T.Inkinen (2010),
J.S. Jauhiainen iT. Inkinen (2009), OECD (2003b), A.Pelkonen (2008);
Niemcy: H. Drüke (2005a, b), eGovernment in Germany (2011), M.
Eifert (2004), B. Grabow iin. (2004), H. Hill (2004), H. Kubicek, M.
Wind (2004), T. Schuppan (2009), G. Schwellach iM. Hagen (2004),
T.Siegfried (2007), O. Winkel (2007);
Wielka Brytania: eGovernment in the United Kingdom (2011), M.Fer-
guson (2005), J. Hudson (2007, 2008), N. Pleace (2007), L. Pratchett
(2004), V. Weerakkody iin. (2012);
Holandia: H. Bouwman iJ. Nouvens (1999), eGovernment in The Nether-
land (2011), E. Figee iin. (2008), R. Leenes (2004), R. Leenes, J. Svensson
(2005); S. van der Hof (2007), M. van Rossum, D. Dreessen (2007).
Źródło: opracowanie własne.
Przegląd literatury 21
wwojewództwie lubelskim; R. Guzik (2006) oraz R. Guzik iin. (2013) gminy
województwa małopolskiego; S.W. Ceran iM. Sidoruk (2006) – gminy ipowia-
ty województwa podlaskiego; A.Minkowski iR. Perdał (2008), A.Minkowski
iin. (2009a) oraz R. Perdał (2008, 2011, 2012b, c) gminy wwojewództwie
wielkopolskim oraz A. Minkowski i in. (2009b) powiaty w województwie
wielkopolskim; E. Kina (2010) – gminy łódzkiego obszaru metropolitalne-
go
3
. Zkolei pozostałe prace ocharakterze empirycznym dotyczą głównie po-
równań międzynarodowych opartych na danych publikowanych przez ONZ,
OECD, Eurostat itp.: W. Chmielarz (2008), B. Hysa iM. Mularczyk (2012),
T.Kaczmarek (2005), M. Kowalczyk (2009), M. Luterek (2010); bazują na pol-
skich ogólnodostępnych raportach: A. Budziewicz-Guźlecka (2007), D.Grodz-
ka (2007), A. Szczukocka (2011) oraz odnoszą się do pozostałych aspektów
e-administracji, np. B. Kasprzyk (2011), I. Seredocha (2008) analiza postaw
obywateli i studentów wobec e-usług publicznych i e-kontaktów z admini-
stracją publiczną. Dodatkowo można także wymienić prace R. Guzika (2004)
i A. Pawluczuka i M. Gasiuk (2004) zawierające analizy przestrzennego
zróżnicowania posiadania stron internetowych przez jednostki samorządu
terytorialnego.
Podsumowując przegląd literatury, warto przytoczyć badania R. Heeksa
iS.Bailura (2007), którzy przeprowadzili analizę 84 prac (z dwóch serii czaso-
pism ijednej serii konferencji) wzakresie problematyki szeroko rozumianej e-ad-
ministracji. Wśród mankamentów analizowanych prac autorzy wymieniali m.in.:
nadmierny optymizm wobec e-administracji, aw konsekwencji brak równowa-
gi w analizie korzyści zrozwoju e-administracji i jej wpływu na administrację
publiczną, wykorzystywanie głównie danych wtórnych izbyt rzadkie opieranie
badań na bezpośrednim kontakcie zwładzami imieszkańcami, czyli „żywym or-
ganizmem e-administracji”, rzadkie wykorzystywanie techniki wywiadu ianalizy
dokumentów, rzadkie stosowanie kombinacji metod ilościowych ijakościowych
oraz metod analizy statystycznej. Niestety uwagi te dotyczą także większości pol-
skich prac. Co prawda część znich opiera się na danych pierwotnych pozyskanych
przez autorów, lecz dotyczy to głównie oceny zawartości stron internetowych pod
kątem publikowanych informacji iświadczonych e-usług, abardzo rzadko obej-
muje również wywiady zmieszkańcami iurzędnikami. Wskazane przez R.Heeksa
iS. Bailura (2007) mankamenty iniedociągnięcia prac wzakresie e-administracji
pozwoliły autorowi niniejszego opracowania tak zaplanować postępowanie ba-
dawcze, aby ich uniknąć.
3
W większości prac analitycznych zagranicznych ikrajowych dominują metody autorskie, co bar-
dzo utrudnia jakiekolwiek porównania zarówno wukładach krajowych, jak imiędzynarodowych.
Wynika to przede wszystkim zbraku jednej powszechnie akceptowanej metody. Pewnego rodzaju
propozycją jest metoda WAES (Website Attribute Evaluation System) – Wielokryterialny System Oce-
ny Serwisów Internetowych (por. Kulisiewicz, Kulągowski 2005), lecz nie wpełni nadaje się do
zastosowania np. wpolskich badaniach, czego dowodzą jej różne modykacje wprowadzane przez
polskich autorów (por. Bański 2006; Pawłowska, Demczuk 2006a; Porębski 2012).
22 Wstęp
1.4. Materiy źródłowe imetody badawcze
Wykorzystane wpracy materiały źródłowe można podzielić na wtórne ipier-
wotne. Wśród wtórnych materiałów źródłowych dominują materiały publiko-
wane krajowe izagraniczne. to przede wszystkim ocjalne publikacje GUS
(w tym głównie dane statystyczne publikowane wBanku Danych Lokalnych),
Ministerstwa Infrastruktury iRozwoju (dawniej Ministerstwa Rozwoju Regio-
nalnego) aw szczególności moduł internetowy Mapa Dotacji pod kątem
danych dotyczących pozyskiwania funduszy unijnych oraz organizacji między-
narodowych, np. ONZ (UN-DESA 2003, 2005, 2008, 2010, 2012 wzakresie
międzynarodowych wskaźników poziomu rozwoju e-administracji). Dodatko-
wo część informacji pozyskano zdokumentów programowo-strategicznych od
szczebla europejskiego po szczebel samorządów lokalnych, atakże zróżnego
rodzaju raportów wykonywanych na zlecenie ministerstwa właściwego ds. in-
formatyzacji.
Drugą grupę materiałów źródłowych stanowią materiały pierwotne isą one
podstawową grupą materiałów wykorzystanych wpracy. Materiały te pozyska-
no dwoma sposobami. Po pierwsze, zastosowano technikę ankiety wdwóch jej
odmianach. Wcelu analizy poziomu wykorzystania nowych technologii wkon-
taktach zadministracją publiczną przez mieszkańców aglomeracji poznańskiej
posłużono się techniką wywiadu kwestionariuszowego. Natomiast wcelu anali-
zy wybranych aspektów e-administracji wsamorządach lokalnych wPolsce oraz
osobno wgminach aglomeracji poznańskiej przeprowadzono badania ankietowe
techniką ankiety elektronicznej. Po drugie, dla określenia roli władz lokalnych
wprocesie rozwoju e-administracji przeprowadzono indywidualne wywiady po-
głębione (ang. individual in-depth interview) zwładzami lokalnymi. Zuwagi na
wykonanie czterech odmiennych badań terenowych szczegółowy opis respon-
dentów zarówno wbadaniach ankietowych, jak iw wywiadach zamieszczono
wrozdziałach trzecim iczwartym. Dodatkowo materiały pierwotne dotyczące
e-usług publicznych gmin aglomeracji poznańskiej pozyskano bezpośrednio ze
stron internetowych tych samorządów lokalnych według ustalonych kryteriów
(szerzej zagadnienie to omówiono wrozdzialeczwartym).
Zebrane informacje zpierwotnych iwtórnych materiałów źródłowych po-
służyły do analizy wybranych aspektów e-administracji oraz powiązanych pro-
cesów społeczno-gospodarczych wróżnych skalach przestrzennych. Wtym celu
zastosowano szereg metod matematyczno-statystycznych. Wwiększości przy-
padków zasadniczo ich wykorzystanie nie różni się od klasycznych ujęć, stąd
też metody te jedynie krótko scharakteryzowano wtym rozdziale. Natomiast
odmienne zastosowania niektórych metod oraz wybranych wskaźników syn-
tetycznych omówiono bardziej szczegółowo wtych częściach pracy, wktórych
zostały wykorzystane.
Wśród użytych wrozdziałach trzecim iczwartym metod analizy danych za-
sadniczą rolę odgrywa metoda wskaźników statystycznych, wktórej wskaźniki
parametrami opisowymi badanego zjawiska wpostaci liczby stosunkowej,
która może być miernikiem jego struktury, natężenia lub dynamiki. Zatem
Materiały źródłowe imetody badawcze 23
wykorzystane w pracy wskaźniki można podzielić na wskaźniki natężenia,
struktury idynamiki. Dodatkowo można je podzielić na: obiektywne (dotyczące
faktów, np. wielkość dochodów własnych gminy na mieszkańca) isubiektywne
(mierniki oparte na percepcji iocenach ludzi, np. poziom umiejętności infor-
matycznych mieszkańców)
4
. Wpracy zastosowano również wskaźniki cząstko-
we isyntetyczne, głównie wcelu wyrażenia wpostaci jednowymiarowej zja-
wisk złożonych. Wanalizie poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego gmin
wPolsce iw aglomeracji poznańskiej posłużono się wskaźnikiem syntetycznym
J.Perkala (1953)
5
. Wskaźnik syntetyczny poziomu rozwoju społeczno-gospo-
darczego (W
R
) wyznaczono jako średnią arytmetyczną wskaźników standary-
zowanych
6
. Na ogół wskaźnik ten przyjmuje wartości z obszaru zmienności
+/–3S, tj. obustronnej trzykrotności wartości odchylenia standardowego
7
, jed-
nakże ze względu na duże zróżnicowanie badanych jednostek czasami może
wykroczyć poza ten obszar. Im wyższa wartość wskaźnika W
R
, tym wyższy po-
ziom rozwoju społeczno-gospodarczego. Algorytm wyodrębniania wskaźnika
syntetycznego zawierają m.in. prace J.Perkala (1953), B. Kostrubca (1965) oraz
D. Ilnickiego (2008, 2009).
W przypadku mniej znanych oraz autorskich wskaźników cząstkowych
i wskaźników syntetycznych poziomu rozwoju e-administracji (w rozdziale
trzecim rozpatrywanych wukładzie międzynarodowym iregionalnym, aw roz-
dziale czwartym wukładzie lokalnym) algorytmy ich wyznaczania zaprezen-
towano wtych częściach pracy, wktórych zostały wykorzystane.
W przypadku formalnej redukcji zbiorów danych wynikającej zkonieczności
eliminacji zmiennych niosących podobny ładunek informacji lub, jak wniektó-
rych sytuacjach, wynikającej zobostrzeń matematycznych innych stosowanych
metod posłużono się współczynnikiem korelacji liniowej Pearsona, aw odnie-
sieniu do zmiennych jakościowych mierzonych na skali skokowej wykorzystano
punktowe dwu- itrójszeregowe współczynniki korelacji Pearsona (por. Norcliffe
1986). Wskazaniem do eliminacji określonych zmiennych było wystąpienie wy-
sokich i istotnych statystycznie (przy określonym poziomie ufności) wartości
współczynnika korelacji oraz bezpośrednie powiązanie merytoryczne zmiennych.
Natomiast wanalizie przestrzennego zróżnicowania poziomu rozwoju e-ad-
ministracji w samorządach lokalnych w Polsce (rozdział trzeci) do redukcji
przestrzeni wielocechowej użyto metody analizy głównych składowych (ang.
Principal Components Analysis). Metoda ta polega na transformacji zmiennych
wyjściowych w nowe metazmienne. Procedura ta zmierza przede wszystkim
do utworzenia zmiennych, które będą agregatami, awięc będą zawierały kom-
binacje informacji ze wszystkich zmiennych oryginalnych przy jednoczesnym
4
Podział na wskaźniki obiektywne isubiektywne zastosował m.in. P. Churski (1999) wanalizie ryn-
ków pracy.
5
W literaturze zachodniej wskaźnik J. Perkala określany jest jako average Z-score (por. Smith 1972).
6
Standaryzację przeprowadzono wg formuły: x’
j
=(x
ij
x
j
)/S
j
; x’
j
: wartość standaryzowana zmiennej
j; x
ij
: wartość zmiennej j wjednostce i; x
j
: średnia arytmetyczna zmiennej j; S
j
: odchylenie standar-
dowe zmiennej j.
7
Jest to zgodne ztzw. regułą trzech sigm, tj. występowaniem małego prawdopodobieństwa pojawie-
nia się wartości cechy poza przedziałem (x
– 3S; x +3S)(por. Sobczyk 2006).
24 Wstęp
zmniejszeniu analizowanych wymiarów poprzez odrzucenie wdalszej analizie
tych metazmiennych (agregatów), które wnajmniejszym stopniu wyjaśniają wa-
riancję oryginalnych zmiennych. Transformację zmiennych wskładowe główne
przeprowadzono woparciu omacierz kowariancji ze względu na jej własności,
których pochodną jest możliwość uzyskania relatywnie wysokich wartości wła-
snych składowych głównych iwyższych wartości pierwszych składowych niż
wprzypadku zastosowania macierzy korelacji (por. Parysek, Ratajczak 2002).
Szczegółowy opis procedury wyodrębniania głównych składowych oraz przykła-
dy użycia metody wbadaniach geogracznych zawierają m.in. prace: Z. Choj-
nickiego iT. Czyż (1977, 1978a, b), J.J. Paryska iW. Ratajczaka (1978, 2002),
D.F. Morrisona (1990), A.Maćkiewicza iW. Ratajczaka (1993).
Metodą ilorazu lokalizacji (LQ location quotient) określono poziom koncentra-
cji alokacji środków unijnych, aściślej wpływ poziomu przestrzennego zróżnico-
wania alokacji środków unijnych na rozwój społeczeństwa informacyjnego ie-ad-
ministracji (rozdział trzeci). Iloraz lokalizacji sformułowany przez P.C. Florence’a
(1929) stanowi miarę stopnia koncentracji danej cechy na określonym obszarze
(% ogółu danej cechy) wstosunku do stopnia koncentracji liczby ludności tego
obszaru (% ogółu ludności). Wartość LQ pozwala określić jednostki przestrzen-
ne o względnym „nadmiarze” i „nadreprezentacji” (LQ>1) oraz „niedoborze”
(LQ<1) badanej cechy w relacji do liczby ludności. LQ=1 oznacza, że badany
obszar ma taki sam udział danej cechy wodniesieniu do udziału liczby ludności
na tym obszarze. Wśród prac geogracznych wykorzystujących tę metodę można
wskazać m.in. prace A. Kuklińskiego (1961), T. Stryjakiewicza (1999), M. Dolaty
(2006), G. Micka (2006, 2008) oraz P. Churskiego (2008).
W pewnym sensie wcelu analizy stopnia koncentracji gmin owysokim lub
niskim poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego (rozdział czwarty) wykorzy-
stano metodę analizy skupień oraz metodę autokorelacji przestrzennej.
Pierwsza znich, tj. analiza skupień (ang. cluster analysis), aściślej analiza sku-
pień według algorytmu k-średnich, stanowi jedną z metod niehierarchicznego
grupowania jednostek przestrzennych. Metoda ta należy do grupy metod opty-
malizacyjno-iteracyjnych, tj. poszukujących najmniejszej wariancji wewnątrz
skupienia przy osiągnięciu jednocześnie maksymalnej zmienności między sku-
pieniami (por. Parysek 1982; Suchecki, Lewandowska-Gwarda 2010). Wwyniku
postępowania badawczego wyodrębniono skupienia gmin charakteryzujących się
zbliżonym poziomem rozwoju społeczno-gospodarczego (na podstawie wskaź-
nika syntetycznego W
R
). Wanalizie poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego
wszystkich gmin wkraju przyjęto k=3
8
(podział badanych jednostek na grupy
wysokiego, przeciętnego iniskiego poziomu rozwoju), adla analizy wyłącznie
gmin aglomeracji poznańskiej k=5 (podział badanych jednostek na grupy bardzo
wysokiego, wysokiego, przeciętnego, niskiego ibardzo niskiego poziomu rozwo-
ju społeczno-gospodarczego). Ze względu na charakter wskaźnika syntetycznego
W
R
oraz wcelu zapewnienia porównywalności (przynależności do poszczególnych
8
Wstępnie przeprowadzono podział jednostek na pięć klas (k=5), jednakże ze względu na zbyt małą
liczbę jednostek tworzących skrajne klasy (2–3 gminy bardzo wysokiego ibardzo niskiego poziomu
rozwoju) postanowiono zastosować podział na trzy klasy.
Materiały źródłowe imetody badawcze 25
klas gmin wlatach) dokonano uśrednienia wartości granicznych pomiędzy po-
szczególnymi skupieniami
9
.
Druga zmetod autokorelacja przestrzenna określa poziom korelacji po-
między wartościami danej zmiennej wróżnych jednostkach przestrzennych. Tym
samym oznacza to, że wartości badanej zmiennej determinują ijednocześnie
determinowane przez jej wartości wsąsiadujących lokalizacjach. Tego typu zależ-
ności przestrzenne prowadzą do grupowania przestrzennego jednostek opodob-
nych wartościach danej zmiennej (por. Cliff, Ord 1973; Czyż 1978; Grifth 2003;
Getis 2007; Suchecki, Olejnik 2010). Najczęściej stosowaną miarą autokorelacji
przestrzennej jest współczynnik autokorelacji I Morana
10
(por. Moran 1950; Cliff,
Ord 1973; Bivand 1980; Anselin 1988, 1995; Grifth 2003), który wyraża się
formułą:
,
gdzie: n – liczba jednostek przestrzennych, c
ij
elementy macierzy sąsiedztwa C,
S
0
– suma elementów macierzy C; x
i
, x
j
wartość cechy dla i-tej ij-tej jednostki,
x– średnia wszystkich wartości cechy badanego obszaru.
Struktura sąsiedztwa, określona przez macierz C (czasami wyrażaną wposta-
ci ważonej), jest podstawowym elementem wszystkich analiz przestrzennych
11
(por. Anselin 1988; Kossowski 2010). Określenie macierzy C umożliwia oszaco-
wanie wpływu jednostek sąsiadujących na badane zjawisko wdanym obszarze.
Najczęściej stosowanym podejściem jest przyjęcie oddziaływań między jednost-
kami na podstawie wspólnej granicy, jednakże wpraktyce stosuje się również są-
siedztwo dalsze (k-sąsiadów – jednostki styczne do sąsiadów badanej jednostki)
oraz sąsiedztwo na zasadzie odległości zycznej, ekonomicznej ispołecznej (por.
Anselin 1988; Janc 2006). Współczynnik autokorelacji I Morana stanowi miarę
globalną i w sposób syntetyczny charakteryzuje siłę autokorelacji przestrzen-
nej. Jeśli istotna statystycznie wartość współczynnika I Morana jest większa od
–1/(n–1), to występuje dodatnia autokorelacja przestrzenna, abadane jednostki
wykazują podobieństwo. Natomiast jeżeli współczynnik jest mniejszy od po-
9
Granice, aściślej wyznaczone wartości graniczne wskaźnika syntetycznego J. Perkala, pomiędzy
obszarami wysokiego, przeciętnego iniskiego rozwoju stanowią parametr statystyczny charaktery-
zujący rozkład (zmiennej losowej ciągłej) wskaźnika J. Perkala. Zatem nieobciążonym estymatorem
tego parametru jest średnia, zaś przy założeniu normalności funkcji estymującej ten parametr
teoretyczna wariancja średniej jest najmniejsza (por. Morrison 1990). Test Shapiro-Wilka przepro-
wadzony dla wartości granic wlatach nie wykazał odstępstw od normalności, co potwierdza, że
uzyskane poprzez uśrednienie estymatory mają pożądane własności statystyczne, ametoda uśred-
niania granic jest poprawna zpunktu widzenia teorii statystyki.
10
Nazwę współczynnika jako I Morana zaproponowali w1973 r. A.D. Cliff iJ.K. Ord.
11
Macierz sąsiedztwa stanowi macierz binarną, wktórej 1 oznacza sąsiedztwo, a0 jego brak. Wagi
wmacierzy wag otrzymuje się m.in. poprzez standaryzację wierszy macierzy C (por. Kopczewska
2006).
26 Wstęp
wyższej wartości ijest istotny statystycznie, to zachodzi ujemna autokorelacja
przestrzenna ibrak podobieństwa między obiektami (a właściwie przeciwień-
stwo podobieństwa oddziaływanie negatywne). Dla współczynnika równego
wprzybliżeniu –1/(n–1) przyjmuje się, że rozkład wartości zmiennej wprze-
strzeni jest losowy (por. Cliff, Ord 1973, Kossowski 2009, 2010, Suchecki, Olej-
nik 2010). Poza tym należy podkreślić, że występowanie podobieństwa lub jego
brak winno być rozpatrywane jedynie wkategoriach podobieństwa rzędu wielko-
ści badanej cechy, tj. wysokich lub niskich wartości. Ze względu na fakt, że jest
to miara uśredniona, jest ona mało wrażliwa na lokalne odchylenia od globalne-
go wzorca autokorelacji przestrzennej. Stąd do identykacji lokalnych odchyleń
proponuje się obliczanie odpowiednich współczynników lokalnych (dla każdej
jednostki przestrzennej). Umożliwiają one określenie podobieństwa jednostek
przestrzennych do swoich sąsiadów oraz sprawdzenie, czy jednostki te otoczone
przez sąsiadów o wysokich lub niskich wartościach badanej zmiennej. Za-
stosowanie współczynników lokalnych pozwala na uchwycenie lokalnych związ-
ków przestrzennych. Najczęściej takie badania prowadzi się woparciu olokalne
wskaźniki zależności przestrzennej (ang. Local Indicators of Spatial Association
LISA). Wskaźniki te zostały zaproponowane przez L. Anselina (1995) inale-
ży do nich m.in. współczynnik lokalny I
i
Morana. Współczynnik ten pozwala
identykować efekty aglomeracyjne, awięc klastry wysokich iniskich wartości
badanych wskaźników (istotnych statystycznie). Umożliwia wyodrębnienie tzw.
hot spots, czyli jednostek przestrzennych owysokich wartościach zmiennej oto-
czonych przez jednostki o podobnie wysokich wartościach tej zmiennej (kla-
stry HHhigh-high) oraz cold spots jednostek oniskich wartościach zmiennej
otoczonych przez jednostki podobne (klastry LLlow-low). Możliwa jest także
identykacja dwóch typów jednostek odstających (ang. outliers), czyli jednostek
owysokich wartościach otoczonych przez jednostki oszczególnie niskich war-
tościach (klastry HLhigh-low) ina odwrót (klastry LHlow-high) (por. Anselin
1995, Kopczewska 2006). Współczynnik lokalny I
i
Morana można zapisać wna-
stępujący sposób (Anselin 1995):
,
gdzie: z
i
, z
j
odchylenia od średniej wartości cechy x, w
ij
– elementy zestandary-
zowane wierszowo macierzy sąsiedztw C.
Przy czym należy zwrócić uwagę na fakt, że lokalny współczynnik I
i
Morana jest
komponentem globalnego odpowiednika, gdyż suma współczynników lokalnych
I
i
Morana jest równa współczynnikowi globalnemu (por. Anselin 1995). Wcelu
zapewnienia optymalnych wyników analizy autokorelacji przestrzennej obliczono
wartość globalną współczynnika I Morana woparciu owyznaczone pięcioma spo-
sobami macierze wag sąsiedztwa. Wtoku analizy uzyskano wartości współczynni-
ka I Morana (po pięć dla lat 2006 i2012), znajwyższą wartością na podstawie ma-
cierzy sąsiedztwa opartej na styczności I rzędu, tj. występowaniu wspólnej granicy
pomiędzy badanymi gminami (por. tab. 2). Wzwiązku ztym analizę autokorelacji
Materiały źródłowe imetody badawcze 27
przestrzennej za pomocą lokalnego współczynnika I
i
Morana (traktowanego jako
LISA) wykonano woparciu omacierz wag sąsiedztwa I rzędu
12
.
W analizie związku pomiędzy poziomem rozwoju e-administracji (wskaźnik
syntetyczny W
eGOV
) acechami będącymi reprezentantami wyróżnionych czynni-
ków rozwoju e-administracji (rozdział czwarty) wykorzystano metody analizy
korelacji iregresji.
Współczynniki korelacji liniowej oraz punktowe dwu- itrójszeregowe współ-
czynniki korelacji Pearsona zastosowano w celu określenia siły zależności po-
między poziomem rozwoju e-administracji wyrażonym za pomocą syntetycznego
wskaźnika poziomu rozwoju e-administracji azbiorem 39 zmiennych opisują-
cych wyróżnione czynniki rozwoju (szerzej procedurę omówiono wrozdziale
czwartym). Wten sposób zidentykowano związki korelacyjne pomiędzy bada-
nymi zmiennymi, dobierając wskaźniki obrazujące istotną statystycznie współza-
leżność liniową. Dodatkowo wcelu eliminacji wzajemnego wpływu wybranych
zmiennych niezależnych wykorzystano współczynniki korelacji cząstkowych.
Zastosowanie tego podejścia uzasadnia twierdzenie Z. Chojnickiego i T. Czyż
(1980, s. 39), że w warunkach rzeczywistych wielka liczba czynników oddzia-
ływa jednocześnie ibadacz musi uwzględnić nie tylko wpływ każdego znich, ale
iich wzajemne oddziaływanie, które nie miałoby miejsca, gdyby każdy z nich
oddziaływał odrębnie. Bada się system niedostatecznie izolowany istąd zacho-
dzi oddziaływanie dużej liczby zewnętrznych czynników”. Tym samym wskaza-
no mierniki reprezentujące określone czynniki rozwoju e-administracji. Analizę
korelacji ikorelacji cząstkowych do wskazania potencjalnych czynników rozwoju
e-administracji zastosował m.in. P. Swianiewicz (2006).
Identykację powiązań osilniejszym charakterze współzależności pomiędzy
poziomem rozwoju e-administracji awyróżnionymi czynnikami przeprowadzono
za pomocą modeli regresyjnych, wszczególności za pomocą regresji wielorakiej.
Klasyczne ujęcie analizy regresji wbadaniach geogracznych jest zjawiskiem po-
wszechnym, ajej podstawy metodologiczne zawierają m.in. prace: N.R. Drapera
iH. Smitha (1973), E. Nowosielskiej (1977), E. Malca (1980), H. Rogackiego
(1980, 1988). Wybór regresji wielorakiej potwierdza spostrzeżenie H. Rogackiego
12
Jest to zgodne zpostulatem A. Getisa iJ. Aldstadta (2004) dotyczącym wyboru macierzy sąsiedz-
twa opierającej się na sąsiedztwie I rzędu zrelatywnie mniejszą liczbą sąsiadów.
Tabela 2. Wartości globalnego współczynnika I Morana w zależności od typu macierzy
sąsiedztwa dla syntetycznego wskaźnika poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego
gmin wPolsce wroku 2006 i2012
Sąsiedztwo wmacierzy wag sąsiedztwa 2006 2012
5 sąsiadów 0,3961 0,3614
10 sąsiadów 0,3590 0,3325
20 sąsiadów 0,3075 0,2880
Sąsiedztwo – styczność I rzędu 0,4387 0,3989
Sąsiedztwo – styczność II rzędu 0,4378 0,3988
Źródło: opracowanie własne.
28 Wstęp
(1980, s. 17), którego zdaniem rzadko się zdarza, szczególnie wdziedzinie zja-
wisk społeczno-gospodarczych, aby poziom pewnej zmiennej, którą przyjęliśmy
wbadaniu jako zmienną zależną, był związany zpoziomem tylko jednej zmien-
nej niezależnej”. Co wskazuje na wyższość regresji wielorakiej nad np. regresją
prostą. Natomiast odmiana regresji wielorakiej, a więc regresja krokowa, zda-
niem A.Stanisza (2007, t. 2) jest najbardziej preferowaną metodą doboru ekono-
micznego podzbioru zmiennych niezależnych isekwencyjnie tworzy najbardziej
dopasowany model. Wniniejszej pracy wybrano jedną zdwóch odmian regresji
wielorakiej krokowej amianowicie regresję krokową postępującą
13
. Procedura
modelowania regresyjnego (w dużym uproszczeniu) polega na rozbudowywaniu
modelu wten sposób, że pierwotny model na ogół powstaje poprzez wprowa-
dzenie do modelu najpierw tej zmiennej zależnej (predykatora), która najsilniej
skorelowana jest ze zmienną objaśnianą ijednocześnie tworzy model oistotnie
statystycznych parametrach (np. zmienna X
1
). Następnie dodawana jest kolejna
zmienna objaśniająca (przyjmijmy X
2
), której wartości najsilniej skorelowane
zresztami zmiennej X
1
, arozbudowywany model ma istotne statystycznie pa-
rametry iwnosi istotną statystycznie informację (zwiększa się wartość współ-
czynnika determinacji). Model uznaje się za ostateczny wmomencie, gdy kolejna
wprowadzona zmienna (X
n
) spowoduje nieistotność estymowanych parametrów
równania regresji lub rozbudowywany model nie wnosi już statystycznie istotnej
informacji (tj. współczynnik determinacji nie podwyższa się istotnie)
14
. Procedu-
rę tę można wuproszczeniu przedstawić za pomocą następujących równań:
,
gdzie:
– estymowana wartość zmiennej zależnej,
β
0
– wyraz wolny,
β
1
X
1
współczynnik pierwszej wybranej do modelu zmiennej objaśniającej ita
zmienna,
β
2
X
2
współczynnik drugiej wybranej do modelu zmiennej objaśniającej i ta
zmienna,
β
N
X
N
współczynnik ostatniej wybranej do modelu zmiennej objaśniającej ita
zmienna (gdzie N=1, 2, ..., n; n – liczba zmiennych niezależnych),
ε – składnik losowy (o wartości oczekiwanej równej 0).
13
Co prawda metoda ta zuwagi na sposób doboru zmiennych niezależnych dopuszcza uwzględnienie
wprocedurze modelowania większej liczby zmiennych zależnych niż liczba obserwacji, to jednak
nieformalny postulat omniejszej liczbie zmiennych niezależnych niż liczba obserwacji postanowio-
no utrzymać ze względu na własności współczynnika determinacji (por. Ratajczak 2002).
14
Szczegółowy opis procedury regresji krokowej postępującej zawiera m.in. praca A. Stanisza (2007).
Materiały źródłowe imetody badawcze 29
Estymacji parametrów dokonano metodą najmniejszych kwadratów
15
, aich
istotność badano za pomocą testu t-Studenta (testowanie osobno istotności każ-
dej zmiennej) oraz testu F Fishera-Snedecora (równoczesna werykacja istotności
współczynnika kierunkowego, współczynnika determinacji R
2
oraz istotności
liniowego związku między analizowanymi zmiennymi). Końcowym etapem wery-
kacji modelu regresyjnego jest analiza reszt zregresji, która pozwala zjednej strony
oszacować możliwość uogólnienia uzyskanych wyników zpróby na całą populację,
gdy reszty zregresji mają rozkład normalny, oraz pozwala wskazać te badane jed-
nostki, dla których oszacowane parametry modelu najmniej inajbardziej dopa-
sowane, awięc umożliwia identykację obserwacji odstających. Test normalności
rozkładu reszt zregresji oparto na statystyce testowej WShapiro-Wilka
16
.
W celu prezentacji zebranych iwykorzystanych danych sporządzono wykresy
idiagramy (w tym m.in. trójkąt Ossana
17
) oraz posłużono się metodami kartogra-
cznymi, uzyskując kartogramy ikartodiagramy. Wszystkie obliczenia wykonano
za pomocą oprogramowania matematyczno-statystycznego – Statistica 10.0 iEx-
cel 2010, aryciny iwizualizacje kartograczne za pomocą programów kartogra-
cznych igeostatystycznych zrodziny ArcGIS 10.3 iGeoDa 1.4.6 oraz programu
gracznego Corel Draw X6, których licencje do zastosowań naukowo-dydaktycz-
nych są wposiadaniu Instytutu Geograi Społeczno-Ekonomicznej iGospodarki
Przestrzennej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza wPoznaniu.
15
Metoda ta zakłada minimalizowanie wartości sumy kwadratów różnic pomiędzy rzeczywistymi
wartościami zmiennej zależnej ijej estymatorem (por. Norcliffe 1986).
16
Test Shapiro-Wilka oprócz tego, że dedykowany jest względnie małym próbom, to jest mało wraż-
liwy na autokorelację iheteroskedastyczność, czyli pożądane, lecz czasami trudne do osiągnięcia
własności reszt zregresji (por. Stanisz 2007, Walesiak 2012).
17
W pracach geogracznych stosowany był m.in. przez: J.J. Paryska, Z. Adamczaka, R. Grobelnego
(1993) oraz T. Stryjakiewicza (2008).
2. Modele iczynniki rozwoju elektronicznej
administracji
2.1. Podstawy teoretyczne elektronicznej administracji
2.1.1. Pojęcie elektronicznej administracji ielektronicznych usług
publicznych
Wydawać by się mogło, że termin elektroniczna administracja (e-administracja)
jest łatwy do eksplikacji, lecz łatwość ta jest tylko pozorna. Problemy denicyjne
wynikają przede wszystkim zfaktu, że e-administracja znajduje się wkręgu zain-
teresowań nauk prawnych iadministracyjnych, informatyki, ekonomii izarządza-
nia publicznego oraz nauk społecznych, wtym także geograi (por. Codagnone,
Wimmer 2007), przez co można rozpatrywać z różnych punktów widzenia
iróżnie akcentować wybrane jej aspekty.
Pewne wątpliwości budzi odniesienie terminu elektroniczna administracja do
stosowanego w literaturze zachodniej terminu eGovernment
18
. Przedrostek „e”,
podobnie jak wprzypadku innych powszechnie używanych pojęć typu eHealth,
eCommerce, odnosi się do słowa electronic ioznacza elektroniczną formę realizacji
zadań zdziedziny określonej wyrazem następującym po nim. Zatem nie rozpa-
trując jeszcze zakresu znaczeniowego eGovernment na gruncie nauk społecznych,
należy spojrzeć na nie z etymologicznego i semantycznego punktu widzenia,
aściślej – odnieść się do etymologii wyrazu government. Otóż wjęzyku angielskim
wyraz ten pochodzi od govern znaczącego tyle co prowadzić politykę, rządzić, kie-
rować ioznacza rząd jako grupę osób mających przyzwolenie społeczne do kie-
rowania państwem, czy szerzej system władz publicznych, metodę lub system
rządzenia (por. Oxford Advanced Learner’s Dictionary… 2010). Dlatego zważywszy
jedynie na takie podejście, można wskazywać na fakt, że pojęcie eGovernment od-
noszące się do elektronicznego „wspomagania” sektora publicznego
19
nie powin-
no być wprost utożsamiane tylko zadministracją publiczną ie-administracją. Ze
18
W literaturze przedmiotu występują odmienne formy zapisu eGovernment, tj. e-government, E-gover-
nment, e-Government, E-Government, eGov, e-gov (skrót często stosowany także odnośnie do terminu
e-Governance).
19
Sektor publiczny tworzą jednostki utrzymywane ze środków publicznych, czyli wrozumieniu art.
9 ustawy zdnia 27 sierpnia 2009 r. onansach publicznych, awięc m.in. organy władzy publicznej
Podstawy teoretyczne elektronicznej administracji 31
względu na powyższe dokonano przeglądu denicji eGovernment ie-administracji
na gruncie literatury zagranicznej ipolskiej.
W literaturze światowej pojęcie eGovernment jest różnie deniowane, adodat-
kowo istnieje szereg pojęć opisujących podobnie lub wten sam sposób to samo
zjawisko. Wśród tych pojęć jako synonimy pojęcia eGovernment pojawiają się m.in.
digital government, on-line government, virtual government, wired government. Współ-
cześnie coraz powszechniej używane także nowe terminy, które wiążą się znaj-
nowocześniejszymi technologiami. to m.in. mGovernment, odnoszący się do
wykorzystania technologii mobilnych, oraz uGovernment, który używany jest do
określenia eGovernment stosującego technologie nowej generacji (por. Grönlund
2007, Anttiroiko 2008a).
Termin eGovernment, i jego synonimy, powstał w latach 90. i został rozpo-
wszechniony na początku XXI w. wraz z„rewolucją internetową”. Niemniej, jak
zauważa Å. Grönlund (2007, s. 684), „historia wykorzystania ICT worganiza-
cjach publicznych sięga początku historii komputerów”, czyli lat 70. Wówczas
wStanach Zjednoczonych powstały pierwsze prace dotyczące wykorzystania ICT
worganizacjach publicznych (por. Kraemer, Ling 1978, za Grönlund 2007)
20
. Jed-
nakże nie występują wnich terminy eGovernment, ajedynie mowa owykorzysta-
niu komputerów wdziałalności sektora publicznego. Termin electronic government
prawdopodobnie po raz pierwszy pojawił się w 1993 r. w Stanach Zjednoczo-
nych
21
wdokumencie From Red Tape to Results: Creating aGovernment That Works
Better and Costs Less (1993)
22
przygotowanym przez Ala Gore’a, wiceprezydenta
Stanów Zjednoczonych
23
(por. Misra 2001). Wdokumencie tym Al Gore stwier-
dza, że „możemy zaprojektować elektroniczny sektor publiczny zorientowany na
klienta, który działa wtaki sposób, który jeszcze 10 lat temu nie byłby do wyobra-
żenia przez największych wizjonerów (…) będzie on bardziej sprawiedliwy, bez-
pieczny, dostosowany do klienta oraz wydajniejszy niż obecny system bazujący
na dokumentach papierowych”. Ogólna wizja eGovernment dotyczyła modernizacji
sektora publicznego w kierunku rozwiązań stosowanych wprywatnych przed-
siębiorstwach imiała na celu usprawnienie jego pracy, mniejsze zatrudnienie,
koszty iilość papieru, dostępność administracji 24 godziny na dobę, możliwość
dokonywania płatności on-line itp. Ale będzie to możliwe tylko wtedy, gdy admini-
stracja publiczna będzie dysponowała nowoczesnym sprzętem, aurzędnicy będą
odpowiednio wyszkoleni.
(w tym m.in. parlament, administracja rządowa isamorządowa) oraz jednostki im podległe (w tym
m.in. odpowiedzialne za bezpieczeństwo, opiekę społeczną, zdrowie, kulturę).
20
Prace te skupiały się głównie na technicznych zagadnieniach wykorzystania ICT wkontekście po-
prawy wewnętrznej organizacji ikomunikacji. Współcześnie większość prac koncentruje się na ze-
wnętrznych zastosowaniach ICT, zwłaszcza w aspekcie świadczenia usług publicznych (por. Ho
2002, Grönlund 2007).
21
W 1994 r. powstała pierwsza strona WWW Białego Domu (http://www.clintonlibrary.gov/_ pre-
vious/archivesearch.html).
22
Pełna wersja dokumentu dostępna jest na stronie internetowej National Science Foundation – rzą-
dowej agencji wUSA wspierającej badania naukowe (http://www.nsf.gov/pubs/stis1993/npr93a/
npr93a.txt; wrzesień 2012).
23
Szerszą dyskusję na temat tego dokumentu oraz działalności A. Gore’a zawiera praca J.E. Fountain
(2001).
32 Modele iczynniki rozwoju elektronicznej administracji
Od drugiej połowy lat 90. XX w. termin eGovernment coraz częściej pojawia
się wliteraturze naukowej, zwłaszcza amerykańskiej izachodnioeuropejskiej (por.
Heeks, Bailur 2007; Andersen, Henriksen 2008; Anttiroiko 2008a). Od początku
XXI w., kiedy wskali krajowej iglobalnej poruszane jest zagadnienie rozwoju eGo-
vernment, następuje znaczny przyrost nowych denicji. Swój udział wtym procesie
mają nie tylko naukowcy, lecz także rządy krajowe iorganizacje międzynarodo-
we (np. Bank Światowy, OECD, ONZ). Trudności wjednoznacznym zdeniowa-
niu pojęcia eGovernment wynikają zfaktu, że zjawisko to nie jest ani jednorodne,
ani statyczne (por. Gil-Garcia, Martinez-Moyano 2007). Wpewnym sensie może
to implikować wiele nieścisłości irozbieżności terminologicznych iprzyczyniać
się do powstania błędów koncepcyjnych omawianego zjawiska (por. Anttiroiko
2008b). Stąd pomimo licznych badań iwielu publikacji tak naprawdę nadal braku-
je powszechnie akceptowanej denicji eGovernment (por. Halchin 2004).
Zdaniem J.E. Fountain (2001, s. 4): „Cyfrowe państwo
24
(...) jest to państwo,
które organizowane jest wformie wirtualnych agencji, instytucji ipubliczno-pry-
watnych sieci współpracy, których struktura imożliwości zależą od Internetu. (...)
wirtualna agencja rządowa jest organizowana na wzór portali internetowych sto-
sowanych wgospodarce”. Natomiast według International Encyclopedia of Human
Geography, eGovernment oznacza wykorzystanie podejścia e-biznesu (eBusiness
25
)
do świadczenia usług publicznych. Autorzy tej koncepcji (Corey, Wilson 2009)
deniują eGovernment per analogiam do pojęcia eBusiness. Wtym ujęciu uwypukla
się zastosowanie wsektorze publicznym zasad ireguł obowiązujących wsekto-
rze prywatnym wcelu osiągnięcia większej efektywności ijakości usług. Może
to wpewnym sensie wskazywać na kierunek przemian, jakie powinny zajść, tj.
przemian, które sprawią, że urzędy administracji publicznej mogą stać się przed-
siębiorstwami świadczącymi usługi publiczne (por. Heijden 2007).
Według OECD (2003a, s. 23) eGovernment oznacza „korzystanie ztechnologii
teleinformacyjnych, aw szczególności Internetu, jako narzędzia do osiągnięcia
lepszego poziomu rządzenia”. Zkolei ONZ określa tym mianem „zastosowanie
ICT winstytucjach publicznych wcelu optymalizacji ich funkcji wewnętrznych
izewnętrznych” (por. www.unpan.org
26
). Å. Grönlund (2002) funkcje te nazywa
aspektami funkcjonowania instytucji publicznych, które mają odrębny charakter,
lecz są ze sobą ściśle powiązane. Zjednej strony, eGovernment wprowadza zmiany
wich wewnętrznej organizacji, gdzie jest wykorzystywany do automatyzacji pra-
cy, poprawienia oraz usprawnienia współpracy pomiędzy różnymi agencjami pu-
blicznymi (aspekt wewnętrzny). Zdrugiej strony, obejmuje działania zewnętrz-
ne skierowane na interaktywną obsługę obywateli i rm (aspekt zewnętrzny).
Wpolskiej literaturze przedmiotu podobnego rozróżnienia wujęciu eGovernment
dokonuje M. Ganczar (2009). Autorka mianem eGovernment określa ogół działań
24
Oryginalne określenia zamiennie stosowane przez autorkę to digital government ivirtual state.
25
eBusiness wykorzystanie ICT wdziałalności gospodarczej ułatwiające funkcjonowanie organizacji
(m.in. zakup, wymiana towarów iusług, obsługa klienta, udostępnianie informacji) (por. Corey,
Wilson 2009).
26
Denicja pochodzi ze strony internetowej ONZ – Wydział ds. Administracji Publicznej iZarządza-
nia Rozwojem (http://www.unpan.org/DPADM/; kwiecień 2011 r.)
Podstawy teoretyczne elektronicznej administracji 33
organów i urzędów administracji rządowej i samorządowej, w których wyko-
rzystywane nowe technologie ICT, które to działania rozpatruje wwymiarze
wewnętrznym izewnętrznym. Wymiar wewnętrzny obejmuje relacje pomiędzy
organami iurzędami oraz pomiędzy urzędami ipracownikami urzędów. Nato-
miast wymiar zewnętrzny dotyczy relacji zachodzących między organem iurzę-
dem aobywatelem lub przedsiębiorstwem.
Większego uszczegółowienia terminu eGovernment dokonuje A.-V. Anttiroiko
(2008a, s. xlii), który odnosi do wszystkich polityczno-administracyjnych struktur
iprocesów związanych zdziałalnością sektora publicznego, wktórych wykorzystywane są
technologie informacyjne ikomunikacyjne (ICT)”, co wwersji rozszerzonej tłumaczy
jako wykorzystanie przez sektor publiczny ICT, wtym aplikacji internetowych,
wcelu poprawy efektywności isprawności funkcjonowania sektora publicznego,
zapewniając obywatelom ipodmiotom gospodarczym lepszy dostęp do informacji
iusług oraz wcelu ułatwienia interakcji iwymiany informacji zainteresowanym
stronom przy jednoczesnym zapewnieniu większej możliwości udziału obywate-
li wprocesach demokratycznych. Taką interpretację pojęcia eGovernment można
również znaleźć m.in. wpracach: K. Layne, J. Lee (2001), European Information
(2002), P.T. Jaeger (2003), J.R. Gil-Garcia, T.A. Pardo (2005), J.R. Gil-Garcia,
I.J. Martinez-Moyano (2007), S. Palvia, S. Sharma (2007), M. Yildiz (2007),
S.Young-Jin, K. Seang-Tae (2008).
Nieco szerszy zakres pojęcia eGovernment proponuje Komisja Europejska, któ-
rej zdaniem eGovernment należy rozumieć jako wykorzystanie technologii infor-
macyjnych i komunikacyjnych w sektorze publicznym połączone ze zmianami
organizacyjnymi iuzyskaniem nowych umiejętności służb publicznych, wcelu
poprawy jakości usług publicznych iprocesów demokratycznych, atakże wcelu
wzmocnienia poparcia dla prowadzonej polityki” (por. The Role of eGovernment…
2003, s. 7). Wdenicji tej Komisja Europejska podkreśla nie tylko wykorzystanie
ICT wcelu poprawy jakości usług, lecz także reformę sektora publicznego, wzrost
wiedzy iumiejętności służb publicznych oraz pomoc wrealizacji polityki publicz-
nej (por. Hill 2004).
Denicja eGovernment zaproponowana przez OECD (2011)
27
podkreśla cha-
rakter relacyjny ifunkcjonalny zachodzących przemian wsektorze publicznym
pod wpływem ICT: eGovernment stanowi okazję do wypracowania nowych sto-
sunków między instytucjami sektora publicznego, obywatelami iprzedsiębior-
stwami poprzez wykorzystanie ICT, które umożliwiają rozpowszechnianie igro-
madzenie informacji iusług wewnątrz sektora publicznego iw celu świadczenia
usług, podejmowania decyzji iwzrostu odpowiedzialności”.
Większość przedstawionych denicji eGovernment sprowadza się do tego samego
zakresu, czyli wykorzystania ICT przez sektor publiczny wcelu dostarczania infor-
macji iusług publicznych. Efektem wdrożenia rozwiązań eGovernment jest poprawa
jakości obsługi klientów, wzrost efektywności ispadek kosztów funkcjonowania
27
Denicja ze strony internetowej OECD Directorate for Public Governance and Territorial Develop-
ment (http://www.oecd.org/document/29/0,3746,en_2649_34129_1830941_1_1_1_1,00.html;
maj 2011 r.).
34 Modele iczynniki rozwoju elektronicznej administracji
oraz większa przejrzystość działań władz publicznych przy jednoczesnym wzroście
zaangażowania obywateli wpodejmowanie decyzji (por. Anttiroiko 2008b).
W polskiej literaturze przedmiotu częściej spotykanym terminem niż eGover-
nment jest elektroniczna administracja. Dodatkowo dominuje pogląd o zbieżno-
ści tych pojęć iw dużym uproszczeniu stosuje się je zamiennie. Niemniej jednak
wostatnich latach coraz częściej wliteraturze przedmiotu podkreślane różni-
ce wskazujące na odmienny zakres obu terminów. Zdaniem M. Sakowicza (2007,
s.142) pod pojęciem eGovernment należy rozumieć wykorzystanie nowych techno-
logii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) do zarządzania sprawami publicznymi
ido kontaktów administracji zobywatelami. Wkoncepcji e-government mieszczą
się takie pojęcia, jak: e-usługi (e-services), e-administracja (e-management), e-demo-
kracja (e-democracy) oraz e-handel (e-commerce) (…). Wtym ujęciu e-administracja
odnosi się do wewnętrznej organizacji pracy urzędu: wprowadzania elektronicz-
nego przepływu dokumentów, systemów informatycznych wspomagających prze-
pływ informacji (Internet) oraz podejmowania decyzji”. Podobne zdanie wyraża
M. Luterek (2010), który wyraźnie podkreśla, że nie można pojęcia eGovernment
utożsamiać zelektroniczną administracją ioddziela znaczenia obu tych pojęć. Jego
zdaniem (Luterek 2010, s. 36) eGovernment należy rozumieć jako „elektroniczny
system informacji iusług publicznych oferowanych przez jednostki sektora budże-
towego (uniwersytety, biblioteki, służbę zdrowia itp.)”, natomiast e-administrację
jako „elektroniczny system informacji iusług oferowanych przez administrację pu-
bliczną”. Warto podkreślić, że według M. Luterka (2010) pojęciem szerszym od
eGovernment jest eGovernance, czyli elektroniczne zarządzanie publiczne obejmujące
trzy podstawowe aspekty: (1) eGovernmentrozumiany jako wykorzystanie ICT do
usprawnienia procesu dostarczania usług publicznych; (2) eRulemaking oznaczają-
cy zastosowanie technologii ICT do lepszego stanowienia prawa oraz (3) eDemocra-
cy jako wykorzystanie ICT wcelu większego zaangażowania społeczeństwa wpro-
cesy podejmowania decyzji. Jednakże ze względu na trudności termonologiczne
iniejednoznaczności samego pojęcia governance (por. Czaputowicz 2008; Porębski
2012) oraz cel izakres pracy trudno dodatkowo prowadzić dyskusję wtej kwestii.
Rozróżnienie pojęć eGovernment ie-administracji przedstawione przez M. Sa-
kowicza (2007), M. Luterka (2010) oraz E. Kinę (2010) znajduje potwierdzenie
wliteraturze zachodniej. Według A.-V. Anttiroiko (2002) oraz H. Michel (2005)
mianem eAdministration określa się wewnętrzną organizację sektora publicznego,
wktórej ICT stosowane zarówno do czynności biurowych, jak irealizacji funk-
cji kierowniczych, takich jak planowanie, organizowanie pracy urzędu iurzęd-
ników, kierowanie, kontrolowanie, przepływ informacji między służbami, przy
użyciu m.in. e-dokumentów, baz danych ielektronicznych archiwów. Zdaniem
H. Kubiceka iH. Wesholma (2008) eAdministration wraz zeDemocracy stanowią
najważniejsze elementy eGovernment. Takie ujęcie eAdministration jest związane
zpojęciem e-zarządzania administrowania (e-management)
28
, które odnosi się do
wykorzystania ICT wcelu usprawnienia zarządzania, zmierzającego do poprawy
przepływu informacji iwiększej integracji urzędu (por. Gil-Garcia, Helbig 2007).
28
Autorzy nie używają terminu e-governance, awprowadzają e-management.
Podstawy teoretyczne elektronicznej administracji 35
Pojęcie e-administracja wznacznej części polskiej literatury przedmiotu oraz
wdokumentach strategicznych iopracowaniach popularnonaukowych jest bardzo
często wznacznym uproszczeniu (głównie językowym) utożsamiane zpojęciem
eGovernment. Stanowi to pewnego rodzaju nadużycie, lecz zuwagi na powszech-
akceptację inieprzyjęcie się innych terminów nadal powszechnie stosowane
(por. Porębski 2012). Mimo występowania pewnych zasadniczych różnic pomię-
dzy omawianymi terminami, lecz ze względu na znaczne zakorzenienie wpol-
skiej literaturze przedmiotu (i dokumentacji strategiczno-planistycznej) pojęcia
elektroniczna administracja proponuje się jego dalsze stosowanie, pod pewnymi
jednak warunkami, które przedstawiono poniżej.
W szerokim ujęciu e-administrację utożsamia się z terminem eGovernment
itraktuje się ją jako wykorzystanie ICT wdziałalności wszelkich jednostek sektora
publicznego wcelu dostarczania informacji, elektronicznej dystrybucji usług pu-
blicznych, wspomagania zarządzania publicznego iprocesów demokratycznych po-
łączone ze zmianami organizacyjnymi oraz wzrostem wiedzy iumiejętności służb
publicznych. Natomiast pojęcie e-administracji w wąskim ujęciu utożsamia się
zterminem eAdministration, które sprowadza się do wewnętrznej organizacji jedno-
stek sektora publicznego, wktórej wykorzystuje się ICT do wszelkich wewnętrz-
nych czynności organizacyjnych, administracyjnych i kierowniczych przy użyciu
złożonych systemów informatycznych opierających się m.in. na e-dokumentach,
elektronicznych bazach danych ielektronicznych archiwach (por. ryc. 3).
Termin eGovernment (lub e-administracja wszerokim ujęciu) w odniesieniu
do samorządu lokalnego przybiera nieco odmienną formę. Otóż w literaturze
anglosaskiej popularny jest termin local e-government (por. Drüke 2005a, b; Gra-
bow 2007; Reddick 2009), aw polskiej coraz częściej pojawia się określenie
e-samorząd (por. Nowicka 2012). Pojęcie e-samorządu (przez analogię do termi-
nu eGovernment) można rozumieć jako wykorzystanie ICT wdziałalności samo-
rządu lokalnego wcelu dostarczania informacji, świadczenia usług publicznych,
zarządzania publicznego iwspomagania procesów demokratycznych, połączone
ze zmianami organizacyjnymi oraz wzrostem wiedzy i umiejętności lokalnych
służb publicznych. Pojęcie to łączy zarówno sferę polityki, jak i administracji.
Ryc. 3. Relacje znaczeniowe pomiędzy terminami eGovernment ielektroniczna administracja
Źródło: opracowanie własne.
36 Modele iczynniki rozwoju elektronicznej administracji
Natomiast wewnętrzną organizację jednostek samorządu lokalnego, wktórej wy-
korzystuje się ICT do wszystkich czynności organizacyjnych, administracyjnych
ikierowniczych, przy użyciu złożonych systemów informatycznych, można utoż-
samiać zpojęciem e-urzędu.
Silnie związany zrozwojem ICT ispołeczeństwa informacyjnego, atym sa-
mym e-administracji, jest rozwój usług elektronicznych (ang. e-services). Wlite-
raturze przedmiotu panuje relatywnie duża zgodność co do rozumienia tego ter-
minu inie budzi to większych kontrowersji. Najprościej rzecz ujmując, e-usługi
to rodzaj usług
29
świadczonych za pomocą ICT (por. Dominiak 2008, 2011). Przy
czym należy zauważyć, że wwiększości przypadków są to tradycyjne usługi, lecz
realizowane idystrybuowane wnowej formie iza pośrednictwem nowych ka-
nałów (np. e-bilet, e-handel, e-płatności itp.). E-usługi mają przewagę nad
usługami świadczonymi wformie tradycyjnej, że ich realizacja może rozpocząć
się okażdej porze dnia inocy, ale inną kwestią jest, kiedy dana usługa zostanie
snalizowana (np. we-handlu kiedy zostanie zaksięgowana wpłata na konto
sprzedającego ikiedy zostanie dostarczony produkt) (por. Rosa 2005). Tak ro-
zumiane e-usługi również nieodzownym elementem e-administracji, awięc
nową formą dystrybucji usług publicznych. Według M. Dylewskiego iB. Filipiak
(2005, s. 454) „administracja publiczna, przyjmując obowiązek dostarczania dóbr
publicznych ispołecznych, realizuje swoje zadania wformie usług publicznych”.
Wskład tych usług wchodzą: usługi społeczne (edukacja, ochrona zdrowia, opie-
ka społeczna, kultura, wypoczynek), usługi związane zobroną narodową ibez-
pieczeństwem, wymiarem sprawiedliwości iadministracją oraz usługi komunalne
(m.in. wodno-kanalizacyjne, gospodarka odpadami, transport zbiorowy). Usługi
te nansowane ze środków publicznych wramach umowy społecznej imogą
być realizowane przez jednostki sektora publicznego (administrację rządową isa-
morządową ijednostki im podległe) lub mogą być zlecane do wykonania innym
podmiotom (por. Rogoziński 2000; Kuźnik 2012).
W obrębie usług publicznych wyróżnia się usługi administracyjne związane
bezpośrednio zwykonywaniem funkcji władczych iadministracyjnych na rzecz
społeczeństwa iopierających się na czynnościach administracyjnych (np. wydanie
decyzji administracyjnej, zaświadczenia, dokonanie wpisów, rejestracji itp.). Nie
wiążą się one zdostarczaniem konkretnego dobra, ale zwykonywaniem czynności
zurzędu lub na wniosek interesanta (por. Dziarski, Kłosowski 2003; Dylewski,
Filipiak 2005; Kuźnik 2012). Stąd tak rozumiane usługi publiczne iadministra-
cyjne świadczone drogą elektroniczną winny przybrać formę zprzedrostkiem „e”,
czyli e-usługi publiczne ie-usługi administracyjne. Przy czym należy podkreślić,
że e-usługi publiczne zawsze są nadrzędne wstosunku do e-usług administracyj-
nych. Natomiast pewnego uściślenia wymaga zjednej strony wskazanie relacji
pomiędzy tymi pojęciami aterminami stosowanymi wliteraturze anglosaskiej, tj.
public e-services oraz e-government services; az drugiej – rozstrzygnięcie kwestii udo-
stępniania przez administrację publiczną różnego rodzaju informacji, nie tylko
29
Nad pojęciem iklasykacją usług wliteraturze przedmiotu toczy się znacznie szersza dyskusja (por.
Jakubowicz 1993; Nowosielska 1994; Rogoziński 2000; Tokarz 2003; Flejterski iin. 2005)
Podstawy teoretyczne elektronicznej administracji 37
publicznych za pośrednictwem stron internetowych, co szczególnie dotyczy sa-
morządów lokalnych.
W pierwszym przypadku e-usługi publiczne można utożsamiać zoboma angiel-
skimi terminami, tj. public e-services oraz e-government services, które nierzadko wli-
teraturze anglosaskiej stosowane są jako tożsame. Zaś wliteraturze zachodniej nie
występuje rozróżnienie na e-usługi administracyjne (niemal wogóle nie pojawiają
się terminy typu administration e-services, e-administration services lub podobne), przez
co utożsamia się je zpublic e-services oraz e-government services. Ztego względu często
polskie opracowania naukowe istrategiczno-planistyczne oparte na opracowaniach
zachodnich zawierają uproszczoną wersję tłumaczenia tych pojęć, wpostaci e-usłu-
gi publiczne lub usługi e-administracji (choć drugie zwymienionych pojawia się
znacznie rzadziej). Do tego dochodzi jeszcze kwestia udostępniania na stronach in-
ternetowych, zwłaszcza samorządów lokalnych, informacji nieograniczających się
do tych związanych zwypełnianiem funkcji władczych iadministracyjnych, ale do-
tyczących wielu kwestii związanych zróżnymi aspektami życia idziałalności ludzi.
Zatem jest to nieco szerszy charakter usług niż tylko administracyjny. Wliteratu-
rze zachodniej usługi administracyjne iinformacyjno-komunikacyjne określane
również mianem public e-services oraz e-government services (por. Millard 2003; Deakin
2009). Pojawienie się obok e-usług administracyjnych funkcji informacyjno-komu-
nikacyjnej w kontekście działalności samorządów lokalnych sprawia, że e-usługi
administracyjne to pojęcie zbyt wąskie idlatego proponuje się jednak stosowanie
pojęcia e-usługi publiczne (co prawda, mimo zbytniej obszerności tego terminu).
Podejście to także wynika ze znacznego ugruntowania się tego terminu wpolskiej
literaturze przedmiotu oraz wróżnego rodzaju dokumentach strategiczno-plani-
stycznych (por.