ArticlePDF Available

ROLE KOBIECE I MĘSKIE W OPINII POLSKICH KOBIET

Authors:

Abstract

Ustrój polityczno-społeczny w powojennej Polsce sprzyjał zarówno kształceniu kobiet, jak i ich zatrudnianiu. Dzięki temu w świadomości przeciętnego polskiego obywatela ugruntowało się poczucie, iż kobiety w Polsce nie są dyskryminowane, że mają szerokie możliwości podejmowania pracy i realizowania swoich pozarodzin-nych ambicji. Znajduje to odzwierciedlenie w wynikach badania pt. "Rola i pozycja kobiety w rodzinie i społeczeństwie", przeprowadzonego w pierwszej połowie 1993 roku we współpracy z Japonią, jako badanie porównawcze (w Japonii badanie przeprowadzono w 1991 roku), oparte na tym samym kwestionariuszu ankiety. Wyniki tego badania pokazują m. in. jak Polki -matki dzieci uczęszczających do trzeciej klasy szkoły ponadpodstawowej, a w każdym razie ich znacząca reprezentacja (uzyskaliśmy 4134 ankiety), myślą 0 równości bądź nierówności płci, czy ich poglądy na temat małżeństwa i podziału ról są nowoczesne. KIM BYŁY BADANE KOBIETY? Wśród objętych badaniem najwięcej było kobiet w średnim wieku, tzn. mających od 30 do 44 lat (stanowiły one 65% ogółu). Kobiety w wieku poniżej 30 lat sporadycznie wystąpiły wśród badanych (zaledwie 1,5%). Około jedną trzecią stanowiły kobiety w wieku 45 lub więcej lat. Blisko połowa respondentek zamieszkiwała w Warsza-wie lub województwie stołecznym, po 1/4 kobiet zamieszkiwało w Radomiu lub województwie radomskim 1 w Łomży lub województwie łomżyńskim. Dominowały kobiety zamężne, wychowujące dwoje (46%) lub jedno (12%) dziecko, przy czym co najmniej jedno z nich było w wieku 17 lat. Rodziny wielodzietne (wychowujące troje lub więcej dzieci) stanowiły 42% ogółu badanych. Badane kobiety miały na ogół więcej niż ukończoną szkolę podstawową: stanowiły one 86%, w tym 14% kobiet miało wykształcenie wyższe. Większość kobiet pracowała zawodowo i to w pełnym wymiarze godzin (59%); 20% kobiet nie pracowało, głównie z powodu przejścia na rentę lub emeryturę. Czynniki o charakterze materialnym były najczęściej zgłaszane wśród powodów aktywności zawodowej kobiet (stanowiły 59% wobec 21% wskazań na czynniki o charakterze niematerialnym, takich jak np.: "praca jest normalną rzeczą", "chcę być niezależną", "chcę wykorzystać swoje kwalifikacje, wiedzę").
Ewa
Lisowska
ROLE KOBIECE I MĘSKIE
W OPINII POLSKICH KOBIET
Ustrój polityczno-społeczny w powojennej Polsce
sprzyjał zarówno kształceniu kobiet, jak i ich zatrudnianiu.
Dzięki temu w świadomości przeciętnego polskiego
obywatela ugruntowało się poczucie, iż kobiety w Polsce
nie są dyskryminowane, że mają szerokie możliwości
podejmowania pracy i realizowania swoich pozarodzin-
nych ambicji. Znajduje to odzwierciedlenie w wynikach
badania pt. "Rola i pozycja kobiety w rodzinie
i społeczeństwie", przeprowadzonego w pierwszej połowie
1993 roku we współpracy z Japonią, jako badanie
porównawcze (w Japonii badanie przeprowadzono
w 1991 roku), oparte na tym samym kwestionariuszu
ankiety. Wyniki tego badania pokazują m. in. jak Polki -
matki dzieci uczęszczających do trzeciej klasy szkoły
ponadpodstawowej, a w każdym razie ich znacząca
reprezentacja (uzyskaliśmy 4134 ankiety), myślą
0 równości bądź nierówności płci, czy ich poglądy na
temat małżeństwa i podziałul są nowoczesne.
KIM BYŁY BADANE KOBIETY?
Wśród objętych badaniem najwięcej było kobiet
w średnim wieku, tzn. mających od 30 do 44 lat (stanowiły
one 65% ogółu). Kobiety w wieku poniżej 30 lat
sporadycznie wystąpiły wśród badanych (zaledwie 1,5%).
Około jedną trzecią stanowiły kobiety w wieku 45 lub
więcej lat.
Blisko połowa respondentek zamieszkiwała w Warsza-
wie lub województwie stołecznym, po 1/4 kobiet
zamieszkiwało w Radomiu lub województwie radomskim
1
w Łomży lub województwie łomżyńskim.
Dominowały kobiety zamężne, wychowujące dwoje
(46%) lub jedno (12%) dziecko, przy czym co najmniej
jedno z nich było w wieku 17 lat. Rodziny wielodzietne
(wychowujące troje lub więcej dzieci) stanowiły 42%
ogółu badanych.
Badane kobiety miały na ogół więcej niż ukończoną
szkolę podstawową: stanowiły one 86%, w tym 14%
kobiet miało wykształcenie wyższe. Większość kobiet
pracowała zawodowo i to w pełnym wymiarze godzin
(59%); 20% kobiet nie pracowało, głównie z powodu
przejścia na rentę lub emeryturę. Czynniki o charakterze
materialnym były najczęściej zgłaszane wśród powodów
aktywności zawodowej kobiet (stanowiły 59% wobec 21%
wskazań na czynniki o charakterze niematerialnym,
takich jak np.: "praca jest normalną rzeczą", "chcę być
niezależną", "chcę wykorzystać swoje kwalifikacje,
wiedzę").
JAK KOBIETY POSTRZEGAJĄ SWOJĄ ROLĘ
W RODZINIE?
Ogólnie rzecz biorąc odpowiedzi na większość pytań
ankiety wskazują, że w sferze werbalnej Polki są
nowoczesne, jeśli chodzi o samookreślenie roli, czy to
w małżeństwie i rodzinie, czy w społeczeństwie - w tym
głównie w życiu zawodowym. Jest tak w sferze werbalnej,
bo gdy przychodzi do praktyki życia codziennego, to
mamy na ogół potwierdzenie tradycyjnego podziału ról.
Np. w wykonywaniu czynności domowych (badano
następujące: przyrządzanie posiłków, zmywanie po
posiłkach, sprzątanie, pranie, robienie zakupów)
uczestniczą przede wszystkim kobiety - respondentka lub
inna kobieta z gospodarstwa: córka lub matka respon-
dents. I jest to niezależne od miejsca zamieszkania czy
poziomu wykształcenia. Nieco większy udział mężów
w różnych pracach domowych daje się zauważyć wśród
rodzin kobiet z wyższym wykształcenient. W rodzinach
kobiet z wykształceniem podstawowym lub zasadniczym
zawodowym do pomocy w gospodarstwie domowym są
wyraźnie często angażowane córki, co występuje
stosunkowo rzadziej w rodzinach matek z wyższym
wykształceniem. Mężowie rzadko współuczestniczą
w wymienionych wyżej pracach domowych, a jeśli już to
przeważnie w robieniu zakupów [1],
Niemniej jednak daje się zaobserwować tendencję do
nie wyróżniania męża (ojca czy syna) w takich zakresach
jak przygotowywanie posiłków z myślą o jego guście, czy
podawania mu większej ilości potraw. Im wyższy poziom
wykształcenia kobiety, tym tendencja ta jest wyraźniej-
sza.
W poglądzie na małżeństwo badane kobiety chara-
kteryzowały się nie całkowicie tradycyjnym, ale także za
mało nowoczesnym podejściem. Dominowały odpowiedzi
(62%), że decyzja o zawarciu małżeństwa zależy od
wolnej woli jednostki i jeśli kobieta znajdzie partnera,
z którym chce się związać, to powinna to zrobić; jeśli nie
znajdzie - to nie musi wychodzić za mąż. Pozostałe
odpowiedzi były bliższe poglądowi tradycyjnemu, według
którego rolą i zadaniem życiowym kobiety jest wyjść
zaż i urodzić dzieci, że jej szczęście i samo-
spełnienie realizują się przede wszystkim poprzez
małżeństwo i macierzyństwo. Do rzadkości należały
poglądy typowo nowoczesne, według których kobieta jest
niezależną od mężczyzny czy woli rodziców, samodzielną
w swoich decyzjach życiowych i w wyborze własnej drogi
dla realizacji siebie.
Ciąg dalszy na stronie 8
ROLE KOBIECE I MĘSKIE W OPINII POLSKICH KOBIET
W odpowiedzi na pytanie co respondentka myśli
0 podejmowaniu pracy przez kobiety i jej kontynuowaniu
po zawarciu małżeństwa bądź urodzeniu dziecka,
najwięcej kobiet wskazało, że po urodzeniu dziecka lepiej
jest chwilowo zająć się domem i dopiero po odchowaniu
dziecka wrócić do pracy (63% ogółu badanych). Niemniej
jednak 25% badanych stwierdziło, że nawet po zawarciu
małżeństwa i urodzeniu dziecka powinno się kontynu-
ować pracę. Najwięcej tak myślących kobiet było wśród
mających wykształcenie wyższe (36%). Zwolenniczki
poglądu, że kobiety w ogóle nie powinny pracować
zawodowo stanowiły 7%, przy czym im niższy poziom
wykształcenia, tym częstsze myślenie w ten sposób
(11% wśród kobiet z wykształceniem podstawowym
1 13% wśród mających wykształcenie zasadnicze
zawodowe, podczas gdy tylko 1% w grupie kobiet
z wykształceniem wyższym). Tylko nieliczne wyrażały
pogląd, że po zawarciu małżeństwa i założeniu rodziny
kobieta powinna przestać pracować.
A oto kilka wybranych wypowiedzi kobiet, wpisanych
przez nie na zakończenie wypełniania ankiety, uszere-
gowanych od nowoczesnych do tradycyjnych:
"W naszym społeczeństwie w rodzinach panuje coraz
powszechniej układ partnerski. Obydwoje małżonkowie
pracują, więc muszą sobie pomagać w codziennych
czynnościach domowych i wychowywaniu dzieci. Wydaje
się, że istnienie takiego układu związane jest z pozycją
środowiskową współmałżonków - ich wykształceniem
i miejscem zamieszkania oraz faktem pracy (bądź nie)
obydwojga małżonków. Jeżeli kobieta nie pracuje,
naturalnym jest, że przejmuje większość obowiązków
domowych, ponieważ dysponuje większą ilością czasu"
(wypowiedź pedagoga z wykształceniem wyższym, matki
jednego chłopca, zamieszkałej w Warszawie).
"W wielu rodzinach, znanych mi, mężczyzna dominuje.
Kobiety tolerują to, aby zachować spokój w domu i miłą
atmosferę. Najczęściej są to kobiety niepracujące. Praca
i własne źródło dochodu czyni kobietę niezależną.
Najlepiej, gdy kobieta posiada dużo inicjatywy i potrafi
obronić własne zdanie. Wymaga to jednak dużo
zabiegów" (wypowiedź urzędniczki z wyższym wyk-
ształceniem, matki dwójki dzieci, zamieszkałej w Kozie-
nicach).
"Rola kobiety w większości rodzin polskich jest rolą
dominującą. Głównie na jej barkach spoczywa odpowie-
dzialność za wychowanie dzieci, organizację życia
rodzinnego, a czasami i zapewnienie bytu" (wypowiedź
urzędniczki z wykształceniem technicznym, matki dwóch
chłopców, zamieszkałej w Warszawie).
"Uważam, że w rodzinie polskiej kobieta odgrywa
główną rolę. To na niej nadal spoczywa prowadzenie
domu i wychowywanie dzieci, choć coraz częściej
mężczyźni też się włączają, ale jeszcze dosyć nieśmiało,
tzn. nie bardzo z własnej woli" (wypowiedź urzędniczki
z wykształceniem policealnym, matki dwóch dziewczy-
nek, zamieszkałej w Warszawie).
"W wielu rodzinach polskich utarty jest od lat pogląd, że
kobieta powinna zajmować się domem, dziećmi, a nie
zaspokajać swoje ambicje zawodowe. W obecnej
sytuacji gospodarczej (bezrobocie) kobieta przede
wszystkim ponosi ciężary okresu transformacji ...
Pozycja kobiety w rodzinie i społeczeństwie uległa
deprecjacji" (wypowiedź rencistki z wyższym wykształ-
ceniem, zamieszkałej w Kozienicach).
"Kobiety zamieszkujące na wsi, w rodzinach wielopoko-
leniowych mają niewielkie możliwości decydowania
0 wielu problemach dotyczących domu i rodziny. Są
uzależnione finansowo od rodziny i męża" (wypowiedź
kobiety z wykształceniem policealnym, zamieszkałej na
wsi).
"Kobiety powinny zająć się domem i wychowywaniem
dzieci oraz przeznaczyć więcej czasu dla siebie
1
rozwijania działalności charytatywnej. Mężczyźni powin-
ni zarobić na utrzymanie rodziny na określonym poziomie
oraz więcej czasu poświęcać własnej rodzinie i rozwijaniu
własnych zainteresowań ..." (wypowiedź urzędniczki
z wykształceniem średnim technicznym, matki jednego
chłopca, zamieszkałej w Warszawie).
"Uważam, że kobieta, jako matka wychowująca dzieci
nie powinna pracować zawodowo, ponieważ czasem
odbija się to na rodzinie. Ale dziś żyjemy w takim świecie,
że mężczyźni nie mają pracy lub (mają - E.L.) bardzo
niskie zarobki" (wypowiedź kobiety mającej własny
biznes, ze średnim wykształceniem, matki dwójki dzieci,
zamieszkałej w Radomiu). k
"Sądzę, że rola kobiety powinna ograniczać się do
wychowywania dzieci oraz zajmowania się sprawami
domowymi. Myślę że kobiety powinny mieć więcej czasu
na poszerzanie własnych zainteresowań, życie to-
warzyskie i kulturalne. Ideałem byłoby, gdyby mężczyzna
zarobił na utrzymanie rodziny, zapewniając podstawowy
standard" (wypowiedź robotnicy z wykształceniem
zasadniczym zawodowym, matki jednego dziecka,
zamieszkałej w Warszawie).
"Mężczyzna powinien tyle zarobić na utrzymanie
rodziny, aby kobieta mogła się zająć domem i dziećmi"
(wypowiedź robotnicy z wykształceniem zasadniczym
zawodowym, matki dwójki dzieci, zamieszkałej
w Łomży).
"...kobieta powinna zajmować się wychowywaniem
dzieci oraz domem. Aż powinien zarabiać tyle, żeby
starczyło na utrzymanie rodziny" (wypowiedź robotnicy
z wykształceniem zasadniczym zawodowym, matki
sześciorga dzieci, zamieszkałej w Kozienicach).
JAK KOBIETY POSTRZEGAJĄ SWOJĄ ROLĘ
W SPOŁECZEŃSTWIE?
Polska należy do tych krajów, w których aktywność
zawodowa kobiet jest stosunkowo wysoka. Wśród kobiet
czynnych zawodowo zdecydowaną większość stanowią
kobiety zamężne, mające dzieci [2], Jeśli pytać kobiety
o to, dlaczego pracują zawodowo, to najczęściej
wskazują one - o czym już wyżej wspomniano - na jeden
z czynników o charakterze materialnym. Podkreślić
trzeba, że częstość występowania tego czynnika
zwiększyła się nieco w ostatnich latach, kiedy gwałtowne
przemiany gospodarcze przyczyniły się z jednej strony do
wzrostu roli pieniądza i przedsiębiorczości wśród ludzi,
a z drugiej unaoczniły, że utrzymanie rodziny za jedną,
mężowską pensję jest często niemożliwe. Nie należy
jednak zapominać, że wciąż znacząca grupa kobiet po
prostu chce pracować, bo daje im to satysfakcję, podnosi
ich wartość i społeczną użyteczność. W szczególności
kobiety lepiej wykształcone, mające konkretny zawód
częściej wskazują na pozamaterialne niż materialne
przyczyny aktywności zawodowej [3],
Zajęcia domowe i praca zawodowa w zasadzie
wypełniają dzień badanych kobiet. Tylko nieliczne
wskazały na inne rodzaje aktywności - działalność
społeczną, dokształcanie, uczestniczenie w imprezach
kulturalnych. To ostatnie oraz uprawianie sportu było
istotnie różnicowane przez poziom wykształcenia kobiety.
Im wyższy poziom wykształcenia, tym częstsze udziały
w imprezach kulturalnych (7% wśród kobiet z wyk-
ształceniem podstawowym wobec 68% wśród mających
wykształcenie wyższe) oraz tym częstsze uprawianie
jakiegoś hobby lub sportu (odpowiednio: 19% i 53%).
Z wypowiedzi wielu kobiet wynika, że nie czują się one
dyskryminowane przez mężczyzn, że mają możliwości
kształcenia się i podejmowania pracy zawodowej, że ich
rola w społeczeństwie wzrasta. Narzekają natomiast
często na zbyt duże obciążenie obowiązkami, żeż za
mało pomaga w domu, że sytuacja finansowa rodzin jest
w ostatnich latach bardzo trudna, że żyje się ogólnie
ciężko. A oto wypowiedzi samych kobiet:
"Kobiety w Polsce w porównaniu z kobietami na
świecie nigdy nie były dyskryminowane w rodzinie
iśpoleczeństwie. Były i są nadal dyskryminowane
w pracy (zarobkowo i w strukturze władzy)" (wypowiedź
kobiety uprawiającej wolny zawód, z wyższym wyk-
ształceniem, matki jednej dziewczynki, zamieszkałej
w Warszawie).
"Kobiety powinny zajmować wysokie stanowiska
w społeczeństwie. Są one bardziej odpowiedzialne za to
co robią, dokładne w pracy, najczęściej nie używają
alkoholu" (wypowiedź pedagoga z wyższym wyk-
ształceniem, matki trójki dzieci, zamieszkałej w Łomży).
"Kobieta w społeczeństwie polskim osiąga stopniowo
coraz wyższą pozycję i to bardzo dobrze. Każdy powinien
wykonywać taką pracę, do której ma odpowiednie
predyspozycje. Pozycja kobiety w rodzinie zależy w dużej
mierze od niej samej..." (wypowiedź emerytki z wyższym
wykształceniem, matki dwójki dzieci, zamieszkałej
w Radomiu).
"... w naszym społeczeństwie zbyt wiele stanowisk
zajmują mężczyźni (...) Myślę, że minęły już czasy, gdy
kobieta była odpowiedzialna tylko za wychowywanie
dzieci, porządki i garnki. Bardziej pokojowe nastawienie
kobiet do świata może zmniejszyłoby liczbę wojen, gdyby
[kobiety - E.L.j decydowały o tym" (wypowiedź urzędnicz-
ki z wykształceniem policealnym, matki jednego dziecka,
zamieszkałej w Łomży).
"Nie odczuwam dyskryminacji kobiet w Polsce. Moje
zarobki są o 300% wyższe od zarobków męża. Pozycja
mężczyzn w rodzinie i społeczeństwie jest coraz słabsza.
Kobiety są ambitne zawodowo i nie wystarcza im już
satysfakcja z dobrze prowadzonego domu. W obecnej
rzeczywistości większość kobiet przejęła na siebie
obowiązki finansowego utrzymania rodziny i wywiązują
się z tego dużo lepiej niż mężczyźni. Określenie
mężczyzny jako głowy rodziny zaczęło tracić na swej
aktualności, gdyż nie może on nadążyć za szybko
zmieniającymi się warunkami otoczenia" (wypowiedź
księgowej z wykształceniem średnim technicznym, matki
dwójki dzieci, zamieszkałej w Warszawie).
"Uważam, że pozycja kobiety w Polsce jest dobra,
mogą uczyć się i pracować gdzie chcą. Jednak po
założeniu rodziny jest im bardzo ciężko, ponieważ-
żowie (jak do tej pory) zarabiają niewystarczająco, aby
utrzymać rodzinę. Kobiety, aby pomóc w utrzymaniu,
musiały podejmować pracę, kosztem wychowania dzieci.
(...) Chciałabym, aby kobieta mogła pracować wtedy,
gdyby jej to sprawiało przyjemność, zadowolenie, a nie
z musu, aby zarobić na życie, dla dzieci" (wypowiedź
kobiety nie pracującej, z wykształceniem średnim, matki
trójki dzieci, zamieszkałej w Warszawie).
"Tylko kobieta wykształcona, prowadząca własny
biznes liczy się w społeczeństwie polskim. Inne pracują,
bo muszą wesprzeć budżety rodzinne" (wypowiedź
robotnicy z wykształceniem podstawowym, matki dwójki
dzieci, zamieszkałej w Radomiu).
"Mimo że to niemal XXI wiek i od szeregu lat jest
równouprawnienie, kobieta w wielu przypadkach nie jest
traktowana na równi z mężczyzną. Mimo że kobiety
pracują zawodowo, to wcale nie zwalnia to ich od
czynności domowych, jakie są przypisywane kobiecie od
wieków. W społeczeństwie kobieta równięż jest z reguły
traktowana gorzej od mężczyzny. Mężczyźnie ujdzie
wszystko, a od kobiety wymaga się wszystkiego co
wzniosłe, dobre i wspaniałe..." (wypowiedź księgowej ze
średnim wykształceniem, matki dwójki dzieci, zamieszka-
łej w Radomiu).
"Rola kobiety w Polsce jest bardzo trudna, gdyż ze
względu na przeciętnie niskie zarobki mężczyzn, kobiety
muszą pracować bez względu na to czy chcą, czy nie (...)
Najgorszą sprawą jest brak mieszkań: wielopokoleniowe
rodziny w jednym małym mieszkaniu, często 40-letnia
kobieta nie jest panią domu, a jedynie lokatorką
u teściowej czy matki ..." (wypowiedź pedagoga z wyż-
szym wykształceniem, matki dwójki dzieci, zamieszkałej
w Warszawie).
"Kobieta nie powinna w ogóle pracować zarobkowo.
Zarobki jej męża winny starczyć na średnie i dosyć dobre
utrzymanie rodziny. Kobieta powinna zająć się domem
i dziećmi. A jeżeli już chce pracować, to- jej pozycja
w społeczeństwie powinna być na równi z mężczyznami"
(wypowiedź urzędniczki, z wykształceniem średnim
technicznym, matki dwójki dzieci, zamieszkałej w War-
szawie).
Z powyższego wynika, że współczesna kobieta
w Polsce jest zmotywowana do coraz szerszego udziału
w życiu społecznym. Raczej nie wrócą czasy, w których
mężczyzna był "panem i bogiem", a kobieta albo jego
służącą, albo damą do towarzystwa. Tendencja jest taka,
że kobiety usamodzielniają się psychicznie i także
Ciąg dalszy na stronie 10
ROLE KOBIECE I MĘSKIE
W OPINII POLSKICH KOBIET
Dokończenie ze strony 9
materialnie, i mogą same decydować o swojej przyszłości.
Faktem jest jednak, że skutki emancypacji kobiet
obciążają przede wszystkim je same, bo podejmując
nowe role jednocześnie wzięły na siebie nowe obowiązki,
nie mając komu powierzyć obowiązków dotychczas
wykonywanych, związanych z rodziną i prowadzeniem
gospodarstwa domowego. Tylko nieliczne rodziny jest
stać w Polsce na zatrudnienie pomocy domowej czy
opiekunki do dziecka, a mężczyźni z zadowoleniem
przyjmują współpartnera do tworzenia dochodu rodziny,
ale bez wyraźnej chęci wchodzenia w role zarezerwo-
wane tradycyjnie dla kobiet. Tak więc zgodzić się należy
z następującą wypowiedzią:
"Kobiety w Polsce przez całe lata dążyły do
równouprawnienia i dlatego dziś są zmęczone i smutne.
Zapłaciły zbyt wysoką cenę za równouprawnienie, które
naprawdę nie jest równe" (matka jednego dziecka,
zajmująca stanowisko kierownicze, z wykształceniem
policealnym, zamieszkała w Łomży).
Ewa Lisowska
Literatura
[1] U. Bjornberg (ed.), European Parents in the 1990s
Contradictions and Comparisons, Transaction Publishers 1992,
New Brunswick, New Yersey.
[2] A. Kurzynowski, Aktywność zawodowa rodziców jako
podstawa warunków bytu rodziny w poszczególnych fazach jej
rozwoju, w: Fazy rozwoju rodziny a jej potrzeby, SGH, Akademia
Ekonomiczna w Poznaniu, GUS 1991, Warszawa, ss.34-37.
[3] A. Kurzynowski, Aktywizacja zawodowa kobiet a funkcjono-
wanie rodziny w świetle polityki społecznej, w: Problemy rodziny
w polityce społecznej, Centralny Program Badań Podstawowych
09.09., wyd. Ośrodka Badań Społecznych 1991, Warszawa, ss.
81-84.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
ResearchGate has not been able to resolve any references for this publication.