ArticlePDF Available

Nesting of the Sandwich Tern Sterna sandvicensis in Poland in 2006–2013.

Authors:
  • Grupa Badawcza Ptaków Wodnych "KULING", Poland, Gdańsk

Abstract

The first Polish breeding records of the Sandwich Terns come from 1929 and 1932–1936. During this period up to three pairs of the species nested in the estuary of the Vistula Śmiała River near the city of Gdańsk. In 1972 an unsuccessful breeding attempt of three pairs was recorded at the lake of Gardno. In 1977–1986 there was a colony of Sandwich Terns at the mouth of the Vistula cross-cut. In 1982 the colony hosted about 300 pairs, but in the successive years the colony size declined. In 1989 and 1991 few Sandwich Terns nested again at the mouth of the Vistula cross-cut, but only in 2006 they started nesting on a breakwater in Gdynia port, where 140 nests were recorded. The following year nests of Sandwich Terns were observed at the mouth of the Vistula cross-cut, where they had nested previously. In 2006–2013 the colony size ranged from 100 to 570 nests, reaching the highest values in 2009 (in 2014 at least 630 nests were found). Apart from the Sandwich Terns several other species nested on the same sandbank, such as the Common Terns Sterna hirundo (up to 360 pairs), Little Terns Sternula albifrons (up to 200 par), Herring Gulls Larus argentatus (up to 5 pairs), Black-headed Gulls Chroicocephalus ridibundus (up to10 pairs) and one pair of the Oystercatcher Haematopus ostralegus. The production of nestlings, in years when the colony was not destroyed by high water, ranged from 0.6 to 1.2–1.4 young per a breeding pair. Apart from natural factors, such as high waters or storms, the most important threat for nesting Sandwich Terns constitutes tourism. The penetration of sandbans by terrestial predators has never been observed, but nests at the coast were always destroyed by foxes Vulpes vulpes.
96
Ornis Polonica 2014, 55: 96–104
Gniazdowanie rybitwy czubatej Sterna sandvicensis
w Polsce w latach 2006–2013
Włodzimierz Meissner, Szymon Bzoma, Piotr Zięcik,
MagdalenaWybraniec
Abstrakt: Pierwsze dane o lęgach rybitw czubatych na terenach dzisiejszej Polski pochodzą z lat 1929
i 1932–1936, gdy w okolicach Gdańska, w ujściu Wisły Śmiałej, gnieździło się do 3 par. W 1972 roku
odnotowano nieudaną próbę lęgu 3 par nad jeziorem Gardno. W latach 1977–1986 kolonia rybitw
czubatych istniała w ujściu przekopu Wisły i w roku 1982 liczyła ok. 300 par, po czym w kolejnych
sezonach liczebność stopniowo spadała. W latach 1989 i 1991 rybitwy czubate ponowie zagnieździły
się bardzo nielicznie w ujściu przekopu Wisły, po czym dopiero w 2006 roku znaleziono ich kolonię na
falochronie portu w Gdyni, gdzie stwierdzono 140 gniazd. W następnym sezonie lęgi rybitw czubatych
zaobserwowano w ujściu przekopu Wisły, w miejscu gdzie gatunek ten gnieździł się w latach 70. i 80.
XX wieku oraz w latach 1989 i 1991. W okresie 2006–2013 wielkość kolonii wahała się od 100 do 570
gniazd, przy czym liczebność populacji lęgowej była najwyższa w roku 2009 (w roku 2014 stwierdzono
nie mniej niż 630 gniazd). Razem z rybitwami czubatymi na tej samej wyspie gnieździły się też rybitwy
rzeczne Sterna hirundo (do 360 par), rybitwy białoczelne Sternula albifrons (do 200 par), mewy srebrzy-
ste Larus argentatus (do 5 par), śmieszki Chroicocephalus ridibundus (do 10 par) i jedna para ostrygojada
Haematopus ostralegus. Produkcja piskląt, w latach gdy kolonia nie została zniszczona przez wezbrania
wody, wyniósł od 0,6 do 1,2–1,4 pisklęcia na parę. Oprócz czynników naturalnych, takich jak wezbra-
nia powodziowe i sztormowe, największymi zagrożeniami dla rybitw czubatych lęgnących się w ujściu
przekopu Wisły pozostaje silna presja ze strony turystów. Nie zaobserwowano penetracji kolonii znaj-
dującej się na piaszczystych wyspach przez drapieżniki lądowe, natomiast próby lęgów na wybrzeżu
kończyły się zawsze zniszczeniem gniazd przez lisy Vulpes vulpes.
Słowa kluczowe: rybitwa czubata, Sterna sandvicensis, Zatoka Gdańska, kolonia rybitw,
produkcja młodych, Mewia Łacha
Nesting of the Sandwich Tern Sterna sandvicensis in Poland in 2006–2013. Abstract: The rst
Polish breeding records of the Sandwich Terns come from 1929 and 1932–1936. During this pe-
riod up to three pairs of the species nested in the estuary of the Vistula Śmiała River near the city
of Gdańsk. In 1972 an unsuccessful breeding attempt of three pairs was recorded at the lake of
Gardno. In 1977–1986 there was a colony of Sandwich Terns at the mouth of the Vistula cross-cut.
In 1982 the colony hosted about 300 pairs, but in the successive years the colony size declined.
In 1989 and 1991 few Sandwich Terns nested again at the mouth of the Vistula cross-cut, but only
in 2006 they started nesting on a breakwater in Gdynia port, where 140 nests were recorded. The
following year nests of Sandwich Terns were observed at the mouth of the Vistula cross-cut, where
they had nested previously. In 2006–2013 the colony size ranged from 100 to 570 nests, reaching
the highest values in 2009 (in 2014 at least 630 nests were found). Apart from the Sandwich Terns
97
several other species nested on the same sandbank, such as the Common Terns Sterna hirundo
(up to 360 pairs), Little Terns Sternula albifrons (up to 200 par), Herring Gulls Larus argentatus (up
to 5 pairs), Black-headed Gulls Chroicocephalus ridibundus (up to10 pairs) and one pair of the
Oystercatcher Haematopus ostralegus. The production of nestlings, in years when the colony was
not destroyed by high water, ranged from 0.6 to 1.2–1.4 young per a breeding pair. Apart from
natural factors, such as high waters or storms, the most important threat for nesting Sandwich Terns
constitutes tourism. The penetration of sandbans by terrestial predators has never been observed,
but nests at the coast were always destroyed by foxes Vulpes vulpes.
Key words: the Sandwich Tern, Sterna sandvicensis, the Gulf of Gdańsk, tern colony, nestling
production, Mewia Łacha
Rybitwa czubata Sterna sandvicensis gnieździ się w zachodniej Palearktyce (podgatu-
nek S. s. sandvicensis), na wschodnim wybrzeżu USA i na Wyspach Karaibskich (S. s.
acuavida) oraz na północnych i wschodnich wybrzeżach Ameryki Południowej (S. s.
eurygnatha) (del Hoyo et al. 1996). Podgatunek nominatywny tworzy dwie, duże po-
pulacje gniazdujące we wschodniej części północnego Atlantyku (55–57 tys. par) oraz
nad Morzem Czarnym i Azowskim (20–66 tys. par), natomiast trzecia, zdecydowanie
mniejsza populacja zamieszkuje rejon Morza Kaspijskiego (6,5–10 tys. par) (Wetlands In-
ternational 2006). Rybitwy czubate gniazdujące nad Bałtykiem zaliczane są do populacji
wschodnioatlantyckiej (Wetlands International 2006, Hermann et al. 2008).
Populacja lęgnąca się na wybrzeżach Bałtyku należy do jednej z mniejszych w całym
zasięgu występowania tego gatunku. Rybitwy czubate zaczęły zasiedlać wybrzeża Morza
Bałtyckiego pod koniec pierwszego dwudziestolecia XX wieku, a trwałe, większe kolonie
pojawiły się w latach 1939–1944 w Szwecji i po roku 1950 na południowo-zachodnim
Bałtyku (Herrmann et al. 2008). Od drugiej połowy lat 90. XX wieku liczebność tego
gatunku nad Bałtykiem wahała się w granicach 2000–2500 par. Obecnie na wybrzeżu
Niemiec gnieździ się rocznie 600–800, w Danii 550–2000, w Szwecji 100–500, a w Es-
tonii 600–900 par (Hermann et al. 2008).
Pierwsze dane o lęgach rybitw czubatych na terenach dzisiejszej Polski pochodzą
z lat 1929 i 1932–1936, gdy w okolicach Gdańska, na Zielonych Wyspach niedaleko
Górek Zachodnich w ujściu Wisły Śmiałej, gnieździło się do 3 par (Glutz von Blotzheim
& Bauer 1982). W 1972 roku odnotowano nieudaną próbę lęgu 3 par nad jez. Gardno
(Bednorz 1983). W latach 1977–1986 kolonia rybitw czubatych istniała początkowo po
zachodniej stronie ujścia przekopu Wisły i w szczytowym roku 1982 liczyła do 300 par
(Pągowski 1979, Tomiałojć & Stawarczyk 2003). W kolejnych sezonach gniazda znaj-
dowano po obu, lub tylko po jednej stronie przekopu, ale liczebność kolonii stopniowo
spadała i w 1987 roku lęgów rybitwy czubatej już nie zaobserwowano (Hermann et
al. 2008). Po dwóch latach przerwy rybitwy czubate ponowie zagnieździły się w ujściu
przekopu Wisły, po wschodniej jego stronie, gdzie w 1989 roku znaleziono jedno, a dwa
lata później 24 gniazda. W latach 1992–2005 gniazdowania tego gatunku w Polsce nie
odnotowano (Tomiałojć & Stawarczyk 2003).
W niniejszej publikacji opisujemy przebieg lęgów rybitw czubatych nad Zatoką Gdań-
ską w latach 2006–2013. Omawiamy też najważniejsze zagrożenia dla jedynej kolonii
lęgowej istniejącej w Polsce.
Teren badań
Obserwacje gniazdujących rybitw czubatych w latach 2006–2013 prowadzone były
w dwóch miejscach nad Zatoką Gdańską. W 2006 r. kolonia została założona na fa-
98
lochronie wyspowym w porcie w Gdyni, niedaleko Skweru Kościuszki (rys. 1). Od 2007
r. rybitwy czubate gniazdują w rezerwacie przyrody „Mewia Łacha”. Rezerwat obejmuje
ujściowy odcinek przekopu Wisły, w tym łachy na wschodnim i zachodnim brzegu uj-
ścia. Przekop Wisły jest obecnie główną odnogą ujściową Wisły i zachodzą w nim bardzo
dynamiczne procesy związane z kształtowaniem się stożka napływowego. Wisła wnosi
rokrocznie do morskiej strefy brzegowej od 0,6 do 1,5 miliona m3 osadów, głównie piasz-
czystych, z których większość osadza się w samym ujściu tworząc wypłycenia i łachy
(Pruszak et al. 2005). Kształt i wielkość łach oraz ich wyspowy lub półwyspowy charakter
ulega bardzo dynamicznym zmianom zarówno pod wpływem zmian w ilości niesionej
przez Wisłę wody, jak i z powodu oddziaływania fal morskich. Prowadzone w 2012 r.
prace pogłębiające tor wodny i zasilanie pobranym materiałem łach po wschodniej stro-
nie przekopu Wisły, miały także wpływ na wielkość łachy z kolonią rybitw. W latach
2007–2013 zarówno liczba, jak i kształt oraz położenie łach było różne w każdym z se-
zonów (rys. 1).
Rys. 1. Kształt i położenie łach z koloniami rybitw w ujściu przekopu Wisły. A – łacha z lęgami istniejąca
tylko w 2007 r., później połączona z lądem; B – łacha o zmiennym kształcie i wielkości, miejsce lęgów w
latach 2008–2010 i 2013, C – łacha, od 2011 r. połączona z łachą B, będąca miejscem lęgów w latach
2011–2012 i pierwszej próby w 2013 r., D – łacha powstała w 2011 r., odnotowano na niej tylko lęgi rybitw
białoczelnych i rzecznych. Strzałkami zaznaczono miejsce lęgów rybitw czubatych nad Zatoką Gdańską
w 2006 roku oraz w latach 2007–2013
Fig. 1. The shape and locations of sandbanks with tern colonies at the mouth of the Vistula River cross-
cut: A – a sandbak existing only in 2007, connected with the coast in successive years; B – a sandbank
of variable shape and size, tern nesting site in 2008–2010 and 2013, C – a sandbank connected with the
sandbank B since 2011, nesting site in 2011–2012 and the rst nesting attempt in 2013 r., D – a sandbank
created in 2011, nesting site of only two tern species: the Little and Common Tern. Arrows indicate nesting
sites of the Sandwich Tern in the Gulf of Gdańsk in 2006 and 2007–2013
99
Materiały i metody
Początek składania jaj szacowano na podstawie obserwacji prowadzonych lunetą, nie rza-
dziej niż raz w tygodniu, bez wchodzenia na teren gniazdowania rybitw. W latach 2012
i 2013 początek okresu składania jaj można było ustalić dzięki stałemu podglądowi terenu
kolonii przez kamerę zamontowaną na prawym brzegu Wisły w pobliżu wyspy z kolonią.
Kolonię rybitw czubatych odwiedzano cztery razy w sezonie, o ile nie uległa ona znisz-
czeniu przed końcem lęgów. Po stwierdzeniu ptaków, których zachowanie wskazywało na
wysiadywanie jaj, w przeciągu kilku dni wykonywano pierwszą kontrolę kolonii. Za każ-
dym razem, podczas pierwszej kontroli, na wyspie stwierdzano nieliczne pełne zniesienia.
Kolejna kontrola następowała po ok. miesiącu od oszacowanej daty rozpoczęcia składania
jaj i była najważniejszą dla oceny liczebności kolonii. W tym terminie pojedyncze wyklute
pisklęta pozostawały jeszcze w dołkach gniazdowych i były liczone tak jak gniazda z ja-
jami. W ostatnich kilku latach ocena liczebności na tym etapie odbywała się z wykorzy-
staniem wykonanych w trakcie kontroli zdjęć. Trzecia kontrola miała miejsce po upływie
ok. miesiąca od poprzedniej i miała na celu przede wszystkim obrączkowanie piskląt.
W trakcie jej trwania notowano też liczbę nowych gniazd z jajami. Suma gniazd znalezio-
nych podczas drugiej kontroli i gniazd z jajami policzonych w trakcie trzeciej kontroli zo-
stała przyjęta jako liczba par gniazdujących w danym roku. Po około dwóch tygodniach,
podczas czwartej wizyty w kolonii ponownie obrączkowano pisklęta i notowano numery
obrączek na ptakach wcześniej oznakowanych i schwytanych powtórnie.
Ze względu na zapisy zawarte w zezwoleniu wydanym przez Regionalną Dyrekcję
Ochrony Środowiska w Gdańsku ograniczające liczbę wizyt w kolonii, nie można było
w kolejnych latach szacować sukcesu lęgowego rybitw czubatych. Do określenia produk-
cji młodych posłużono się uproszczonym podejściem polegającym na obliczeniu różnicy
między liczbą zaobrączkowanych piskląt i liczbą piskląt martwych mających obrączki
założone w trakcie poprzednich kontroli. Uzyskany wynik trzeba traktować więc jako
wartość przybliżoną, dotyczącą wyłącznie okresu, w którym obrączkowano pisklęta. Na-
leży też zaznaczyć, że w okolicy kolonii znajdującej się w ujściu przekopu Wisły w latach
2007–2012 rośliny występowały rzadko i nie tworzyły zwartej pokrywy, dzięki czemu
szansa przeoczenia piskląt podczas kontroli była minimalna. Dopiero w roku 2013 przy
kolonii wykształciły się zwarte zbiorowiska psammolne, co w pewnym stopniu mogło
utrudnić odnalezienie wszystkich piskląt.
Wyniki
Kolonia lęgowa w porcie w Gdyni
W roku 2006 rybitwy czubate zachowujące się w sposób sugerujący lęgi zauważono w po-
łudniowej części portu w Gdyni, w sąsiedztwie Skweru Kościuszki (obs. P. Zięcik). Kolonia
liczyła 140 gniazd i była zlokalizowana na przeznaczonym do remontu falochronie wyspo-
wym. W roku tym zaobrączkowano 194 pisklęta, jednak gęsta pokrywa roślinna uniemoż-
liwiła odnalezienie i schwytanie wszystkich ptaków. Po zakończeniu lęgów znaleziono na
falochronie 26 martwych piskląt, w tym 3 bez obrączek. Oszacowano więc, że produkcja
piskląt w 2006 roku kształtował się na poziomie 1,2–1,4 pisklęcia na parę (tab. 1). Razem
z rybitwami czubatymi na falochronie w Gdyni gnieździły się też śmieszki Chroicocepha-
lus ridibundus (ok. 500 par) i mewy srebrzyste Larus argentatus (ok. 40 par), z tego dwie
pary w niewielkiej odległości od gniazd rybitw. W 2007 roku prace remontowe falochronu
przedłużały się i rybitwy czubate nie wróciły do portu Gdynia. Urząd Morski w Gdyni wy-
100
konał zastępcze, tymczasowe siedliska na sąsiednim falochronie portu wojennego, ok. 2
km od ubiegłorocznego miejsca lęgów. Rybitwy czubate nie zasiedliły też tego miejsca. Za-
stępcze siedlisko pozostawało na falochronie wojskowym do końca sezonu lęgowego 2009
Tabela 1. Liczba gniazd, szacowany termin początku składania jaj, liczba zaobrączkowanych pi-
skląt i przybliżona produkcja piskląt w przeliczeniu na jedną parę. Podano również przybliżoną
liczebność gniazd innych gatunków gniazdujących razem z rybitwami czubatymi. 1 – w nawiasie
podano liczbę par; uwzględniono tylko ptaki gnieżdżące się na wyspie lub na falochronie z kolonią
rybitw czubatych, 2 – próba lęgów na cyplu, 3 – ocena może być zaniżona z powodu bujnej wege-
tacji tuż obok miejsca gniazdowania rybitw, 4 – lęgi powtarzane po zalaniu kolonii
Table 1. Number of nests, estimated rst-egg laying dates, number of ringed nestlings and estimated
nestling production per a breeding pair of the Sandwich Tern. Additionally an approximate numbers
of other species breeding with Sandwich Terns are given. (1) – year, (2) – number of nests, (3) – pe-
riod of beginning of egg laying, (4) – numbers of ringed pulli, (5) – production of nestlings, (6) – ac-
companying species in the colony, (7) – total. 1 – numbers of pairs are given in brackets, including
birds nesting on a sandbank or breakwater within the colony of Sandwich Terns, 2 – nesting attempt
on a headland, 3 – values may be underestimated due to luxurious vegetation close to nesting sites,
4 – replacement clutches after colony ooding
Rok (1)
Liczba
gniazd
(2)
Zakres dat, na
który przepadał
początek składania
jaj (3)
Liczba
zaobrączkowanych
piskląt (4)
Produkcja
piskląt/
parę (5)
Gatunki
towarzyszące1 (6)
2006 140 5.–7.05 194 1,2–1,4 Ch. ridibundus (500)
L. argentatus (40)
2007 400 18.–23.05 390 1,0 S. hirundo (300)
S. albifrons (30)
Ch. ridibundus (10)
2008 300 12.–15.052/20.–
23.05
180 0,6 S. hirundo (200)
S. albifrons (45)
L. argentatus (4)
H. ostralegus (1)
2009 570 20.–23.05 419 0,7 S. hirundo (360)
S. albifrons (10)
L. argentatus (4)
H. ostralegus (1)
2010 100 10.–15.05/ 10.0620 0
2011 112 23.05–5.06 0 0 S. hirundo (200)
S. albifrons (25)
L. argentatus (5)
Ch. ridibundus (1)
H. ostralegus (1)
2012 276 30.05–1.06 62 brak
danych
S. hirundo (100)
S. albifrons (25)
L. argentatus (5)
2013 415 18.05–20.05/
8.–10.064
244 0,63S. hirundo (250)
S. albifrons (200)
L. argentatus (5)
C. ridibundus (5)
Razem (7) 1489
101
i było wykorzystywane tylko przez mewy srebrzyste (2–3 gniazda w sezonie). Wiosną 2010
roku remont falochronu wyspowego został zakończony i w miejscu, gdzie w 2006 roku
gniazdowały rybitwy czubate umieszczono odpowiednio przygotowane betonowe kuwety
wypełnione różnej grubości żwirem i z odpowiednim drenażem umożliwiającym odpływ
wody. To miejsce również do tej pory nie zostało zasiedlone przez rybitwy, a gniazdują tu
tylko mewy srebrzyste w liczbie kilkunastu par.
Kolonia lęgowa w ujściu przekopu Wisły
W 2007 roku kolonię rybitw czubatych stwierdzono w ujściu przekopu Wisły na terenie
rezerwatu Mewia Łacha, gdzie gatunek ten gniazdował już w latach 1977–1991 (Pągowski
1979, Tomiałojć & Stawarczyk 2003). W latach 2007–2013 liczba gniazd rybitw czuba-
tych w ujściu przekopu Wisły wahała się od 100 do 570 (tab. 1, rys. 2). W 2007 r. kolonia
znajdowała się na wyspie po zachodniej stronie nurtu (rys. 1). W roku następnym, po
połączeniu się tej wyspy z lądem, rybitwy czubate próbowały gnieździć się w tym samym
miejscu (znaleziono kilka zniesień), jednak szybko straciły lęgi i przeniosły się na większe
wyspy po wschodniej stronie nurtu, na których – w różnych miejscach – gniazdują do dziś.
W 2009 r. odnotowano najwyższą jak do tej pory liczbę gniazd tego gatunku w Polsce (rys.
2). W 2010 r. lęgi rybitw zostały zniszczone ok. 25 maja przez falę powodziową na Wiśle.
Ponieważ duża część wyspy po wschodniej stronie została rozmyta, ptaki podjęły próbę
gniazdowania na piaszczystym półwyspie, ale w czasie krótszym niż tydzień gniazda zo-
stały splądrowane przez drapieżniki, prawdopodobnie przez często obserwowanego tam
lisa Vulpes vulpes. W latach 2011–2013 rybitwy czubate zakładały kolonie po wschod-
niej stronie ujścia, z dala od nurtu Wisły. W każdym z tych lat silne wezbrania wód Zatoki
Gdańskiej niszczyły lęgi. W 2011 roku, na początku lipca doszło do całkowitego zniszcze-
nia kolonii, w 2012 r., w połowie lipca fale rozmyły tylko część kolonii i część piskląt oca-
lała, natomiast w 2013 r., po całkowitym zniszczeniu kolonii na początku czerwca, rybitwy
przeniosły się na zachodnią stronę tej samej wyspy, gdzie gniazdowały z sukcesem.
Razem z rybitwami czubatymi, na tej samej wyspie, gnieździły się też rybitwy rzeczne
Sterna hirundo (do 360 par), rybitwy białoczelne Sternula albifrons (do 200 par), mewy
srebrzyste (do 5 par), śmieszki (do 10 par) i jedna para ostrygojadów Haematopus ostrale-
gus (tab. 1). Zapewne gniazdowały tam też dwa gatunki sieweczek Charadrius sp., jednak
ich gniazda nie były wyszukiwane, by zminimalizować czas kontroli kolonii rybitw.
Dyskusja
W 2006 roku rybitwy czubate zagnieździły się w Polsce po 15 latach przerwy. Liczebność
populacji lęgowej w roku 2009 była najwyższa w historii lęgów tego gatunku w Polsce (rys.
21). Po braku sukcesu lęgowego w dwóch kolejnych sezonach (2010 i 2011) zachodziła
obawa, że gatunek ten nie ponowi lęgów w ujściu przekopu Wisły. Niska liczba gniazd
i słaby sukces lęgowy w roku 2012 potwierdzały te obawy. Wykazano bowiem, że rybi-
twy czubate w obrębie Bałtyku wykazują niski stopień przywiązania do miejsc lęgowych
(Nehls 1969, Mathiasson 1980, Herrmann et al. 2008). Także wśród ptaków lęgnących się
w latach 2007–2013 w ujściu przekopu Wisły stwierdzano osobniki obrączkowane jako
1 Podczas kontroli w dniu 24.06.2014 w kolonii stwierdzono 630 gniazd rybitwy czubatej, ok. 500 gniazd
rybitwy rzecznej, ok. 250 gniazd rybitwy białoczelnej, ok. 120 gniazd śmieszki i 3 gniazda mewy srebrzy-
stej. Doświadczenia lat ubiegłych wskazują jednak, że gniazd po tym terminie może jeszcze przybywać i
liczebności te należy traktować jako minimalne.
102
pisklęta w koloniach w Danii, Szwecji, Niemczech, Holandii, Wielkiej Brytanii i Ukrainie
oraz w porcie w Gdyni w 2006 roku (Grupa KULING – dane niepublikowane). Uważa się,
że jednym z najważniejszych czynników, który warunkuje gniazdowanie rybitw czubatych
jest obecność kolonii śmieszek, a spadek liczebności tych mew pociąga za sobą przenosze-
nie się rybitw na inne lęgowiska (Mathiasson 1980, Herrmann et al. 2008). Przypuszcza się,
że rybitwy czubate korzystają z „parasola ochronnego” śmieszek, które aktywnie bronią
swoich gniazd (Veen 1977), pomimo, że mewy te rabują nawet około 30% pokarmu, jaki
rybitwy dostarczają pisklętom (Stienen et al. 2001). W omawianym okresie śmieszki licznie
gnieździły się razem z rybitwami czubatymi tylko w porcie w Gdyni, natomiast w ujściu
przekopu Wisły gniazda tych mew były nieliczne, lub nie było ich wcale. Wydaje się, że
w przypadku rezerwatu Mewia Łacha obecność śmieszek nie była konieczna do powstania
kolonii rybitw czubatych. Rolę tych mew przejęły rybitwy rzeczne, które także agresywnie
i grupowo bronią swoich lęgów, i które w każdym roku gniazdowały obok rybitw czuba-
tych, tak jak to miało miejsce w latach 1970 (Pągowski 1979).
Rybitwa czubata jest chroniona w prawie międzynarodowym postanowieniami Dyrek-
tywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30.11.2009 w sprawie ochrony
dzikiego ptactwa (I Załącznik) oraz jest zaliczona do tzw. gatunków szczególnej troski (Species
of European Conservation Concern; SPEC 2 – gatunki zagrożone, których europejska popu-
lacja przekracza 50% populacji światowej) (BirdLife International 2004). W Polskiej Czerwo-
nej Księdze Zwierząt posiada status CR, czyli gatunku krytycznie zagrożonego (Głowaciński
2001). Oprócz czynników naturalnych, takich jak wezbrania powodziowe i sztormowe, naj-
większym zagrożeniem dla rybitw czubatych lęgnących się w ujściu przekopu Wisły pozo-
staje silna presja ze strony turystów. Przekop Wisły jest szlakiem żeglownym łączącym Wisłę
z Zatoką Gdańską. Jest on także intensywnie wykorzystywany przez rybaków wypływających
Rys. 2. Liczba par lęgowych rybitwy czubatej w Polsce w latach 1977–2013. Kolor czarny – kolonia w ujściu
przekopu Wisły, kolor szary – kolonia w porcie Gdynia (wg Tomiałojć & Stawarczyk 2003 oraz dane własne)
Fig. 2. Number of breeding pairs of the Sandwich Tern in Poland in 1977–2013. Black bars – a colony
at the mouth of the Vistula River cross-cut, grey bars – a colony at the port of Gdynia (after Tomiałojć &
Stawarczyk 2003 and own data)
103
na Zatokę Gdańską i łowiących ryby łososiowate w nurcie jego ujściowego odcinka. Często
wpływają tu też jachty żaglowe i motorowe, a w okresie wakacyjnym także skutery wod-
ne i kajaki. Część z tych jednostek przybijała do wyspy z kolonią rybitw, czasem z zamia-
rem nocowania czy wypuszczania psów. W 2012 roku wyspa z kolonią była na tyle blisko
wschodniej kierownicy przekopu Wisły, że zdarzały się przypadki wejść turystów z lądu, jed-
nak w 2013 r. wykonano prace, które pogłębiły przesmyk między wyspą a lądem i takich za-
chowań już nie odnotowano. Pilnowanie rezerwatu, akcje edukacyjne i medialne sprawiają,
że coraz mniej jest zagrażających kolonii naruszeń zakazu wstępu na wyspę z kolonią przez
załogi jachtów i skuterów wodnych. W 2013 r. odnotowano tylko jedno takie zdarzenie,
podczas gdy w roku 2008 było ich sześć, a w 2009 aż kilkanaście.
Jak do tej pory, gniazdowanie na wyspach uniemożliwiło penetrację kolonii przez dra-
pieżne ssaki, takie jak lis i norka amerykańska Neovison vison, obserwowane w rezerwa-
cie Mewia Łacha na lądzie stałym. Potencjalnym zagrożeniem dla lęgów rybitwy czubatej
może być mewa srebrzysta, która jest głównym drapieżnikiem porywającym pisklęta z naj-
późniejszych lęgów, gdy liczebność kolonii jest już bardzo niska. Zaobserwowano także
dwa ataki dorosłego kormorana Phalacrocorax carbo zakończone połknięciem pisklęcia
oraz ataki bielików Haliaeetus albicilla na gniazdujące ptaki. Liczba gniazd mewy srebrzy-
stej w ujściu przekopu Wisły jest obecnie niska, stąd gatunek ten nie wywiera silnej presji
na kolonię rybitw. W wielu miejscach w Europie prowadzono redukcje liczebności dużych
gatunków mew w celu ochrony lęgów innych gatunków, w tym rybitw (Thiessen 1986,
von Prater & Vauk 1988, Blokpoel e al. 1997, Kube et al. 2005, Hario et al. 2009). Jednak
oceny wpływu drapieżnictwa ze strony mew na populacje rybitw czubatych nie jed-
noznaczne i stąd zasadność takich programów bywa kwestionowana (Kube et al. 2005,
Laggemach & Bellebaum 2005). W latach 2012–2013 jaja w gniazdach mew srebrzystych
położonych blisko kolonii rybitw były za zgodą Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska
w Gdańsku olejowane i pisklęta z nich nie wykluwały się. Zagrożeniem dla lęgów rybitw
czubatych, przynajmniej w Polsce, były też nierzetelnie wykonywane ekspertyzy dotyczące
oddziaływania na ptaki planowanych inwestycji. Taka sytuacja miała miejsce w 2006 roku
w porcie Gdynia, gdzie dopiero szeroko zakrojone działania organizacji pozarządowych
doprowadziły do wstrzymania prac remontowych w miejscu gniazdowania ptaków w se-
zonie lęgowym (http://www.kuling.org.pl/rybitwy/index.html; zakładka Port Gdynia 06).
Dziękujemy wszystkim członkom i sympatykom GBPW KULING, którzy brali udział w pil-
nowaniu kolonii i pracach na terenie rezerwatu, a w szczególności: Gerardowi Beli, Arturowi
Niemczykowi, Adamowi Janczyszynowi, Dawidowi Kilonowi, Ewelinie Kurach, Jowicie Kurach,
Mateuszowi Ściborskiemu, Cezaremu Wójcikowi, Piotrowi Rydzkowskiemu i Piotrowi Nagórskie-
mu. Marii Wieloch dziękujemy za pomoc i wsparcie. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska
i Gospodarki Wodnej w Gdańsku snansował akcję pilnowania rezerwatu i działania edukacyjne
prowadzone tam od 2007 roku. Grupa LOTOS S.A. od 2010 r. wspiera program „Chronimy Naturę
na Wyspie Sobieszewskiej”. Media, szczególnie Radio Gdańsk i Dziennik Bałtycki, udostępniają
swoje łamy dla wiadomości z rezerwatu. Urząd Morski w Gdyni, Urząd Miejski w Gdańsku oraz
Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Gdańsku, w zakresie swoich kompetencji, wspierają
prace czynnej ochrony w rezerwacie. Praca Grupy Badawczej Ptaków Wodnych KULING nr 151.
Literatura
Bednorz J. 1983. Awifauna Słowińskiego Parku Narodowego z uwzględnieniem stosunków ilościo-
wych. Poznańskie Tow. Przyjaciół Nauk 65: 1–101.
BirdLife International 2004. Birds in Europe: population estimates, trends and conservation status.
BirdLife International, Cambridge.
104
Blokpoel H., Tessier G.D., Andress, R.A. 1997. Successful restoration of the island common tern
colony requires on-going control of ring-billed gulls. Colonial Waterbirds 20: 98–101.
del Hoyo J., Elliott A., Sargatal J. (eds). 1996. Handbook of the Birds of the World, 3. Hoatzin to
Auks. Lynx Edicions, Barcelona.
Glutz von Blotzheim U.N., Bauer K.M. 1982. Handbuch der Vögel Mitteleuropas. 8/II. Akademis-
che Verlagsgesellschaft, Wiesbaden.
Głowaciński Z. (red.). 2001. Polska Czerwona Księga Zwierząt – Kręgowce. PWRiL, Warszawa.
Hario M., Rintala J., Tanner J. 2009. Culling project on herring gulls of the central Gulf of Finland
2004–2007. Riista– ja kalatalous – Tutkimuksia 4: 1–19.
Hermann C., Nehls W.H., Gregersen J., Knief W., Larsson R., Elts J., Wieloch M. 2008. Distribution
and population trends of the Sandwich Tern Sterna sandvicensis in the Baltic Sea. Vogelwelt
129: 35–46.
Kube J.U., Brenning U., Kruch W., Nehls H.W. 2005. Bestandsentwicklung von bodenbrütenden
Küstenvögeln auf Inseln in der Wismar-Bucht (südwestliche Ostsee): Lektionen aus 50 Jahren
Prädatorenmanagement. Vogelwelt 126: 299–320.
Laggemach T., Bellebaum J. 2005. Prädation und der Schutz bodenbrütenden Vogelarten in
Deutschland. Vogelwelt 126: 259–298.
Mathiasson S. 1980. Sandwich Tern Sterna sandvicensis in a changing bird community and the
need for alternate breeding sites. Acta Ornithol. 17: 87–105.
Nehls H. W. 1969. Zum Umsiedlung, Brutortstreue und Brutreife der Brandseeschwalbe (Sterna
sandvicensis) nach Ringfunden auf Langenwerder. Vogelwarte 25: 52–57.
Pągowski Z. 1979. Gnieżdżenie się rybitw czubatych (Sterna sandvicensis) w rejonie ujścia Wisły.
Not. Orn. 20: 50–51.
Pruszak Z., van Ninh P., Szmytkiewicz M., Manh Hung N., Ostrowski R. 2005. Hydrology and mor-
phology of two river mouth regions (temperate Vistula Delta and subtropical Red River Delta).
Oceanologia 47: 365–385.
Stienen E.W.M., Brenninkmeijer A., Geschiere K.E. 2001. Living with gulls: the consequences for
Sandwich Terns of breeding in association with Black-headed Gulls. Waterbirds 24: 68–82.
Thiessen H. 1986. Zur Bestandsentwicklung und Situation von Möwen Laridae und Seeschwalben
Sternidae in Schleswig-Holstein – sowie Gedanken zum “Möwenproblem”. Seevögel 7: 1–12.
Tomiałojć L., Stawarczyk T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. PTPP
„pro Natura”, Wrocław.
Veen J. 1977. Functional and casual aspects of nest distribution in colonies of the Sandwich Tern
(Sterna s. sandvicensis Lath.). Behaviour Suppl. 20: 1–193.
von Prater J., Vauk G. 1988. Results from a second herring gull (Larus argentatus) cull on the island
of Scharnhörn, Elbe estuary. Z. f. Jagdwissenschaften 34: 120–124.
Wetlands International 2006. Waterbird population estimates – fourth edition. Wetlands Interna-
tional, Wageningen.
Włodzimierz Meissner
Pracownia Ekozjologii Ptaków
Katedra Ekologii i Zoologii Kręgowców UG
Wita Stwosza 59, 80-308 Gdańsk
w.meissner@ug.edu.pl
Szymon Bzoma
Grupa Badawcza Ptaków Wodnych KULING
Świerkowa 34/7, 81-526 Gdynia
Piotr Zięcik
Stowarzyszenie Obserwatorów Ptaków Wędrownych
Żołnierzy 1A/C, 82-120 Krynica Morska
Magdalena Wybraniec
Grupa Badawcza Ptaków Wodnych KULING
Chmielowicka 14/7, 45-738 Opole
... In 2012, 43 sandwich tern eggs were collected after the colony was destroyed by high storm waves. The size of the breeding colony at that time was estimated at 276 sandwich tern pairs and 100 common tern pairs (Meissner et al. 2014). Owing to the flood, there is no data concerning the size of the breeding colony in 2010. ...
Article
The aim of this paper was to assess the influence of diet on the concentrations of total mercury (HgTOT) in the eggs of aquatic birds. Trophic level was determined using stable isotopes (δ(15)N, δ(13)C). Analysis was carried out on eggs (laid in 2010-2012) belonging to two species of terns nesting at the River Vistula outlet on the Gulf of Gdansk and on herring gulls nesting both in Gdynia harbour and on the Vistula dam in Wloclawek. The results show that seafood diet causes the highest load of mercury, that which is transferred into terns eggs. The amounts of accumulated mercury obtained were found to be different in the particular egg components with Hgalbumen > Hgyolk > Hgmembrane > Hgshell. In the herring gull eggs, three stages of embryo development with varying levels of mercury were determined. It was observed that mercury received from the albumen and yolk was most effectively removed when developing embryo into down.
Article
Full-text available
At the beginning of the 20th century, the Baltic Sea did not form part of the breeding range of the Sandwich Tern. However, during the first half of the century the species expanded its range gradually to the northeast, colonising Skåne in 1911, and the Swedish east coast during the 1930s. Starting with the formation of a colony on the island Heuwiese (Germany, Mecklenburg-Western Pomerania) in 1957, the Sandwich Tern continued its range expansion to the southern coasts of the western and central Baltic, becoming a breeding bird in Estonia in 1962 and in Poland in 1977. The range expansion and positive population development in the Baltic during the 1950s/1960s happened at a time, when the North Sea population declined dramatically. This indicates that the colonisation of the Baltic Sea could have been a response to the worsening of environmental conditions there. The Baltic breeding population grew constantly and reached about 2,500 breeding pairs (bp) by the end of the 1970s. Since then, despite some fluctuations and frequent shifts of breeding sites, the population size can be considered as more or less stable. More detailed surveillance data from the mid-1990s until now reveal a population size fluctuating at 2,000–3,500 bp. The main conservation measure for the Sandwich Tern in the Baltic is the protection of suitable breeding sites. These are especially small islands covered by low grass vegetation, without human disturbances and predatory mammals. The presence of Black-headed Gulls is an essential condition for the choice of the breeding place.
Article
Full-text available
Langgemach, T. & J. Bellebaum 2005: Predation and the conservation of ground-breeding birds in Germany. Vogelwelt 126: 259 – 298. As a consequence of their long-lasting decline in numbers many ground-breeding bird spe-cies in Germany are in a critical situation. Within the last 15 years there has been increasing evidence for low reproductive success as the main cause of this decline. Various studies show that predation plays a major role in this context. In this review we collate and analyse scientific data on the present extent of the problem, the species involved, the role of habitat changes in this context and finally management strategies to solve the problem. In most cases where field studies revealed predation as a threat at the population level, predatory mammals had the most severe impact, first of all Red Foxes. The role of introduced carnivores like Raccoon, Raccoon Dog, and American Mink is not yet sufficiently investigated. Galliform birds, waders and the Great Bustard appear to be most severely affected. Loss and deterioration of breeding habitats within recent decades have led to worse environmental conditions for many ground-breeding birds and improved the nutritional basis for the populations of several predator species, resulting in a simultaneous decrease of ground-breeders an increase of their predators. Rabies immunisa-tion is only a small part in this structure. Although eggs, young or adult birds form only a small proportion of the diet of most predators, high predator densities can have serious consequences for prey species. Paradoxically elevated predation rates became evident mainly in reserves where the impacts of agriculture have been successfully reduced. In some cases habitat management seems to support predators and also voles as their main prey. Most field studies focused on selected aspects and single species in small study areas for short study periods. Their results do not show a uniform pattern but at least prove the complex-ity of predator-prey relationships and the environmental factors governing them. Thus, our understanding of these relationships and the development of conservation measures remain unsatisfactory. The approaches for management against elevated predation range from habitat management over attempts to control relevant predators by lethal or non lethal means to the protection of nesting sites or single nests. Practical applications of the different methods did not yet achieve a long lasting success although some of the methods show a potential to reduce predation pressure. Several methods either need further development and testing or a more consequent application. Combination of different means seems to be favourable. Some methods only make sense for very rare species but are not appropriate for application in general. In the case of forest birds information on the influence of predation and management approaches is still scarce. There is an urgent need for further research and development. At the same time the available management methods that proved to be successful should be applied immediately and consistently. Otherwise some of our target species will disappear in the next few years.
Article
Full-text available
We studied the feeding ecology of Sandwich Terns (Sterna sandvicensis) in the presence of kleptoparasitising Blackheaded Gulls (Larus, ridbundus) on the isle of Griend, The Netherlands, between 1992 and 1998. About 30 of all of the food the patents transported to the colony was lost, mainly through intervention by Blackheaded Gulls. Tile gulls mainly took the larger fish, but showed no preference for the energetically more profitable herring. Apparently, the gulls selected for prey length visibilityof the prey, rather than for energy content of the fish. The proportion of food robbed by the gulls increased with the age of the tern chicks and was in parallel to the increase in pre!; length Sandwich Tern parents brought to the colon). Kleptoparasitism showed a clear pattern with time of the day, tide and wind speed. During the first few hours of the day almost no kleptoparasitism occurred, while robbery was high around 09.00h and at dusk. This bimodal pattern in kleptoparasitism might be related to the foraging activities of the gulls. A tidal effect on food loss was less pronounced. although kleptoparasitism was significantly higher during high tide, when foraging activity of gulls for other foods was low and the number of potential pirates in thetern colony was high. Wind strength had a significant negative effect on the amount of. food transported to tile colony, while kleptoparasitism increased. Therefore, wind speed severely affected energy intake of th; tem chicks and had strong negative effects on chick growth. During the first two weeks post-hatching, kleptoparasitism was relatively low and had only small effects on chick growth, even under. unfavourable weather conditions. From then on, the negative effects of kleptoparasitism on growth because considerable. Check growth was severely affected by strong winds. Sandwich Terns show several behavioral strategies in order to reduce the rate of food loss by the gulls and to minimize the effects on chick growth and survival.
Article
Ice Island, a small (0.17 ha) island in the St. Lawrence River near Mallorytown Landing, Ontario, Canada, supported 121 nests of Common Terns (Sterna hirundo) in 1976. By 1989 the island had been completely taken over by 181 pairs of nesting Ring-billed Gulls (Larus delawarensis). During the 1990-1993 breeding seasons, the tern colony was gradually restored by excluding gulls through the installation of monofilament lines, the repeated removal of gull nests, and the placement of wooden tern decoys. Tern nest numbers increased from 2 in 1990 to 135 in 1993. During the 1994-1996 breeding seasons, no lines were installed and not all gull nests were removed. During this 3-year period, the number of Ring-billed Gull nests increased from 2 in 1994 to approx. 250 in 1996, while the number of Common Tern nests first continued to increase to 149 in 1995, but then steeply declined to 3 in 1996. On-going gull control is required to maintain the Ice Island tern colony.
Article
The paper presents a comparative analysis of two different river mouths from two different geographical zones (subtropical and temperate climatic regions). One is the multi-branch and multi-spit mouth of the Red River on the Gulf of Tonkin (Vietnam), the other is the smaller delta of the river Vistula on a bay of the Baltic Sea (Poland). The analysis focuses on the similarities and differences in the hydrodynamics between these estuaries and the adjacent coastal zones, the features of sediment transport, and the long-term morphodynamics of the river outlets. Salinity and water level are also discussed, the latter also in the context of the anticipated global effect of accelerated sea level rise. The analysis shows that the climatic and environmental conditions associated with geographical zones give rise to fundamental differences in the generation and dynamic evolution of the river mouths.