ChapterPDF Available

Ο δάσκαλος και το σχολείο στο λογοτεχνικό έργο για παιδιά και νέους του Αντώνη Δελώνη / The teacher and the school in the literary work for children and young by Antonis Delonis

Authors:
ΑΝΤΩΝΗΣ ∆ΕΛΩΝΗΣ
Ο Εκπαιδευτικός Ο Λογοτέχνης Ο Άνθρωπος
30 χρόνια στη Λογοτεχνία για παιδιά και νέους
[ΣΥΛΛΟΓΙΚΟΙ ΤΟΜΟΣ]
Επιµέλεια
Θανάσης Καραγιάννης
Εκδόσεις ΝΕΟΣ ΑΡΓΟΝΑΥΤΗ!
Αθήνα 2010
Ο δάσκαλος και το σχολείο
στο λογοτεχνικό έργο για παιδιά και νέους
του Αντώνη ∆ελώνη
Του Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗ
1
Ο Αντώνης ∆ελώνης είναι ένας πολύ αξιόλογος πνευµατικός άνθρωπος,
µε ανθρωπιστική παιδεία, και ένας σηµαντικός κοινωνικός συγγραφέας.ς
λογοτέχνης κατατάσσεται στους συγγραφείς εκείνους που εµφανίστηκαν
µετά τη µεταπολίτευση και διεύρυναν τη θεµατική του σύγχρονου κοινωνι-
κού µυθιστορήµατος για παιδιά και νέους.
2
Μελετώντας τα βιβλία για παιδιά και νέους του ∆ελώνη, έµεινα άλλη µια
φορά µε την αίσθηση πως σε πολλά ίσως στα περισσότερα την παράστα-
ση «κλέβουν» οι ενήλικες και όχι τα παιδιά. Και θυµάµαι πως η πρώτη µου
κάποτε εντύπωση ήταν να καταλογίσω στο συγγραφέα τη συνήθη σε αρκε-
τούς οµοτέχνους του αδυναµία να εστιάσει στον κόσµο των παιδιών και ν'
αναδείξει σε ήρωα της ιστορίας του τον κεντρικό του χαρακτήρα, ο οποίος
στη λογοτεχνία για παιδιά είναι, κατά κανόνα, παιδί και όχι ενήλικας.
Ωστόσο, η αδιαµφισβήτητη αισθητική συγκίνηση που µου προκαλούσε
κάθε φορά η ανάγνωση, αλλά και µια σειρά «περίεργων» συµπτώσεων, σχε-
τικών µε τους ενήλικες ήρωες του ∆ελώνη, µου επέβαλλαν µια προσεκτικό-
τερη προσέγγιση και σε βάθος διασταύρωση του έργου του.
Έτσι η θεώρηση του έργου του Αντώνη ∆ελώνη από τη σκοπιά της
«Παιδαγωγικής της λογοτεχνίας»^ όσο και οι εσωτερικές συνιστώσες της
1. Ο κ. Κωνσταντίνος. Μαλαφάντης είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδαγωγικής στο
Πανεπιστήµιο Αθηνών.
2. Βλ. µεταξύ άλλων και: α) Β.∆. Αναγνωστόπουλος, «Τάσεις στη σύγχρονη ελληνική παιδική
λογοτεχνία», Σύγχρονες τάσεις και απόψεις στην παιδική λογοτεχνία. Πρακτικά του'
Σεµιναρίου του «Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου», εκδ. Ψυχογιός, Αθήνα 1991,
σσ. 100116, β) του ίδιου, Τάσεις και εξελίξεις της παιδικής λογοτεχνίας, ∆έκατη έκδοση,
συµπληρωµένη, Οι Εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα 1996, σσ. 159191, γ) Ηρακλής Εµµ.
Καλλέργης, «Ο σύγχρονος προβληµατισµός στην παιδική µας λογοτεχνία», Προσεγγίσεις
στην παιδική λογοτεχνία, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 1995, σσ. 91103, δ) Βίκυ Πάτσιου, «Η
σύγχρονη λογοτεχνία για νέους», περιοδ. ∆ιαδροµές, αφιέρωµα: Σύγχρονο µυθιστόρηµα
για νεαρούς ενήλικες, τ. 43 (1996), σσ. 179182 και ε) Κωνσταντίνος. Μαλαφάντης,
«Παιδική λογοτεχνία και σύγχρονη πραγµατικότητα: Προβληµατισµοί των σύγχρονων
δηµιουργών», Θέµατα παιδικής λογοτεχνίας, εκδ. Πορεία, Αθήνα 2001, σσ. 243271
3. Βλ. σχετικά Κωνσταντίνος. Μαλαφάντης, Παιδαγωγική της λογοτεχνίας, τόµ. Α', εκδ.
Γρηγόρη, Αθήνα 2005, σσ. 1734
74 ΑΝΤΩΝΗΣ ΑΕΛΩΝΗΣ. Ο ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΟΣ Ο ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΣ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ
µυθοπλασίας του συγγραφέα έστρεψαν την προσοχή µου προς την αναζήτη-
ση των αξιών και των προτύπων που αναδεικνύει το σύνολο έργο του. Το
σύµπαν αξιών του ∆ελώνη χαρακτηρίζεται κατά κύριο λόγο από τη βαθιά
πίστη στην ολοκληρωµένη Παιδεία, στον υγιή Έρωτα, στον υγιή Αθλητισµό
και στον γονιµοποιό ρόλο της Εκκλησίας. Μέσα σ' ένα τέτοιο σύµπαν, επό-
µενο είναι να κυριαρχεί η µορφή του ∆ασκάλου, µε την ευρύτερη έννοια
του όρου, που περιλαµβάνει όχι µόνο τον επαγγελµατία εκπαιδευτικό, αλλά
και οποιονδήποτε αναλαµβάνει τον ρόλο του εµπνευστή, του οδηγητή.
4
Αυτή την κυρίαρχη µορφή επιχειρώ να αναδείξω στις σελίδες που ακολου-
θούν. Και επιλέγω να σταθώ σε οκτώ βιβλία για παιδιά και νέους του
Αντώνη ∆ελώνη,
5
τα οποία θεωρώ ότι υποστηρίζουν την πρόθεση µου.
Αλλά προτού προχωρήσω στην πραγµάτευση του θέµατος, θεωρώ πως
είναι χρήσιµο να υπενθυµίσω ορισµένα βιογραφικά στοιχεία του συγγρα-
φέα, καθώς αυτός εντάσσεται στους δηµιουργούς εκείνους, που το έργο
4. Ο ∆άσκαλος ως ήρωας και γενικότερα η εκπαίδευση ως θέµα ή ως µοτίβο παρουσιάζεται
και σε βιβλία του ∆ελώνη για ενήλικες αναγνώστες. Χαρακτηριστικό είναι από την
άποψη αυτή το πολιτικόιστορικό και κοινωνικό µυθιστόρηµα Άµα λήψει παρούσης (εκδ.
Αγκυρα, Αθήνα 1999). ∆ίνω εδώ την υπόθεση του έργου αυτού.
Στα χρόνια της Χούντας, στην Καρυστία, ο Ευγένιος Σγουρός, ένας ασυµβίβαστος νέος
δάσκαλος µε προοδευτικές κοινωνικές και παιδαγωγικές ιδέες, που καινοτοµεί και στις
διδακτικές του µεθόδους, θα έρθει σε σύγκρουση µε το «σύστηµα» που το εκπροσωπεί ο
Επιθεωρητής του και, αρνούµενος να απολογηθεί, θα απολυθεί από την εργασία του. Για
να ζήσει θα αναγκαστεί να γίνει αγρότης και οικοδόµος, θα περάσει από πολλές ψυχικές
διακυµάνσεις, θα νοσταλγήσει την εκπαίδευση, θα ενταχθεί στην Αντίσταση κατά της
Χούντας και θα αγωνιστεί στην κατάληψη της Νοµικής και στο Πολυτεχνείο.
Οι επιστολές στον Επιθεωρητή, που γράφονται ως ένα είδος ηµερολογίου, αλλά δεν απο-
στέλλονται, συµπεριλαµβάνουν το ιδεολογικό και εκπαιδευτικό πιστεύω του νέου
δασκάλου και αποτελούν, όπως και ολόκληρο το έργο, ένα ανηλεές µαστίγωµα του
εκπαιδευτικού συστήµατος της Χούντας, που εκπροσωπεί ο Επιθεωρητής και ταυτόχρο-
να έναν ύµνο στην Αντίσταση απέναντι σε κάθε είδος καταπίεσης και αυθαιρεσίας, αλλά
και σε ο,τιδήποτε περιορίζει την εσωτερική ελευθερία του ατόµου και οδηγεί στο βόλε-
µα και στην αποτελµάτωση.
Στην εξέλιξη της ιστορίας ο Επιθεωρητής θα πέσει στη δυσµένεια των στρατιωτικών και
θα εξαναγκαστεί σε παραίτηση. Βαριά άρρωστος πλέον θα επικοινωνήσει µε γράµµα µε
το Σγούρο και έτσι θα αποκαλυφθεί ότι δεν επρόκειτο για ένα πρόθυµο όργανο της
Χούντας, αλλά για έναν ευαίσθητο και καλλιεργηµένο άνθρωπο, που θέλησε µε την από-
λυση του νέου δασκάλου να τον προφυλάξει από τον συµβιβασµό µε το καθεστώς και
την απώλεια της ηθικής του ακεραιότητας.
Βλ. και την παρουσίασηαξιολόγηση του βιβλίου αυτού από τον ειδήµονα Ηρακλή Εµµ.
Καλλέργη, δηµοσιευµένη τώρα στο βιβλίο του: Συγγραφείς και Κείµενα, εκδ. Περί
τεχνών, Πάτρα 2008, σσ. 84101
5. Πρόκειται για τα βιβλία: Όταν υπάρχει µια Ελένη (1995), Η εξοµολόγηση (1997), Η τάξη
του '97 (1999), Γράµµατα στην Άννα (2001), Ιωάννα (2002), Ονειρεύοµαι τη Ρουθ (2004),
Η Αγγελικά της αγάπης (2004) και Ο άσος των γηπέδων (2008)
30 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΝΕΟΥΣ
75
τους αποτελεί µια συνεπή προέκταση του εαυτού τους. Στην περίπτωση
µάλιστα του Αντώνη ∆ελώνη, η προέκταση αυτή είναι τόσο ενσυνείδητη,
ώστε διαµορφώνει εν πολλοίς και την τεχνική του.
Ο Αντώνης ∆ελώνης εργάστηκε ως δάσκαλος για τριάντα περίπου χρό-
νια, ενώ διετέλεσε και Επιθεωρητής ∆ηµοτικών Σχολείων. Καθ' όλη τη
διάρκεια της υπηρεσιακής του θητείας εφάρµοσε πρωτοποριακές ιδέες και
µεθόδους στην Εκπαίδευση, βάζοντας συχνά σε κίνδυνο τις σχέσεις του µε
συναδέλφους, γονείς και προϊστάµενες αρχές. Τις δραστηριότητες του
αυτές, καθώς και τις αντιδράσεις που ξεσήκωσαν, περιγράφει ο ίδιος σε
συνέντευξη που έδωσε στη Λότη ΠέτροβιτςΑνδρουτσοπούλου:
«Ήταν µια περίοδος που για µένα ήταν όλα µαγικά. Ήµουν ∆άσκαλος! Το έργο
του ∆ασκάλου είναι, πραγµατικά, συναρπαστικό, αρκεί να το δεις µε τον τρόπο που
έβλεπε τα πράγµατα ένας ∆ον Κιχώτης. Αλλιώς δεν είναι έργο. Είναι απλά ένα ακόµα
επάγγελµα...
Για να ξαναγυρίσω στο ερώτηµα σας: Από το 1968 άρχισα να εισάγω Ελύτη,
Σεφέρη, Μοντέρνα Τέχνη στην τάξη και µιλάµε για τάξη διθέσιου σχολείου σε ορει-
νό χωριό! Χατζηδάκη, Μποστ, άλλες θεατρικές φόρµες, βιβλία συγγραφέων της νεό-
τερης Παιδικής Λογοτεχνίας.
Στα 1975 ξεκίνησα µε συγγραφείς πρώτα τη Ζωρζ Σαρή κι ύστερα πολλούς
άλλους. ∆εν ήταν και δεν το θεώρησα "πείραµα ". Το είδα µε την πίστη πως το Παιδί
δικαιούται να γνωρίσει αυτόν (αυτήν) που του µιλάει µέσα από το βιβλίο και ως έναν
τρόπο µονιµότερης σχέσης του Παιδιού µε το βιβλίο.
Φυσικά και έγινα "ο αποδιοποµπαίος" των δασκάλων του σχολείου και της
περιοχής. Η συκοφαντία πήγε... σύννεφο. Η δικαίωση ήρθε ύστερα από χρόνια.
Όµως ποτέ, ειλικρινά ποτέ, δεν περίµενα από κάποιους τη δικαίωση. Αυτήν την έβρι-
σκα καθηµερινά στα µάτια των παιδιών. Ριψοκινδύνευα θυµάµαι τότε από τις
"σεβαστές Προϊστάµενες Αρχές", από δασκάλους, από γονείς, από... Και, λοιπόν; Η
Εκπαίδευση µας πάντα έχει ανάγκη από "κασκαντέρς". Ιδιαίτερα Σήµερα!»
6
Πρέπει επίσης να θυµίσουµε ότι ο ∆ελώνης υπήρξε εκδότης και διευθυ-
ντής των περιοδικών για δασκάλους «Σπουδές» (19811982 και 2000
20001) και «Σύγχρονο Σχολείο» (19911996), συνεκδότης του περιοδικού
«∆ιαδροµές στη λογοτεχνία για παιδιά και νέους» (19861990) και σύµβου-
λος έκδοσης του περιοδικού για παιδιά «Χελιδόνι», ενώ τα τελευταία χρό-
νια διευθύνει το λογοτεχνικό περιοδικό «Αργοναύτης» και επισκέπτεται
συχνά Γυµνάσια και Λύκεια για να συνοµιλήσει µε τους µαθητές για θέµα-
τα Λογοτεχνίας, Γλώσσας και Εκπαίδευσης. Έρχοµαι τώρα στο θέµα µου.
Στην Ελλάδα της µυθοπλασίας του ∆ελώνη που δεν διαφέρει και πολύ
από την πραγµατική σύγχρονη Ελλάδα έχει διαµορφωθεί ένα σαθρό κοι
νωνικοπολιτικό σύστηµα, που διαβρώνει σιγάσιγά, αλλά σταθερά, τον
6. ∆ιαδροµές, τ. 28 (1992), σ. 320.
76 ΑΝΤΩΝΗΣ ∆ΕΛΩΝΗΣ. Ο ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΟΣ  Ο ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΣ  Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ
εθνικό βίο. Μια συνοπτική αλλά περιεκτική περιγραφή αυτού του «συστή-
µατος» γίνεται στο µυθιστόρηµα Η τάξη του '97 (πρώτη έκδοση 1998), διά
στόµατος Μαρίνου Στέργιου, ενός εµπνευσµένου φιλολόγου, που εµφανίζε-
ται σε τρία (άρα κατ' επανάληψη) από τα οκτώ εξεταζόµενα βιβλία:
«Το σύστηµα, λοιπόν [...] Το σύστηµα που µας καταπίνει. Κάποτε µας βγάζει στην
επιφάνεια, τις περισσότερες φορές µας βυθίζει στη µετριότητα και σ' ένα τέλµα ζωής.
Κι εµείς τι κάνουµε; Προσαρµοζόµαστε! Αυτό κάνουµε. Χορεύουµε στο ρυθµό που
µας χτυπά το σύστηµα! Μερικοί αντιδρούν. Προσπαθούν ν' αντιδράσουν, να δώσουν
µια και να βγουν έξω, στον αέρα. Όλο το θέµα είναι προσωπικό, δυστυχώς. "Είναι
θέµα παιδείας και αισθητικής", όπως µας έλεγε ο καθηγητής στο πανεπιστήµιο.
Ζήτηµα προσωπικό. Ή χωνεύεσαι στο σύστηµα ή ανεβαίνεις πάνω απ' αυτό, έξω απ'
αυτό. Γίνεσαι λεύτερος...»
1
Ένας άλλος φιλόλογος, ο Αντωνίου, στο µυθιστόρηµα Όταν υπάρχει µια
Ελένη (πρώτη έκδοση 1995), µιλάει ωµά και δηλώνει την αποτυχία του
«συστήµατος», λέγοντας στους µαθητές του:
«Ακούστε παιδιά. Όλο το σύστηµα είναι λάθος, εντάξει; Εσείς τώρα είσαστε 'δώ
µέσα και προσπαθείτε ποιος θα πάρει τον καλύτερο βαθµό. Εγώ θα σας πω µια λέξη:
Σκατά! Έχουµε ένα σύστηµα που θέλει µηχανές, δεν θέλει ανθρώπους. Έτσι είναι,
όπως σας το λέω. Κι αν θέλετε, εδώ είµαστε και τα βάζουµε κάτω και τα συζητάµε.
Το βλέπω στα µάτια σας. Οι περισσότεροι από σας ψοφάτε για βαθµούς. Ή µάλλον,
όχι... όχι, όχι σεις. Οι γονείς σας. Ίσως... Ίσως ούτε κι αυτοί. Το σύστηµα. Αυτό το
σκατοσύστηµα που µας θέλει στρατιωτάκια και πιόνια...»
8
Ο ίδιος, µιλώντας µε τον Λεωνή, µαθητή του και κεντρικό χαρακτήρα
του µυθιστορήµατος, αναφέρεται ξανά στο «σύστηµα»:
«Το σύστηµα, το σύστηµα, Λεωνή. Μα δεν το βλέπουν, αυτοί εκεί πάνω, πως µέσα
σ'αυτό το σύστηµα θα χαθούµε όλοι µια µέρα; Το σύστηµα, Αεωνή... Ένα σύστηµα
απρόσωπο, που γεµίζει άχρηστες γνώσεις το κεφάλι κι αδειάζει τις ψυχές µας από το
νέκταρ της ζωής...»
9
Τούτο το «σύστηµαχωνευτήρι ψυχών» φτιάχνεται από τις παλιότερες
γενιές, για τους νέους, ερήµην των νέων, όπως επισηµαίνει ο Λεωνής, σε
µια συζήτηση µε τον «προχωρηµένο» συµµαθητή του, Ελπιδοφόροο
όνοµα λειτουργεί συµβολικά):
«—Να... λέω πως οι άνθρωποι, οι γονείς µας, αν θες, οι παλιότερες γενιές, όταν
φτιάχνουν ένα σύστηµα, το φτιάχνουν µάλλον στα δικά τους µέτρα. Θέλω να πω...
Καταλαβαίνω πού το πας.
Λέω, δηλαδή, πως δυο πράγµατα δεν υπολογίζουν: τους νέους που έρχονται
µετά, δηλαδή, εµάς. Ποιες ανάγκες, ποια όνειρα έχουµε. Κι ακόµα, ξεχνάνε πως οι
συνθήκες σε πέντε, δέκα, είκοσι χρόνια αλλάζουν µε φοβερό ρυθµό. Άρα ό,τι γι'
7. Η τάξη του '97, εκδ. Αγκυρα, Αθήνα χ.χ. (όγδοη έκδοση), σσ. 123124. Στο βιβλίο αυτό
έχει απονεµηθεί το Α' Βραβείο της Γυναικείας Λογοτεχνικής Συντροφιάς.
8. Όταν υπάρχει µια Ελένη, εκδ. Άγκυρα, Αθήνα 2001 (πέµπτη έκδοση), σσ. 2930.
9. Όταν υπάρχει µια Ελένη, ό.π., σ. 77
30 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΝΕΟΥΣ
77
αυτούς ήταν δύσκολο ή εύκολο, καλό ή κακό, ηθικό ή ανήθικο, για µας µπορεί να
'ναι τελείως αντίθετο! Έτσι "φτιάχνουν πριν από µας για µας", όπως λέει το σλό-
γκαν αλλά, Ελπιδοφόρε, χωρίς εµάς! Καταλαβαίνεις τι θέλω να πω;»
10
Τα παιδιά και οι νέοι είναι, λοιπόν, τα κατεξοχήν θύµατα αυτού του
απάνθρωπου συστήµατος, τµήµα και «εργαλείο» του οποίου είναι το εκπαι-
δευτικό υποσύστηµα. Ωστόσο, τα παιδιά και οι νέοι αποτελούν ταυτόχρονα
και τους µοναδικούς εν δυνάµει ανατροπείς ή, έστω, µεταρρυθµιστές του
συστήµατος. Αρκεί, βέβαια, να συναντήσουν εγκαίρως εκείνους τους φωτι-
σµένους εµπνευστέςοδηγητές, οι οποίοι θα τους διδάξουν πώς να σκέπτο-
νται και πώς να αντιστέκονται. Και ποιοι είναι οι καταλληλότεροι εµπνευ-
στές των παιδιών και των νέων, αν όχι οι δάσκαλοι και οι καθηγητές τους
στο σχολείο;
Αλλά προτού προσεγγίσουµε τους εκπαιδευτικούςπρότυπα που οραµα-
τίζεται ο ∆ελώνης, ας δούµε την κατάσταση του εκπαιδευτικού συστήµα-
τος, έτσι όπως την περιγράφει ο συγγραφέας. Θα ξεκινήσω µε ένα όµορφο
απόσπασµα, από τα Γράµµατα στην Άννα (πρώτη έκδοση 2000), που αποτε-
λεί ίσως την καλύτερη εισαγωγή στο ζήτηµα:
«"Αυτός ο κόσµος, ο µικρός, ο µέγας". Ο κόσµος της τάξης. Με τους τύπους της,
µε τα ωραία της, µε τις αναποδιές της. Τριάντα παιδιά, κορίτσια κι αγόρια.
Προχωράνε µαζί. Πάνε προς το µέλλον ή και στο πουθενά. Μικρές οµάδες φίλων που
φτιάχνονται, άλλες που διαλύονται στο δρόµο. Παιδιά που αλλάζουν δρόµους, παρέ-
ες, απόψεις. Η ζωή που κυλάει στις φλέβες αυτής της τάξης, η ζωή που αλλάζει και
φτιάχνεται κάθε στιγµή. Όλος ο κόσµος, όλη η γη, όλη η ζωή που χωράει σ' αυτά τα
τριάντα παιδιά.
Κι ύστερα, σαν τελειώσει το Λύκειο, αν οι Ερινύες των λογής εξετάσεων περά-
σουν και γίνουν κιβωτός ελπίδων ή και φέρετρο των ονείρων τους, όλα τούτα τα παι-
διά διαλύονται σαν ένα σύννεφο ατµού σε σιδηροδροµικό σταθµό που χωρίζει τους
ταξιδιώτες του τρένου.
Συνεχίζω µε την περιγραφή του µικρόκοσµου της αυλής του σχολείου,
έτσι όπως αυτός δίνεται παραστατικά τώρα στην Εξοµολόγηση (πρώτη
έκδοση 1997):
«Η αυλή του σχολείου ήταν στενόχωρη για τα διακόσια τόσα παιδιά. Παρέες στρι-
µώχνονταν στα λίγα τετραγωνικά της αυλής και προσπαθούσαν να παίξουν, να µιλή-
σουν, να βγάλουν από µέσα τους το άγχος της καθηµερινής µελέτης. Τα µεγαλύτερα
παιδιά είχαν κάνει "κατάληψη " στην ανατολική πλευρά της αυλής αυλής; Τέλος
πάντων... και σπάνια άφηναν τους µικρότερους να τρυπώσουν στην περιοχή τους,
που τη θεωρούσαν έ,να είδος δικού τους βασιλείου. Τα µικρά κινούνταν στη δυτική
πλευρά, όπου φύτρωναν κάποια ψωραλέα δέντρα ακαθόριστης ηλικίας...
Είχαν χωριστεί κιόλας σε συγκεκριµένες παρέεςοµάδες, στις οποίες ήταν εύκολο
10. Όταν υπάρχει µια Ελένη, ό.π., σ. 132.
11. Γράµµατα στην Άννα, εκδ. Αγκυρα, Αθήνα 2003, (τέταρτη έκδοση), σσ. 5758.
78
ΑΝΤΩΝΗΣ ∆ΕΛΩΝΗΣ. Ο ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΟΣ Ο ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΣ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ
να ξεχωρίσεις τον αρχηγό. Και η κάθε οµάδα είχε την "περιοχή " της κι ο "αρχηγός"
της είχε το λόγο του, που περνούσε, έστω και σε πέντεδέκα παιδιά. Όλοι πάντως
ένιωθαν από πάνω τους τη σκιά των πολυκατοικιών που, κυριολεκτικά, πλάκωνε την
αυλή και ψυχοτρόµαζε µε τον όγκο της τα παιδιά. Οι σύλλογοι γονέων άδικα πάσκι-
ζαν να φύγει το σχολείο από τούτη την καταβόθρα. "∆εν υπάρχουν πιστώσεις", λέγα-
νε οι αρµόδιοι».
12
Η όλη περιγραφή θυµίζει προαύλιο φυλακής. Πράγµατι, για τον ∆ελώνη,
τα ελληνικά σχολικά κτίρια µοιάζουν µε φυλακές τόσο εξωτερικά όσο και
εσωτερικά. ∆ιαβάζουµε σχετικά στην Ιωάννα (πρώτη έκδοση 2002):
«Τα παιδιά, αγόρια και κορίτσια, στριµώχτηκαν στην τσιµεντένια σκάλα που οδη-
γούσε στους ορόφους, σ' ένα κτίριο που θα µπορούσε να 'ναι και φυλακή! Θα µπο-
ρούσε...»
13
Στο ίδιο µυθιστόρηµα, διά στόµατος Στέργιου, ο συγγραφέας προεκτεί-
νει µία παροµοίωση και δίνει στο λύκειο, ως θεσµό τούτη τη φορά, τον
χαρακτηρισµό «χωµατερή», έναν χαρακτηρισµό που δίνουµεή θα µπορού-
σαµε να δώσουµε και στα σωφρονιστικά ιδρύµατα:
«Αντί το Λύκειο να 'ναι ο φούρνος που θα σας φτιάξει ανθρώπους, στην ουσία
είναι χωµατερή... δηλαδή, σας πετάνε, σαν σκουπίδια, εκεί, και σεις σαπίζετε µέσα
σ' αυτή ....'»
14
Έγκλειστοι σ' αυτές τις φυλακέςχωµατερές, οι µαθητές προσπαθούν να
επιβιώσουν, αντιµετωπίζοντας από χρόνο σε χρόνο διαφορετικές καταστά-
σεις: «Το άγχος τους πνίγει. Τα ηρεµιστικά χάπια µε τις χούφτες. Κι από
κοντά, καφές, τσιγάρο, ποτό. Μερικοί ξεφεύγουν και προς το γήπεδο οι πιο
τυχεροί».
15
Και σχεδόν όλοι µετατρέπονται σε άβουλα ροµποτάκια:
«Κουδούνι; κίνηση προς τα µέσα... Κουδούνι; κίνηση προς τα έξω...
Μεσηµέρι; κίνηση προς τα σπίτι... Απόγευµα; κίνηση προς το φροντιστή-
ριο...»
16
Αυτή η «απογευµατινή κίνηση» προς το φροντιστήριο, µοιάζει µε µετα-
κίνηση από τη µια πτέρυγα της φυλακής προς την άλλη. Ο ∆ελώνης «επιτί-
θεται» αµείλικτα στη λεγόµενη παραπαιδεία, την οποία ωστόσο θεωρεί
«αναγκαίο κακό», αφού η επίσηµη Παιδεία είναι ανεπαρκής. Άρα, επιτίθε-
ται κατ' ουσίαν στο εκπαιδευτικό σύστηµα, το οποίο γεννά, µοιραία, τα
φροντιστήρια. ∆ιαβάζω από την Ιωάννα:
«Έµεναν µόνο δυο µέρες για την αναχώρηση από το εξοχικό. Οι γονείς του Φάνη
είχαν προγραµµατίσει ένα ταξίδι στη Ρόδο, απωθηµένο τους από τότε που παντρεύ
12. Η εξοµολόγηση, εκδ. Αγκυρα, Αθήνα 2008 (δέκατη όγδοη έκδοση), σ. 15. Και σ' αυτό το
βιβλίο έχει απονεµηθεί το Α' Βραβείο της Γυναικείας Λογοτεχνικής Συντροφιάς.
13. Ιωάννα, εκδ. Άγκυρα, Αθήνα 2003 (τρίτη έκδοση), σ. 36.
14. Ιωάννα, ό.π., σ. 37.
15. Η Αγγελικά της αγάπης, εκδ. Άγκυρα, Αθήνα 2004, σ. 20.
16. Η τάξη του '97, ό.π., σ. 27.
30 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΝΕΟΥΣ
79
τηκαν! κι ο Φάνης θα έψαχνε για ένα φροντιστήριο της προκοπής, άλλο "αναγκαίο
κακό " της εποχής µας! Κι ο καλύτερος µαθητής του κόσµου να 'σουν, έπρεπε σχε-
δόν υποχρεωτικά! να περάσεις από ένα φροντιστήριο. Ο Στέργιου το 'χε πει στην
τάξη:
Το φροντιστήριο, µεγάλοι, είναι το επίσηµο πιστοποιητικό του ξεπεσµού της
ελληνικής εκπαίδευσης!
Σαν να µη µας τα λέτε καλά, κύριε... είχε πεταχτεί ο Ντίνος. Εσείς; Ένας εκπρό
σωπος της Εκπαίδευσης;
Σκατά, είπε ο Στέργιου, µε τον χαρακτηριστικό του τρόπο. Για κοίτα, ρε Ντίνο,
γύρω σου. Όχι, κοίτα...
Τι να δω;
Τι να δεις; Είναι σχολείο αυτό; Είναι αίθουσα διδασκαλίας; Είναι βιβλία αυτά,
που σου λένε τη µισή αλήθεια; Είµαστε καθηγητές εµείς, που κάνουµε µάθηµα µε το
ρολόι στο χέρι, για να προφτάσουµε, δηλαδή, κάποιο φροντιστήριο; Έχουµε, ρε
Ντίνο, κίνητρα για να κάνουµε το µάθηµα µας σωστά, ή έστω µε υποφερτό τρόπο; Ή
υπάρχει κανένας που να µπει στην τάξη, την ώρα που κάνουµε µάθηµα και να δει αν
ξέρουµε να διδάσκουµε, τι διδάσκουµε; Άσε µε, ρε µεγάλε... "Μην τα πάρω", που
λέτε και σεις...»
Π
Στο ίδιο µυθιστόρηµα, λίγες σελίδες πιο κάτω, διαβάζουµε:
«Έκλεισε θέση και σ'ένα φροντιστήριο όπου µπορούσε να 'χει πρόσβαση µε τον
Ηλεκτρικό. Η ιδέα του φροντιστηρίου δεν τον έβρισκε σύµφωνο, αλλά οι γονείς του
ανασφαλείς ως το κόκαλο, όπως όλες οι προηγούµενες γενιές των Ελλήνων θεω-
ρούσαν αναγκαία την επαφή µ' ένα καλό φροντιστήριο. Ο Φάνης, θυµήθηκε τον
Στέργιου, που το 'λεγε "κολαστήριο", αλλά η έννοια που ήθελε να προσδώσει σ'
αυτό, ήταν πως επειδή στο Αύκειο η κατάσταση από άποψη συνθηκών δουλειάς και
περιβάλλοντος ήταν εξοργιστική, χώρια οι καταλήψεις και οι απεργίες, το "κολα-
στήριο " αναλάµβανε την ευθύνη της πίεσης των µαθητών να διαβάσουν. Οι πιο πολ-
λές στατιστικές, άλλωστε, έδιναν µεγαλύτερη βαρύτητα στη δουλειά που γινόταν στα
φροντιστήρια από κείνη των σχολείων!»^
Ανάµεσα στα κύρια αίτια εµφάνισης και εξάπλωσης της παραπαιδείας, ο
∆ελώνης συγκαταλέγει το σύστηµα των εξετάσεων και την απροκάλυπτη
βαθµοθηρία που το συνοδεύει. Αλλά στη βαθµοθηρία και στις εξετάσεις ο
συγγραφέας καταλογίζει και κάτι άλλο, πολύ χειρότερο τη διάλυση της
ψυχικής και πνευµατικής ισορροπίας των µαθητών, που επιφέρει µέχρι και
την αυτοκτονία. Αφορµώµενος και προφανώς συγκλονισµένος από πραγµα-
τικά συµβάντα, γράφει, στην Τάξη του '97:
«Και να... Ιούνιος κι αρχές των εξετάσεων. Και υπάρχει η Θάλεια, κάπου στη
Νίκαια πέρσι ήταν η Μαρία στη Αάρισα— που ανέβηκαν στο πιο ψηλό µέρος του
σχολείου τους και πέταξαν στην αιωνιότητα, άγγελοι χωρίς επιστροφή, µάρτυρες µιας
παιδείας που τρώει τα παιδιά της αφού πρώτα σκοτώνει τις ψυχές τους.
17. Ιωάννα, ό.π., σσ. 129130.
18. Ιωάννα, ό.π., σσ. 134135.
80
ΑΝΤΩΝΗΣ ∆ΕΛΩΝΗΣ. Ο ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΟΣ Ο ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΣ  Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ
Αυτοκτόνησαν, λέει, γιατί απέτυχαν σε κάποιο µάθηµα, απέτυχαν στις εξετάσεις. Θεέ
µου, αν έφτιαξες τον κόσµο για να πεθαίνουν νέα παιδιά γι' αυτό το λόγο, δεν είσαι
καλός Θεός, εγώ σ' το λέω»
19
Είναι φανερό, ακόµα κι ύστερα από µια γρήγορη ανάγνωση των βιβλίων
του, πως ο ∆ελώνης καταγγέλλει όλους τους υπεύθυνους για την κακή
κατάσταση της Παιδείας και του εκπαιδευτικού µας συστήµατος: την
Πολιτεία, τους εκπαιδευτικούς, τους γονείς και, τέλος, τους ίδιους τους
µαθητές (για τις δίχως ουσία καταλήψεις και για την απροθυµία πολλών να
προβάλουν µια πράγµατι σκόπιµη αντίσταση).
Όσον αφορά την Πολιτεία, ο συγγραφέας και πάλι διά στόµατος
Στέργιου της υποδεικνύει την επιτακτική ανάγκη ριζικών αλλαγών:
«Εγώ πιστεύω πως το σύστηµα πρέπει ν'αλλάξει. Εντάξει; ∆εν υπάρχουν οι συν-
θήκες, το ξέρω. Όµως, ας το δούµε το θέµα...
∆ηλαδή; ρωτούσαν οι µαθητές.
Τα µαθήµατα ν' απαλλαγούν από τον εφιάλτη των βαθµών. Να γίνονται σε
κύκλους ενδιαφερόντων, όπως σε κάποια πανεπιστήµια, έξω.
∆ηλαδή, δηλαδή; ενθουσιάζονταν οι µαθητές.
Να... µετά το υποχρεωτικό Γυµνάσιο κι αφού µε κάποιους τρόπους, ξεχωρίσουν
οι καλύτεροι, τότε στο Λύκειο, να διαλέγουν οι µαθητές έναν κύκλο Μαθηµάτων, τεσ
σάρωνπέντε, που να 'χουν κάποια συγγένεια µεταξύ τους και να παρακολουθούν
στο Λύκειο πάντα µαθήµατα υψηλού επιπέδου, χωρίς βαθµολογία, αλλά...
...Καλό αυτό, σχολίασε ο Ντίνος, που δεν είχε και τις καλύτερες σχέσεις µε τα
µαθήµατα.
...Αλλά, προσέξτε, συνέχισε ο Στέργιου, µε έρευνα και µελέτη στα µαθήµατα του
Κύκλου, πολλές εργασίες και, φυσικά, υποχρεωτική παρακολούθηση.
Και µετά; Το µετά µας ενδιαφέρει, είπε η Ζωή. Το πανεπιστήµιο;
Ελεύθερη εγγραφή και φοίτηση στο αντικείµενο που ενδιαφέρει τον καθένα. Εδώ
οι Κύκλοι Μαθηµάτων δε θα 'ναι, βέβαια, οι ίδιοι. Θα 'ναι διαφοροποιηµένοι αλλά
συγγενείς. Οι γνώσεις θα 'ναι σε ανώτατο επίπεδο, οι αξιώσεις πολλές, αλλά, προ-
σέξτε, παιδιά... Η αποφοίτηση από µια Πανεπιστηµιακή Σχολή δε θα 'χει σχέση και
µε την επαγγελµατική αποκατάσταση.
Αυτό δε µ' αρέσει, γκρίνιαξε ο Θέµης.
Προσέξτε. Για να µπεις σ' ένα επάγγελµα θα δίνεις εξετάσεις επάρκειας σ' αυτό.
Αν κατάλαβα καλά, είπε ο Φάνης... αποσυνδέετε Λύκειο και Πανεπιστήµιο από
τους βαθµούς. Ελεύθερη ή σχεδόν ελεί)θερη πρόσβαση στη γνώση και τη µόρφωση.
Και ο καθένας θα 'χει την ευκαιρία να ολοκληρωθεί ως άνθρωπος, όποιο επάγ-
γελµα κι αν ακολουθήσει, επισήµανε ο Στέργιου. Αλλά, δυστυχώς...
Αυτό το "δυστυχώς" πού πάει, κύριε καθηγητά;
Είναι απλό, Φάνη. ∆εν υπάρχει η υποδοµή. Οι αίθουσες, τα µέσα, οι χώροι για
εργαστήρια, η µόρφωση των καθηγητών που θα αναλάβουν...
Όµως, κύριε, αν τα συγκρίνετε µε το τι γίνεται σήµερα... Μηχανάκια µας έχουν
\9.Ητάζη του '97, ό.π., σ. 47. Βλ. και σσ. 118119.
30 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΝΕΟΥΣ
81
κάνει! αναστέναξε ο Ντίνος...
Χώρια που ο καθένας σας δε βάζω το άγχος, εντάξει; θέλει µια περιουσία για
να µπει στο πανεπιστήµιο, είπε ο Στέργιου.
Μελαγχολία έπεσε στην τάξη κι ο Στέργιου ξεφύλλιζε τα χαρτιά του. Μια περίερ-
γη ησυχία πλανιόταν. Το κουδούνι έδωσε τέλος και λύτρωση στις καρδιές όλων».
20
Όσον αφορά τους εκπαιδευτικούς, ο συγγραφέας στιγµατίζει τους
«κακούς» και επαινεί όσους αντιστέκονται και προσπαθούν, κάτω από
δύσκολες συνθήκες. Είναι χαρακτηριστικό το ακόλουθο απόσπασµα από
την Ιωάννα:
«Πολλές φορές ο Φάνης θεωρούσε τυχερό τον εαυτό του που φοιτούσε σ' αυτή την
τάξη. Σε µια τέτοια εποχή, όπου οι καθηγητές είχαν γίνει ένα κι αυτοί µε το "σκατο
σύστηµα της Παιδείας", που έλεγε ο Στέργιου, που δίδασκαν "µε το ρολόι στο χέρι"
και που, µερικοί απ' αυτούς, δε δίσταζαν να το λένε δηµόσια, µέσα στην τάξη, πως
"τόσο µε πληρώνουν, τέτοιο µάθηµα κάνω", και "άµα θέλετε να µάθετε... υπάρχουν
και τα φροντιστήρια"... Ε, ναι, ένιωθε τυχερός που είχε τον Στέργιου ν'ανεβάζει την
τάξη, τον θεολόγο τον Μάινα, να τους κολλάει στον τοίχο ή και να τον κολλάνε!»
2
^
Ο Στέργιου και ο Μάινας ανήκουν στους νέους εκείνους εκπαιδευτικούς
που προσπαθούν να αλλάξουν, στο µέτρο του δυνατού, τη γκρίζα καθηµε-
ρινότητα του σχολείου. Γράφει γι' αυτούς ο ∆ελώνης, στην Τάξη του '97:
«Οι νέες γενιές των καθηγητών είχαν άλλο πνεύµα, άλλες ιδέες όχι όλοι, βέβαια.
Ίσως να µη διέθεταν τις βαθιές γνώσεις παλαιότερων γενιών, είχαν όµως αυτή την
ανοιχτή διάθεση για διάλογο. Είχαν µια συνειδητή δηµοκρατικότητα στις σχέσεις µε
τους µαθητές τους που, σίγουρα, έδινε κάποια ποιότητα στο έργο τους. Υπήρχε, φυσι-
κά, το σύστηµα —αυτό το "διαολοσύστηµα", όπως το 'λεγε συχνά η Προκοπίου, η
καθηγήτρια της Άλγεβρας, που καταστρέφει πολλές φορές ό,τι ωραίο προσπαθεί να
φτιάξει ο καθηγητής που έχει όρεξη και φωτεινό µυαλό. "Έχουµε µπερδέψει, παιδιά,
τη Μόρφωση µε την Εκπαίδευση ", πρόσθετε η Προκοπίου.
Έριχνε µια µατιά κατακεί που νοητά, έστω βρισκόταν το υπουργείο Παιδείας κι
έριχνε µια µεγαλοπρεπή µούντζα! "Με συγχωρείτε, αλλά εδώ µου κάθεται το διαολο-
σύστηµα... για να µην πω τίποτε πιο χοντρό!" Και τα παιδιά χειροκροτούσαν. Ίσως
επειδή, θέλουν τους καθηγητές τους να 'ναι και ειλικρινείς...
Μα κι ο Στέργιου, στην τάξη, τους έβαζε µπροστά σε µια άλλη πλευρά της γνώ-
σης: "Πρέπει να το καταλάβετε, παιδάκια... ", τους έλεγε. Παιδεία, η γνώση, η
µόρφωση, όπως θέλετε πέστε το, είναι θέµα πνευµατικό, όχι θέµα σκοπιµοτήτων,
∆εσµών ή ό,τι άλλο. Άµα µέσα σου δεν πιστέψεις σε κάποιες ιδέες και σε κάποιες
αξίες που υπάρχουν, από αιώνες, σ' αυτόν τον τόπο, τότε, συµπάθεια καρντάσηδες,
αλλά... ιδιαίτερα σεις οι νέοι... "
∆ηλαδή; Τι να κάνουµε εµείς οι νέοι; ρώτησε η Κατερίνα που κρεµιόταν από τα
χείλη του κι είχε πιάσει θέση στο πρώτο θρανίο.
Να µην ξεγελιέστε, παιδάκια. Κυρίως να µη σας ξεγελάνε. Να µην µπερδεύετε τη
20. Ιωάννα, ό.π., σσ. 2123.
21. Ιωάννα, ό.π., σ. 53.
82
ΑΝΤΩΝΗΣ ∆ΕΛΩΝΗΣ. Ο ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΟΣ Ο ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΣ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ
διασκέδαση µε την εκτόνωση... Την πληροφορία µε τη σκέψη... Το πτυχίο µε την
κουλτούρα... Τον έρωτα µε την εκτόνωση και πάει λέγοντας...»
22
Αλλά, όπως είπα, δεν ισοπεδώνει τα πάντα. Οι πιο πάνω δύο µάχιµοι
εκπαιδευτικοί είναι πολύ κοντά στους δασκάλους που οραµατίζεται ο συγ-
γραφέας.
Στο µυθιστόρηµα Ονειρεύοµαι τη Ρουθ (αφιερωµένο στον «Αντώνη, ένα
δάσκαλο που προσπάθησε») η δράση ξετυλίγεται σ' ένα παραλιακό χωριό της
Κορινθίας, στο δηµοτικό σχολείο του οποίου φοιτούν µαζί Ελληνόπουλα και
παιδιά µεταναστών από διάφορες χώρες. Ένα από αυτά τα παιδιά, ο
Γκιόργκι, που ήρθε µε την οικογένεια του από τη µακρινή Γεωργία, είναι ο
αφηγητής και ο κεντρικός χαρακτήρας της ιστορίας. Ωστόσο, κυρίαρχη
µορφή στο σχολείο και στο µυθιστόρηµα είναι ένας «εκκεντρικός» δάσκα-
λος, που ακούει στο όνοµα Αντώνης (είναι τυχαία, άραγε, η συνωνυµία του
µε τον συγγραφέα;).
Είναι γύρω στα τριάντα, φοράει συνήθως τζιν ρούχα κι ελβιέλες, έχει
σγουρά µαλλιά και µικρά µάτια. Κερδίζει την αποδοχή και τη συµπάθεια
των µαθητών του από την πρώτη κιόλας µέρα, αφού τους παροτρύνει και
τους βοηθάει να µεταµορφώσουν την αίθουσα διδασκαλίας από µουντή
και θλιβερή, που είναι, σε µια ολοζώντανη τάξη γεµάτη µε «χρώµατα εµπι-
στοσύνης». ∆εν του αρέσει να δίνει συµβουλές στους µαθητές του και προ-
τιµάει να φυτεύει απλώς στην ψυχή και στο µυαλό τους τον σπόρο για να
φυτρώσει µια ιδέα. Έχει χιούµορ και ξέρει να αυτοσαρκάζεται. Εισηγείται
και εφαρµόζει µε επιτυχία ένα πρωτοποριακό πείραµα γλωσσοψυχολογίας
(που είχε κάνει πρώτος ο Leo Buscaglia στο Πανεπιστήµιο της Νότιας
Καλιφόρνιας, στις Η.Π.Α.), προκειµένου να φέρει την ειρήνη ανάµεσα
στους µαθητές που είναι κάτι παραπάνω από ατίθασοι. Συνηθίζει να λέει
στα παιδιά ιστορίες µε συµβολικό νόηµα και τους προτρέπει να κρατούν
ηµερολόγιο, να διαβάζουν βιβλία και να µην ξοδεύουν τον πολύτιµο χρόνο
τους µπροστά στην τηλεόραση, η οποία χαλάει ό,τι ωραίο φτιάχνεται µέσα
στην τάξη.
23
Πηγαίνει τους µαθητές του εκδροµή σ' ένα κοντινό δάσος (τον
Κήπο), για να ζωγραφίσουν, αλλά και στην Ακρόπολη, για να δουν τον
Παρθενώνα. ∆ιοργανώνει (προς το τέλος της σχολικής χρονιάς) ένα µη υπο-
χρεωτικό σαββατιάτικο απογευµατινό δίωρο, για να µιλήσει για την Ειρήνη
στους µαθητές, οι οποίοι ανταποκρίνονται. Στο µάθηµα των θρησκευτικών,
επιτρέπει στα παιδιά που δεν είναι χριστιανοί ορθόδοξοι να βγουν από την
τάξη αλλά κανένα τους δεν το κάνει! ∆εν διστάζει να ζητήσει συγγνώµη
από τους µαθητές του, όταν για µια και µόνη φορά συµπεριφέρεται άσχη
22. Η τάξη του '97, ό.π., σσ. 2223.
23. Ονειρεύοµαι τη Ρουθ, εκδ. Ψυχογιός, Αθήνα 2004, σσ. 4647.
30 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΝΕΟΥΣ
83
µα µέσα στην τάξη, και να τους ευχαριστήσει για το µάθηµα που του
δίνουν, δείχνοντας του πως έχει άδικο. Κάποιοι συνάδελφοι του, αλλά και
αρκετοί γονείς, τον θεωρούν «λοξό», «τρελό» κι «επικίνδυνο».
24
Παραθέτω εν εκτάσει την περιγραφή που κάνει ο Γκιόργκι για το κλεί-
σιµο της δίωρης σαββατιάτικης συνάντησης, που ήταν αφιερωµένη στην
Ειρήνη, σε µια τάξη όπου συµµετέχουν παιδιά που εκπροσωπούν διαφορε-
τικές εθνότητες:
«Ο Αντώνης ήταν αναψοκοκκινισµένος! Είχε σηκωθεί και κυκλοφορούσε ανάµε-
σα µας. Εκείνη τη στιγµή, θυµήθηκα ότι πέρυσι ο Λεονίντ µου είχε δώσει να διαβά-
σω ένα βιβλίο του ποιητή Μαγιακόφσκι. Ο τίτλος του ήταν "Σύννεφο µε παντελό-
νια ". Ναι, έτσι φαινόταν τώρα ο Αντώνης, ο δάσκαλος µας.
Και κάτι άλλο, παιδιά µου. Σε λίγες µέρες θα χωρίσουµε και θα σκορπίσουµε σε
διάφορα µέρη. Αν πρέπει να κρατήσετε κάτι από µένα, είναι αυτές οι δυο λέξεις: ∆ΕΝ
ΞΕΧΝΩ! Αυτό πάλι σηµαίνει διάφορα. Να µην ξεχνάς πως είσαι ένας απλός άνθρω-
πος, πως έχεις τα ίδια δικαιώµατα και τις ίδιες υποχρεώσεις µε το διπλανό σου. Πως
πάνω απ' όλα και όλους µπαίνει η ελευθερία και το δίκιο του ανθρώπου, όσο ασήµα-
ντος κι αν µας φαίνεται αυτός. Πως, αφού βρεθήκαµε σ' αυτή τη Γη και πρέπει να
ζήσουµε µαζί, πρέπει να ζήσουµε µε Ειρήνη και Αγάπη.
Αφού έκανε µιαδυο βόλτες γύρω, συνέχισε:
Όχι, παιδιά, αυτό δεν είναι το καλύτερο µάθηµα για την Ειρήνη. Όλ' αυτά είναι
λόγια, και µόνο λόγια! Πέρασε µια σχολική χρονιά και προσπάθησα µέσα στην τάξη,
στην αυλή του σχολείου, στις εκδροµές και στις επισκέψεις µας, στις σχέσεις µας, να
υπάρχει Ειρήνη. Μα, δε θα 'µαι πάντα µαζί σας µην το ξεχνάτε αυτό. Σε λίγο θα
χωρίσουµε και πρέπει να ζήσετε χωρίς εµένα, κι εγώ χωρίς εσάς. Το καλύτερο µάθη-
µα για την Ειρήνη θα σας το δώσει η ίδια η ζωή σας ανάµεσα στους άλλους και µαζί
µε τους άλλους. Αυτό µόνο µπορώ να σας πω: Ειρήνη Υµίν, δηλαδή Ειρήνη ανάµεσα
σας! Ανάµεσα σας!
Ύστερα κάθισε αποκαµωµένος στην καρέκλα του, κι εµείς µείναµε για λίγο σιω-
πηλοί. Ήταν µια σιωπή που έλεγε πολλά. Εγώ, ο Γκιόργκι από τη µακρινή Γεωργία,
µε τα κοντά µου παντελόνια, ένιωθα την επιθυµία να κλάψω! Ίσως κι άλλα παιδιά.
Πρόφτασα να σκεφτώ πως ο Αντώνης δεν ξέρω τι αξία είχε ως δάσκαλος είχε αυτό
το ταλέντο: να σε αγγίζει στην καρδιά. Ενώ κάποιοι άλλοι δάσκαλοι, ίσως, σου ακό-
νιζαν το µυαλό. Και δεν έχω καταλάβει ποιο είναι το σπουδαιότερο σ' ένα δάσκαλο:
η καρδιά ή το µυαλό; Μου έχει περάσει απ'το νου, όταν τελειώσω το λύκειο, να γίνω
κι εγώ δάσκαλος. Ίσως τότε να µάθω.
Μα ο Αντώνης, δεν είχε τελειώσει:
Ακούστε και κάτι άλλο, και να το θυµάστε, όπου κι αν πάτε: ο πατέρας µου, που
ήταν ένας αγράµµατος εργάτης στις οικοδοµές, µου έλεγε: "Αντώνη, να σπέρνεις το
καλό, αλλά µην περιµένεις, σώνει και καλά, να θερίσεις τους καρπούς αυτών που
έσπειρες. Θα 'ρθουν άλλοι δεν ξέρουµε πότε κι αυτοί θα θερίσουν τον καλό καρπό.
Εσύ αυτό θα κάνεις να το θυµάσαι. Πρέπει να σπέρνεις το καλό". Αυτά µου 'λεγε
24. Ονειρεύοµαι τη Ρουθ, ό.π.. σσ. 9899.
84
ΑΝΤΩΝΗΣ ∆ΕΛΩΝΗΣ. Ο ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΟΣ Ο ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΣ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ
ένας αγράµµατος· ο πατέρας µου, ο µάστροΠαναγιώτης...
Κατόπιν, σηκώθηκε, πήγε στην πόρτα και είπε την τελευταία του κουβέντα:
Αυτά είχα να σας πω. Λίγο πριν έρθουν οι δύσκολοι καιροί. Γεια σας...
... κι έφυγε και κοντά του έτρεξε για να τον προφτάσει η Ιωάννα [δασκάλα κι
αυτή και µνηστή του Αντώνη].
Εµείς οι άλλοι γρήγορα σκορπιστήκαµε κι αρχίσαµε τα παιχνίδια. Ήταν, βλέπεις,
σαββατοκύριακο».
25
Ένας άλλος φωτισµένος δάσκαλος, που ακούει κι αυτός στο όνοµα
Αντώνης, αφήνει ανεξίτηλη τη σφραγίδα του στο µυθιστόρηµα Ο άσος των
γηπέδων (πρώτη έκδοση 1996). Κεντρικός ήρωας είναι, εδώ, ο Χάρης, το
κεντρικό πρόσωπο της ιστορίας. Ξεκινώντας από τις αΐλάνες της φτωχογει-
τονιάς στην οποία µεγάλωσε, ο Χάρης φτάνει να φορέσει, στα δεκαοχτώ
του, τη φανέλα της «Θύελλας», του πιο φηµισµένου ποδοσφαιρικού συλλό-
γου. Τον συναντάµε στην είσοδο των αποδυτηρίων του Ολυµπιακού
Σταδίου της Αθήνας, έτοιµο να βγει στο γήπεδο και ν' αγωνιστεί στον πιο
κρίσιµο αγώνα της οµάδας του για το Τσάµπιονς Λιγκ, ενάντια στην πρω-
ταθλήτρια Αγγλίας, Άρσεναλ, µπροστά σε εβδοµήντα πέντε χιλιάδες παθια-
σµένους φιλάθλους που «στέλνουν στον ουρανό την επιθυµία τους για νίκη».
26
Λίγα λεπτά πριν το εναρκτήριο λάκτισµα, σαν από θαύµα, ο Χάρης φέρνει
στο µυαλό του «όλα όσα έζησε στην ποδοσφαιρική του ζωή· τη ζωή του γενικότε-
ρα, τους ανθρώπους, τα γεγονότα»
21
επιτρέποντας έτσι και σ' εµάς να τον γνω-
ρίσουµε από κοντά.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η σχέση του µαθητή αυτού µε τον Αντώνη. Ο
Αντώνης µπήκε στη ζωή του Χάρη από σύµπτωση, όταν χρειάστηκε ν' αντι-
καταστήσει για τέσσεριςπέντε µήνες τον κανονικό δάσκαλο της έκτης
δηµοτικού, ο οποίος αρρώστησε. Αυτό το σύντοµο χρονικό διάστηµα απο-
δείχθηκε αρκετό για ν' αλλάξει τη ζωή του µικρού, που ονειρευόταν να
γίνει µια µέρα µεγάλος ποδοσφαιριστής. Για καλή του τύχη, ο νέος δάσκα-
λος (ο δάσκαλος των ονείρων του) γνώριζε από ποδόσφαιρο και συχνά, µαζί
µε τους µαθητές του, «στα διαλείµµατα, στην απλόχωρη, χωµάτινη αυλή του σχο-
λείου, έστηναν στα γρήγορα µατς των δέκα ή τον δεκαπέντε λεπτών, όσο διαρκούσε
το διάλειµµα».
2
* Ο Αντώνης δεν περιοριζόταν στο παιχνίδι, αλλά φρόντιζε, µε
κάθε ευκαιρία, να διδάσκει στα παιδιά τα µυστικά της µπάλας. Έτσι, ο
Χάρης έµαθε πολλά από αυτόν: «πώς να τρέχει στη σωστή κατεύθυνση, πώς να
τοποθετεί το σώµα του, πώς να σουτάρει, πώς... πώς... τόσο πολλά πράγµατα»
29
25. Ονειρεύοµαι τη Ρουθ, ό.π., σσ. 103105
26. Ο άσος των γηπέδων, εκδ. Ψυχογιός, Αθήνα 2008, σ. 9
27. Ο άσος των γηπέδων,ό.π., σ. 12
28. Ο άσος των γηπέδων, ό.π., σ. 15
29. Ο άσος των γηπέδων, ό.π., σ. 16
30 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΝΕΟΥΣ 85
Μα, πάνω απ' όλα, έµαθε να χαίρεται το παιχνίδι, ακόµα κι όταν το τέλος
του τον βρίσκει µε τους χαµένους.
Αλλά κι ο Αντώνης διέκρινε το µεγάλο ταλέντο του µαθητή του. Και, ως
σωστός δάσκαλος, οδηγητής και εµπνευστής, φρόντισε να του το επισηµάνει και
να τον ενθαρρύνει να κυνηγήσει το όνειρο του. Είναι χαρακτηριστική η σκηνή
του αποχαιρετισµού (ο Αντώνης διορίστηκε σ' ένα χωριό της Κέρκυρας):
«Την ηµέρα που θα τους χαιρετούσε, ο Χάρης έµεινε τελευταίος.
Σας αγαπώ πολύ, κύριε, είπε στον Αντώνη κι ήταν έτοιµος να δακρύσει.
Εκείνος τον κοίταξε στα µάτια, ίσια η µατιά του στην ψυχή του Χάρη, και απά-
ντησε:
Αν µ ' αγαπάς, όπως λες, Χάρη, τότε µόνο ένα µπορείς να κάνεις για να µ' ευχα-
ριστήσεις.
Τι, κύριε; ρώτησε µε λαχτάρα ο Χάρης.
Αυτό το απλό: σ' αυτό που σ' αρέσει να κάνεις φρόντισε να 'σαι ο πρώτος!
Έφυγε ο Αντώνης, αφού του 'σφιξε το χέρι, ως άντρας προς άντρα "Έτσι σε
λογαριάζω ", του είπε κι έµεινε πίσω ο Χάρης».
1
·
0
Ο Χάρης, καθ' όλη την πορεία του προς την κορυφή, τόσο στις ευχάρι-
στες όσο και στις δυσάρεστες στιγµές, τόσο στη χαρά όσο και στη λύπη, θα
φέρνει συνεχώς στο µυαλό του τις διδαχές του δασκάλου του και πορεύεται
µε βάση αυτές.
Ανάµεσα στους εκπαιδευτικούς της δευτεροβάθµιας εκπαίδευσης, και
πιο συγκεκριµένα του λυκείου, την κυρίαρχη θέση κατέχει ο φιλόλογος
Μαρίνος Στέργιου, τον οποίον ήδη ανέφερα πιο πάνω και ο οποίος εµφανί-
ζεται σε τρία από τα εξεταζόµενα βιβλία Ο ∆ελώνης ζωγραφίζει το πορτρέ-
το του εναργέστερα στο µυθιστόρηµα Η τάξη του '97, που είναι χρονικά και
το πρώτο από τα τρία εν λόγω βιβλία.
Εδώ, λοιπόν, ο Στέργιου είναι ακόµα σε νεαρή ηλικία (29 ετών) και έχει
κερδίσει την καθολική αποδοχή της τρίτης τάξης του λυκείου της Θεσσαλο-
νίκης στο οποίο διδάσκει. Οι µαθητές του, για τους οποίους είναι ένα είδος
«µικρού Θεού», αναφέρονται σ' αυτόν µε τη φράση «και ο τύπος», ενώ ο
ίδιος τους προσφωνεί «παιδάκια». Στο µάθηµα της Ιστορίας, αντί για ιστο-
ρικές µελέτες προτιµά να τους διαβάζει διηγήµατα, καθώς, όπως λέει, αυτή
η «άλλη οπτική» της λογοτεχνίας «µπορεί να φωτίσει πιο σωστά ένα θέµα, περισ-
σότερο από δέκα παραδόσεις Ιστορίας».
31
∆εν απαιτεί την αποδοχή των απόψε-
ων του και δεν διστάζει να παραδεχτεί τα λάθη του, ακόµα κι όταν του τα υπο-
δεικνύουν οι µαθητές του. Είναι υπέρµαχος των δηµοκρατικών διαδικασιών
στην τάξη, έχει ανοιχτό µυαλό, προωθεί τον διάλογο, δεν θεωρεί τον εαυτό του
αυθεντία, χαίρεται τον αντίλογο και δεν αισθάνεται άσχηµα όταν κάποιος
30. Ο άσος των γηπέδων, ό.π., σ. 16
31. Η τάξη του '97, ό.π., σ. 15
86
ΑΝΤΩΝΗΣ ∆ΕΛΩΝΗΣ. Ο ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΟΣ  Ο ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΣ  Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ
ευφυής µαθητής τον «κολλάει στον τοίχο». Φανατικός πολέµιος του κακού
«συστήµατος» όχι µόνο του εκπαιδευτικού, δεν χάνει ευκαιρία να το καταγ-
γείλει και προτρέπει τους µαθητές του να αντιδρούν. Επίσης, τους ενθαρρύνει
να κυνηγούν το όνειρο τους και να µην προτιµούν λύσεις συµβιβασµού.
Συναντιέται µε τους µαθητές και εκτός σχολείου και τον βρίσκουµε δίπλα τους,
ως εθελοντή, στην προσπάθεια κατάσβεσης της πυρκαγιάς που κατακαίει το
δάσος του ΣέιχΣου. Γράφει και δηµοσιεύει ποιήµατα, είναι πολίτης του
κόσµου και ταυτόχρονα ένθερµος πατριώτης, αλλά όχι εθνικιστής.
Η ποιότητα του χαρακτήρα του φαίνεται όταν αντιµετωπίζει τον έρωτα
που γεννιέται ανάµεσα σ' αυτόν και µια µαθήτρια του, την Κατερίνα. Την
πρώτη κίνηση κάνει η Κατερίνα, η οποία µάλιστα φτάνει µέχρι το σηµείο
να χαράξει κρυφά τα αρχικά τους (ΜΚ) στο πίσω δεξιό φτερό του παλιού
αυτοκινήτου του καθηγητή της. Κι όταν βεβαιώνεται για τα συναισθήµατα
της, ο Στέργιου σπεύδει αρχικά να ζητήσει (για πρώτη φορά και ενάντια
στις αρχές του) από έναν παλιό του φίλο, που κατέχει υψηλή κοµµατική θέση,
να µεσολαβήσει προκειµένου να φύγει µε µετάθεση στη Γερµανία. Εκείνος
του υπόσχεται να τον βοηθήσει, αλλά τον προτρέπει να το ξανασκεφτεί, αφού
µάλιστα είναι φανερό πως ούτε κι ο Στέργιου είναι αδιάφορος για την, κατά
Για πρώτη, ίσως, φορά ο Αντ. ∆ελώνης αναπτύσσει σε δασκάλους
της Εκπ. Περιφερείας Θηβών το θέµα: «Σύνδεση Σχολείου
και Λογοτεχνίας Θεωρία και Πράξη», 1986.
30 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΠΑ ΠΑΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΝΕΟΥΣ
87
δέκα χρόνια µικρότερη του, Κατερίνα. Τελικά ο Στέργιου συνάπτει δεσµό µε
την Κατερίναα ακολουθήσει ο αρραβώνας), αφού όµως η νέα τελειώσει τη
σχολική χρονιά και δεν θεωρείται πλέον µαθήτρια του.
32
Τον Στέργιου ξαναβρίσκουµε στο µυθιστόρηµα Ιωάννα, παντρεµένο πια µε
την Κατερίνα και σε λύκειο της Αθήνας αυτήν τη φορά, να κάνει δωρεάν µαθή-
µατα εκτός σχολείου στους µαθητές που ζητούν τη βοήθεια του, να συγκρούεται
µε τους συναδέλφους του και τους προϊσταµένους του για την κακή κατάσταση
της εκπαίδευσης, να γοητεύει και πάλι τους µαθητές, τους οποίους εµπνέει και
καθοδηγεί µε µαεστρία, µαθαίνοντας τους πώς να βλέπουν και πώς να αντιστέ-
κονται. Στενοί του φίλοι, ένας εµπνευσµένος θεολόγος, ο Μάινας, κι ένας παρά-
ξενος παπάς, ο Μάξιµος. Την τρίτη εµφάνιση του, ο Στέργιου κάνει στο µυθιστό-
ρηµα Η Αγγελικά της αγάπης, µε τα γνωστά πλέον χαρακτηριστικά του.
Στο µυθιστόρηµα Ιωάννα, ο θεολόγος Μάινας (που ανήκει, όπως είδαµε,
στη γενιά των νέων εκπαιδευτικών), είναι φωτισµένος δάσκαλος, όπως και
ο στενός του φίλος, ο Στέργιου:
«Τον αγαπούσαν τον θεολόγο τα παιδιά. ∆ε θύµιζε σε τίποτε τους παλιούς, στεγνούς
θεολόγους µε το λόγο τον αφοριστικό και τ' αποσπάσµατα από τις Γραφές. Καθόλου.
Ήταν ένας απλός, συνηθισµένος σαραντάρης, µε τζιν ρούχα και µαλλιά κουρεµένα στη
µόδα. Με γρήγορη µατιά και αδογµάτιστο ύφος. Τα επιχειρήµατα του δεν έπειθαν
πάντοτε, αλλά στα παιδιά άρεσε η διάθεση του να δεχτεί το δίκιο του άλλου».
33
Ο µοντέρνος αυτός θεολόγος συζητεί µε τους µαθητές του για την Πίστη,
τους πείθει να επισκεφτούν, µέρα Κυριακή, ένα ξωκλήσι και να κάνουν
έναν όµορφο διάλογο για τον µοναχισµό, παίρνει θέση για το µουσικό συγ-
κρότηµα των µοναχών, τους γνωστούς «Παπαροκάδες», και είναι πρόθυµος
να δώσει τις συµβουλές του ακόµα και µέσω... τηλεφώνου.
Στα Γράµµατα στην Αννα, βρίσκουµε τη φιλόλογο Ελπίδα Σκουτέρη, που
έχει τις ίδιες κοινωνικές και παιδαγωγικές αντιλήψεις µε τον Στέργιου.
Ζητεί από τους µαθητές της να την αποκαλούν µε το µικρό της όνοµα, βγαί-
νει µαζί τους για καφέ, τους προτρέπει να ξεπερνούν άφοβα το µέτρο και το
µέτριο, προκειµένου να βρουν τον ολόδικό τους «φρέσκο» κόσµο, τους
παρακινεί, τέλος, να µην σταµατήσουν για κανένα λόγο την αναζήτηση και
τον αγώνα για το καλύτερο:
«Υπάρχουν µερικά πράγµατα, µερικά γεγονότα που, σίγουρα, φτιάχνονται µέσα
µας, µέσα στον κάθε άνθρωπο, έτσι, µ ' ένα τίποτε. Όπως τώρα µ ' αυτή την καθηγή-
τρια. Κάτι σαν ένα ποτάµι ζεστασιάς χύθηκε στις καρδιές των παιδιών και κύλησε
στις φλέβες της τάξης. Πρώτη φορά βλέπανε αυτή τη γυναίκα, κι όµως ένιωσαν σαν
να τη γνώριζαν χρόνια [...] Πώς πέρασαν οι δυο πρώτες ώρες; Κανείς δεν θέλησε να
32. Και αυτό το θέµα το συναντούµε στο βιβλίο του ∆ελώνη Άµα λήψει παρούσης. Βλ. παρα-
πάνω, σηµ. 3.
33. Ιωάννα, ό.π., σ. 30.
88
ΑΝΤΩΝΗΣ ∆ΕΛΩΝΗΣ. Ο ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΟΣ  Ο ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΣ  Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ
βγει διάλειµµα, να πάει στο κυλικείο, να πάει για κάπνισµα. Η Ελπίδα έγινε ένας
πόλος απρόσµενος κι όλα τα παιδιά εκινούντο γύρω της, σ' ένα γαϊτανάκι νέων
ενδιαφερόντων, νέας ζωής, νέων προσδοκιών... »
34
Στο µυθιστόρηµα Όταν υπάρχει µια Ελένη (χρονικά είναι το πρώτο από
τα οκτώ βιβλία που µας ενδιαφέρουν), οδηγητής και φίλος των µαθητών
είναι ο φιλόλογος Αντωνίου, για τον οποίον έγινε ήδη λόγος πιο πάνω. Είναι
ιδιαίτερη προσωπικότητα {«τύπος» κι αυτός), µοντέρνος, χαµογελαστός,
«κολληµένος» µε την ποίηση κι έχει γίνει το είδωλο των µαθητών του, που
σκοτώνονται ποιος θα πρωτοµιλήσει µαζί του στα διαλείµµατα. Ο κεντρι-
κός χαρακτήρας του βιβλίου, ο Λεωνής,
«που είχε δει δυοτρεις φορές τον "Κύκλο των Χαµένων Ποιητών", υποστήριζε
σοβαρά πως ο Αντωνίου ήταν πιστό αντίγραφο του Τζον Κήτινγκ. Έτσι που κάποια µέρα,
χωρίς να το θέλει, αντί να τον χαιρετήσει καθώς διασταυρώθηκαν, του φώναξε "Oh
captain, my captain "! Εκείνος τον κοίταξε παράξενα, αλλά δε φάνηκε ξαφνιασµένος.
Τον ακούµπησε στον ώµο, του χαµογέλασε κι έφυγε, κάνοντας µια πιρουέτα γύρω από
τον εαυτό του. Κάτι σαν χορευτική φιγούρα... κάτι σαν Νουρέγιεφ στο πιο λαϊκό... .'»
35
Συνεπής προς το δασκαλικό πρότυπο του ∆ελώνη, ο Αντωνίου ενθαρρύ-
νει τους µαθητές του να κυνηγήσουν το όνειρο τους, βρίσκεται κοντά τους
όποτε τον χρειαστούν, εντός και εκτός σχολείου, καταγγέλλει διαρκώς το
σύστηµα και όσους το συντηρούν και προτείνει αντίσταση χωρίς συµβιβα-
σµούς. Πρέπει να προσεχτούν, εδώ, ιδιαίτερα οι αναφορές στην ταινία «Ο
κύκλος των Χαµένων Ποιητών» (1989), που πρέπει να εκφράζουν τις θέσεις
και του ∆ελώνη για τον ρόλο και το έργο των εκπαιδευτικών.
36
Στην Εξοµολόγηση, ένας άλλος «τύπος», φιλόλογος και λάτρης της ποίη-
σης κι αυτός, ο Φάνης, εµπνέει και καθοδηγεί τους µαθητές του λυκείου µιας
πειραιώτικης φτωχογειτονιάς και σώζει από τα ναρκωτικά τον κεντρικό χαρα-
κτήρα του βιβλίου, τον Παύλο. Ο Φάνης προσφωνεί χαϊδευτικά τους µαθητές
34. Γράµµατα στην Άννα, ό.π., σ. 23 και 2728.
35. Όταν υπάρχει µια Ελένη, ό.π., σσ. 1516.
36. Θυµίζω εν συντοµία την υπόθεση της (βραβευµένης µε Όσκαρ Σεναρίου) ταινίας του Peter
Weir, µε τον Robin Williams στον πρωταγωνιστικό ρόλο: Ο Τζον Κήτινγκ, ένας ιδιόρρυθ-
µος αλλά φωτισµένος καθηγητής Αγγλικής Φιλολογίας, καλείται να διδάξει σε ένα παραδο-
σιακό και ιδιαίτερα αυστηρό κολέγιο αρρένων. Παραβλέποντας τις οδηγίες των προϊσταµέ-
νων του και τις συµβουλές των συναδέλφων του, ο νέος καθηγητής εφαρµόζει δικές του
νεωτεριστικές µεθόδους διδασκαλίαςε κεντρικούς άξονες τη βαθύτερη ουσία της ποίησης
και την παροιµιώδη λατινική φράση «carpe diem»), εξοργίζοντας έτσι τη διοίκηση του σχο-
λείου, αλλά και ενθουσιάζοντας τους µαθητές, που τον αποκαλούν «captain» και ακολου-
θούν πιστά τις προτροπές του. Παρά την τραγική κατάληξη της ιστορίας (ένας µαθητής
αυτοκτονεί και ο Κήτινγκ αναγκάζεται να εγκαταλείψει το κολέγιο), το σύντοµο πέρασµα
του εµπνευσµένου αυτού εκπαιδευτικού από το σχολείο γίνεται ανεξίτηλο στην ψυχή των
νεαρών µαθητών, που είναι πλέον έτοιµοι «ν' αδράξουν τη µέρα», να κυνηγήσουν το όνει-
ρο τους, ν' αναζητήσουν την ποίηση στη ζωή και ν' αντισταθούν µε κάθε τρόπο στο κατε-
στηµένο σύστηµα όχι µόνο το εκπαιδευτικό.
30 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΝΕΟΥΣ 89
Επίσκεψη στο 4ο ∆ηµ. Σχολείο Ερµούπολης Σύρου
(∆/ντής: Παν. Λίτσας)
του «ρεµάλια»
31
και αυτοί του ανταποδίδουν τα ίσα, κολλώντας του το παρα-
νόµι «ένδον σκάπτε», από εκείνη την αξέχαστη µέρα που τους άφησε όλους
«τέζα» στην τάξη, χρησιµοποιώντας αυτήν την «ακαταλαβίστικη φράση» για
να τους παροτρύνει σε διαρκή και βαθιά εσωτερική αναζήτηση.
38
Είναι
µοντέρνος, ελαφρώς «µουρλός», φοράει συνήθως τζιν ρούχα, παίζει µπάσκετ
και τσακώνεται για τα ποδοσφαιρικά, είναι έτοιµος να βοηθήσει τους µαθη-
τές του σε κάθε τους πρόβληµα, αλλά δεν γίνεται πιεστικός παρά µόνον όταν
τα πράγµατα φτάνουν σε επικίνδυνο σηµείο, σπεύδει κοντά τους όποτε κι αν
τον καλέσουν, χωρίς δεύτερη σκέψη και χωρίς να ζητάει εξηγήσεις. Είναι
χαρακτηριστικό το γεγονός ότι δεν διστάζει να δώσει ακόµα και χρήµατα
στον Παύλο, για τη δόση του, και να του πει πως υπήρξε κι ο ίδιος στο παρελ-
θόν εξαρτηµένος, προκειµένου να τον σώσει από βέβαιη καταστροφή.
Συµπαραστάτη και βοηθό σ' αυτήν του την προσπάθεια, ο Φάνης έχει έναν
παράξενο παπά, τον Μάξιµο, τον οποίο συναντήσαµε ήδη στην Ιωάννα ως
φίλο του Στέργιου και του Μάινα, και αποτελεί επίσης ένα έξοχο παράδειγµα
∆ασκάλου, µε την ευρεία έννοια του όρου. Ο παπαΜάξιµος έχει αφιερώσει
τη ζωή του στη σωτηρία των νέων από τα ναρκωτικά. Είναι µοντέρνος, παίζει
37. Θυµίζοντας έντονα τον Λάµπρο Κωνσταντάρα, που αποκαλεί έτσι τους τρεις γιους του,
στην ταινία «Ο στρίγκλος που έγινε αρνάκι» (1967).
38. Η εξοµολόγηση, ό.π., σ. 24.
90 ΑΝΤΩΝΗΣ ∆ΕΛΩΝΗΣ. Ο ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΟΣ Ο ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΣ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ
µπάσκετ µε τον Φάνη και «τσακώνεται» µαζί του για τη νίκη, καπνίζει (αλλά
στο τέλος του βιβλίου το κόβει), δε διστάζει να πει ψέµατα στον Παύλο ότι
πέρασε κι αυτός από τον κόσµο των ναρκωτικών κι ότι έκανε µάλιστα φυλα-
κή, στο ίδιο κελί µε τον Φάνη, δεν αντιδρά όταν ο νεαρός µαθητής τού κλέβει
χρήµατα για τη δόση του, και λειτουργεί ως φίλος και εµπνευστής, καθ' όλη
τη διάρκεια της ιστορίας. Μαζί µε τον Φάνη, φροντίζουν ώστε να µπει ο
Παύλος σε µια θεραπευτική κοινότητα και, όταν αυτός συνέρχεται, πρωτοστα-
τούν στη διοργάνωση µιας συγκινητικής γιορτής στο σπίτι του, ανήµερα του
Πέτρου και Παύλου (29 Ιουνίου), για να του ευχηθούν «κατευόδιο» στο ξεκί-
νηµα του νέου ταξιδιού του στη ζωή. Με τα ίδια πάνω κάτω χαρακτηριστικά
και µε την ίδια αποστολή, εµφανίζεται ο παπαΜάξιµος και στην Ιωάννα.
Κλείνω, κάνοντας µιαν απλή αναφορά σε έναν ακόµα «∆άσκαλο», µε την
ευρεία έννοια του όρου, τον οποίο εισηγείται επίσης ως πρότυπο ο
∆ελώνης. Πρόκειται για τον κυρΓιάννη, έναν γιατρό, αγνό φίλαθλο του
«Τρίτωνα», µιας ποδοσφαιρικής οµάδας της Β' Εθνικής, που ήταν και το
τελευταίο σκαλοπάτι στην πορεία του Άσου των γηπέδων, Χάρη, πριν τη
µετεγγραφή του στη Θύελλα και την αναρρίχηση του στην κορυφή. Ο κυρ
Γιάννης αγκαλιάζει µε αγάπη τον Χάρη, από την πρώτη κιόλας στιγµή του
ερχοµού του στον Τρίτωνα, και αναλαµβάνει να του διδάξει όλα όσα ξέρει,
τόσο για τη βροµιά που υπάρχει στο ποδόσφαιρο, όσο και για τα υγιή ιδε-
ώδη του αθλητισµού και τη σωτήρια αθλητική παιδεία.
39
Με όσα εκτέθηκαν παραπάνω, πιστεύω ότι αναδείχθηκε το θέµα που
επέλεξα να παρουσιάσω και ότι αποδείχθηκε επιπλέον πως ο Αντώνης
∆ελώνης εντάσσεται σ' εκείνη την ιδιαίτερη κατηγορία δηµιουργών που το
έργο τους αποτελεί µια συνεπή προέκταση του εαυτού τους, και αναδείχθη-
κε στο µέτρο του δυνατού το πρότυπο του άξιου και προοδευτικού
∆ασκάλου που κυριαρχεί στον κόσµο των αξιών του.
Αν δεν µίλησα ιδιαίτερα στο παρόν άρθρο µου για την λογοτεχνική διάστα-
ση του έργου του ∆ελώνη για παιδιά και νέους, είναι γιατί από µιαν άποψη το
έκανα κιόλας, παρατηρώντας ότι το έργο του αποτελεί µια συνεπή προέκταση
του εαυτού του, τόσο συνειδητή, ώστε αυτό να διαµορφώνει εν πολλοίς και
την τεχνική του. Πράγµατι στα λογοτεχνικά βιβλία του ∆ελώνη ιδεολογία και
µορφή είναι τόσο ενωµένα, ώστε το ένα να είναι συγχρόνως και το άλλο.
Κατά την κρίση µου ο Αντώνης ∆ελώνης είναι πάνω και πρώτα απ' όλα
ένας πολύτιµος εµπνευστής, οδηγητής και φίλος των αναγνωστών του,
όπως υπήρξε και για τριάντα περίπου χρόνια στην εκπαιδευτική του πράξη,
αφήνοντας και µια σοβαρή λογοτεχνική παρακαταθήκη για τα παιδιά και
τους νέους µας για το µέλλον.
39. Ο άσος των γηπέδων, ό.π., σσ. 101105 και 125126.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
ResearchGate has not been able to resolve any references for this publication.