Conference PaperPDF Available

Μια ποιητική ανθολογία για παιδιά και νέους φροντισμένη από τον Νικηφόρο Βρεττάκο / An anthology of poems for children and young people edited by Nikiforos Vrettakos

Authors:
ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΩΝ ΦΙΛΩΝ ΤΟΥ ΜΥΣΤΡΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ
∆ΗΜΟΣΙΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΣΠΑΡΤΗΣ ΑΡΧΕΙΟ ΝΙΚΗΦΟΡΟΙ ΒΡΕΤΤΑΚΟΥ
ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟ
ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΟΙΗΤΗ ΝΙΚΗΦΟΡΟ ΒΡΕΤΤΑΚΟ
Σπάρτη 18-21 Μαΐου 2001
ΠΡΑΚΤΙΚΑ
ΑΘΗΝΑ 2004
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ
Λέκτορας του Πανεπιστηµίου Αθηνών
ΜΙΑ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ
ΓΙΑ ΠΑΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΝΕΟΥΣ
ΦΡΟΝΤΙΣΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΟΝ
ΝΙΚΗΦΟΡΟ ΒΡΕΤΤΑΚΟ
Ο Νικηφόρος Βρεττάκος (19121991) υπήρξε ένας ποιητής, ο οποίος,
παρά τη λεπταίσθητη εσωτερικότητα του, έδωσε στην ποίηση και το
όλο έργο του εξέχουσα θέση στην αγάπη προς τον άνθρωπο και τον κό-
σµο, επιθυµώντας ειλικρινά να αµβλύνει τον ανθρώπινο πόνο και να εξά-
ρει την ειρήνη και την δικαιοσύνη1.
Εξάλλου, ζώντας ο ίδιος δύσκολα παιδικά χρόνια στη γενέτειρα
του, ανέπτυξε µέσα του µιαν ιδιαίτερη ευαισθησία για το παιδί και την
παιδική ηλικία, καθώς και για τις πνευµατικές ανάγκες του παιδιού2.
Ιδιαίτερη σηµασία έχουν λοιπόν στην περίπτωση µας τα παιδικά
χρόνια του ποιητή, όπου µεταξύ άλλων έλειπαν εντελώς από αυτόν τα
ευχάριστα βιβλία µε ωραία ποίηση. Είναι χαρακτηριστικό ότι την
πρώτη, ιδιαίτερα ευχάριστη λογοτεχνική επαφή την είχε στην ηλικία
των οκτώ ετών, µαθητής της τρίτης τάξης του ∆ηµοτικού, µε τα
ποιήµατα του περίφηµου αναγνωστικού του Ζαχαρία Παπαντωνίου
Τα ι/ζ^λά βουνά3, το οποίο φαίνεται πως ανέπτυξε στην ψυχή του την
αγάπη για την ποίηση γενικότερα, µιαν αγάπη την οποία από τότε ο
νεαρός Νικηφόρος Βρεττάκος µετέτρεψε σε ακόρεστη δίψα.
Μεταφέρω εδώ το χαρακτηριστικό απόσπασµα, το οποίο ο ποιη-
τής προτάσσει στην ανθολογία του ανεξάρτητα, πριν ακόµα και από
την εισαγωγή:
«Την πιο µεγάλη χαρά του κόσµου θα µου την έδινε κανείς όταν
ήµουνα παιδί, αν µου χάριζε ένα βιβλίο µε ωραία ποιήµατα. Κανείς
οµως δεν µου την έδωσε τότε κι αυτό ποτέ δεν το ξέχασα. Όταν
ήµουνα στην τρίτη ∆ηµοτικού, διάβασα στο αναγνωστικό µου, στα
Ψηλά Βουνά" του Παπαντωνίου, κάτι ποιήµατα που έκαναν καλό
στην ψυχή µου. Τι ήταν αυτό το καλό, δε µπορούσα να εξηγήσω. Με
50
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ
συγκινούσαν, ξύπναγαν κάτι άλλο µέσα µου, µού µεγάλωναν τη φα-
ντασία και µου άλλαζαν την όψη του κόσµου. Έκαναν δηλαδή τον κό-
σµο πιο χρωµατιστό και πιο όµορφο. Από τότε δανειζόµουνα και τα
αναγνωστικά των άλλων τάξεων. ∆ιάβαζα όλα τους τα ποιήµατα, για
να βρω κάποιο που να µου άρεσε. Μετά πήγαινα και στο βιβλιοπωλείο
της επαρχίας µου κι αγόραζα ό,τι έβρισκα. ∆ιάβαζα, διάβαζα, όσο να
βρω κάτι που να µε αποζηµίωση, µε το κάλλος του, γι' αυτό µου τον
κόπο. Κανείς άλλος από τους συµµαθητές µου δεν είχε ιδέα γι' αυτό
το ωραίο πράγµα που είναι η ποίηση κι ούτε είχα και κανέναν µεγάλο
που να µπορή και να ξέρη να µε βοηθήση. Αυτό µου είχε γίνη µεγάλος
καηµός. Και κάθε τόσο πανηγύριζα µόνος µου. Ανακάλυψα τον
Έλληνα ποιητή ∆ιονύσιο Σολωµό. Ανακάλυψα τον Γερµανό ποιητή
Ερρίκο Χάινε. Πάντοτε όµως µου έµενε αυτός ο καηµός. Γιατί να
µην υπάρχη ένα βιβλίο µε ωραία ποιήµατα, µε πολλά ωραία ποιήµα-
τα, νάω πάντοτε αυτόν τον αληθινό θησαυρό στη σάκκα µου ή στο
µαξιλάρι µου; Πέρασαν τα χρόνια, έγραψα κ' εγώ ποιήµατα. Τον παι-
δικό µου αυτόν καηµό ποτέ δεν τον ξέχασα. Και το βιβλίο που δεν
βρέθηκε να µου χαρίση κανείς εµένα εκείνα τα χρόνια, αποφάσισα σή-
µερα να το χαρίσω εγώ στα παιδιά».
Η επίδραση των Ψηλών βουνών φαίνεται πάντως πως υπήρξε απο-
φασιστική για την ανάπτυξη του ενδιαφέροντος του νεαρού Βρεττάκου
γενικότερα για τα σχολικά του αναγνωστικά και όλα τα σχολικά βι-
βλία. Το γεγονός αυτό επιβεβαιώνεται και από την ξεχωριστή σηµασία
που ο ίδιος του αποδίδει στο αυτοβιογραφικό του βιβλίο Οδύνη , που το
ολοκλήρωσε το 1968, κυκλοφόρησε την επόµενη χρονιά στην Αµερική
και ως το θάνατο του παρέµεινε ανέκδοτο στην Ελλάδα.
∆ίνω δύο χαρακτηριστικά αποσπάσµατα, που αναφέρονται στην
επαφή του νεαρού Βρεττάκου µε τα σχολικά βιβλία:
«Έτσι, στην αρχή κάθε σχολικού έτους, διάβαζα από την πρώτη
νύχτα κιόλας όλο µου το αναγνωστικό, κι ένοιωθα λύπη κάθε φορά
που τέλειωνε τόσο γρήγορα. ∆εν έπρεπε να τελειώνουν µέσα σε µια
νύχτα τα Ψηλά Βουνά ούτε Ο Πρόας ο Θεογένους, ένα αναγνωστικό
παρµένο από τη ζωή της αρχαίας Αθήνας. Όταν τέλειωσαν ένοιωσα.
πολύ µόνος. Τα παιδιά των Ψηλών Βουνών χαθήκανε πίσω από τα
έλατα και κοίταζαν το φεγγάρι µόνα τους. Η συντροφιά του Θεαγένη,
του Ευφορίωνα και της Γλυκέρας, χάθηκε κι αυτή. Καλά, ο Θεαγέ-
νης πέθανε και τον έκλαψα µε τον ίδιο τρόπο που έκλαψα και τη
ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΝΕΟΓΣ
51
συνοµήλικη µου τη Ν ίνα, όταν πέθανε στα 1917 από την ισπανική
γρίπη. Οι άλλοι όµως εξακολουθούσαν να ζουν. Γιατί λοιπόν να τελει-
ώσει αυτό το βιβλίο;
«Φαίνεται πώς τη νύχτα εκείνη θα µονολογούσα, γιατί το άλλο
πρωί µε ρώτησε η µητέρα µου: "Ποιος είναι πάλι αυτός ο Πρόας;"
«∆εν είναι από δω», της είπα, ήτανε από µια αρχαία πολιτεία, που
την λέγανε Αθήνα. "∆ηλαδή έχει πεθάνει;" µε ρώτησε. "Όχι", της
απάντησα, ζει » .
«Ο χρόνος που άρχιζε, ήταν ο τελευταίος µου σχολικός χρόνος
στο δηµοτικό. Είχα πάρει από την πρώτη µέρα στο δωµάτιο µου όλα
τα νέα µου βιβλία: το Αναγνωστικό, την Ιστορία, τη Φυσική, τα Θρη-
σκευτικά και τη Γεωγραφία. Η λάµπα µου φώτιζε όλη τη νύχτα.
Από την άλλη µέρα, ούτε το σχολείο, ούτε η ζωή µου είχανε ενδια-
φέρον. Ό,τι µπορούσε να βρεθεί και να το διαβάσω, σε άλλα σπίτια,
βρέθηκε και διαβάστηκε. Τώρα δεν µου έµενε παρά να ακούω τις φω-
νές και τα µαλώµατα των ανθρώπων και να σκέφτοµαι τον ζητιάνο
που τα παιδιά της τάξης µου του έβαλαν φωτιά και τον έκαψαν»6.
Κινούµενος λοιπόν από την προσωπική του ανικανοποίητη παιδική δί-
ψα για την ωραία ποίηση, ο Βρεττάκος συγκρότησε και τύπωσε το
1974', µε «εντελώς ιδιαίτερη φροντίδα» την ποιητική ανθολογία του
«για παιδιά και νέους», αλλά και για «τον κάθε άνθρωπο, όποιας ηλι-
κίας και αν είναι». Ο ίδιος µάλιστα θα χαρακτηρίσει την ανθολογία
του ως «βοηθητικό, διδαχτικο βιβλίο, που απευθύνεται σε όλους
όσους δεν γνωρίζουν τι είναι ποίηση».
Στη διεξοδική Εισαγωγή της ανθολογίας του προχωρεί στη «συ-
ζήτηση» σηµαντικών θεµάτων σχετικά µε τη σηµασία και τη συµβο-
λή της λογοτεχνίας στη βελτίωση της ζωής του παιδιού και του ατό-
µου γενικότερα.
Ξεκινάει από τη διαπίστωση ότι, µολονότι τα ηθικά και πνευµατι-
κά θέµατα έχουν µεγάλη ιστορία στην Ελλάδα, και κατεξοχήν τονίζο-
νται στα παιδιά και στους νέους «οι αρετές των προγόνων µας, το
πνεύµα τους και ο πολιτισµός τους», υπάρχει µια σοβαρή ανακολου-
θία: δεν υπήρξε συνέχεια αυτού του παλαιότερου πολιτισµού «µε το
δηµιουργικό ανέβασµα του µορφωτικού, πνευµατικού και ηθικού επι-
πέδου µας». Η κατάσταση αυτή διαπιστώνεται, κατά τον Βρεττάκο,
ιδίως στους νέους που αποφοιτούν από τις διάφορες σχολικές βαθµίδες,
52 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ. ΜΑΛΑΦΑΝΊΉΣ
ακόµα και σ' εκείνους που κάνουν ανώτερες σπουδές, και «δεν γνωρί
.ζουν τίποτα ή έχουν εννοήσει ελάχιστα» από τις πνευµατικές εκδη-
λώσεις και µορφές του πολιτισµού µας. Γράφει ο ίδιος: «Πολύς λόγος
γινόταν πάντοτε, και γίνεται ακόµα, στη χώρα µας, για τα ηθικά και
τα πνευµατικά θέµατα, που έχουν µεγάλη ιστορία σε τούτο τον τόπο.
Οι αρετές των προγόνων µας, το πνεύµα τους και ο πολιτισµός τους,
έχουν την πρώτη θέση στα λόγια που λέγονται στα παιδιά και στους
νέους, και, γενικότερα, σε όλους τους Έλληνες. Η ουσία όµως των
πραγµάτων αυτών, δεν αντιµετωπίστηκε ποτέ όπως έπρεπε από την
Πολιτεία. ∆εν αντιµετωπίστηκε, δηλαδή η συνέχιση του παλιού µας
πολιτισµού µε το δηµιουργικό ανέβασµα του µορφωτικού, πνευµατι-
κού και ηθικού επιπέδου µας. Έτσι, οι νέοι µας, όχι µόνον αυτοί που
τελειώνουν το δηµοτικό αλλά και αυτοί που τελειώνουν το γυµνάσιο,
κι εκείνοι ακόµη που κάνουν ανώτερες σπουδές, δεν γνωρίζουν τίποτα
ή έχουν εννοήσει ελάχιστα, από τις διάφορες εκδηλώσεις µε τις οποίες
παρουσιάζεται ο πολιτισµός ενός έθνους»8.
Αντίθετα, στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, κατά τον Βρεττάκο, η
κατάσταση είναι διαφορετική, αφού ένας απόφοιτος γυµνασίου αφενός
µεν γνωρίζει τη λογοτεχνία της χώρας του και αφετέρου έχει συνειδη-
τοποιήσει την αξία και τη χρησιµότητα της λογοτεχνίας στη ζωή του
ανθρώπου γενικά9.
Αναφερόµενος στην ποίηση και στην επίδραση που ασκεί στην ψυ-
χή του ανθρώπου, πιστεύει πως πρόκειται για την «υψηλότερη έκ-
φραση του ανθρώπου» και «µας φωτίζει, µας εξυψώνει την ψυχή»,
διευκολύνει µια βαθύτερη και ουσιαστικότερη επικοινωνία «µε τη
ζωή, µε τον άνθρωπο και µε τη φύση µε έναν άλλο τρόπο»· «∆ιαβά-
ζοντας π.χ. το Μουγρωµα του Μαβίλη 0, γράφει, «µπορούµε να ανα-
καλύψουµε πως υπάρχει σ' αυτό περισσότερη οµορφιά από κείνη που
νοιώθουµε κοιτάζοντας µε τα δικά µας µάτια ένα µούχρωµα. Το
πράγµα δείχνει πως η ποίηση είναι ένα είδος µαγείας, κατασκευασµέ-
νο µε ό,τι λεπτότερο και ευγενέστερο κλείνει στο βάθος της η ανθρώ-
πινη ψυχή»10.
Εύλογα αναφέρεται στο σκοπό της δικής του εργασίας, που εµφα-
νίζεται σε µια εποχή όπου έχει γίνει συνήθεια να θαυµάζονται, όπως
λέει, «διάφορα πρόσκαιρα πράγµατα και φαινόµενα (αθλήµατα, θεά-
µατα), τα οποία δεν αντιπροσωπεύουνε τίποτα το ουσιαστικό και δεν
βοηθάνε για την ποιοτική ανάπτυξη του ανθρώπου». Επισηµαίνει την
ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΝΕΟΥΣ
53
ανάγκη «να µπάσουµε στις καρδιές µας τις αιώνιες αξίες της ζωής»,
οι οποίες ασφαλώς «βοηθάνε το έθνος γιατί ανεβάζουν το ηθικό και
πνευµατικό επίπεδο των πολιτών»11.
Ο Βρεττάκος διευρύνει κατά πολύ τον κύκλο των δυνάµει αναγνω-
στών της ανθολογίας του, αφού δηλώνει πως η εργασία του, αν και
αφορά, κατά κύριο λόγο, το παιδί και τον νέο, «αφορά και τον κάθε άν-
θρωπο, όποιας ηλικίας και αν είναι». Προβάλλει µάλιστα έναν ιδιαίτερα
ενδιαφέροντα λόγο για να δικαιολογήσει την άποψη του αυτή: «στο σύ-
νολο του σχεδόν ο λαός της χώρας µας, παρουσιάζει µια παιδικότητα
από την άποψη της άγνοιας που έχει πάνω σ' αυτά τα ζητήµατα»12.
Κάνει και µια ωραία παρατήρηση, όταν λέει ότι ακόµα και οι µε-
γαλύτεροι στην ηλικία άνθρωποι, χωρίς ηλικιακό περιορισµό, έχουν
κέρδος όταν ανακαλύπτουν κάτι που να ανοίγει τους πνευµατικούς
τους ορίζοντες, όταν δηλαδή διαφωτίζονται πάνω σε κάτι και ταυτό-
χρονα ευχαριστούνται ψυχικά. Είναι σαν να επαναλαµβάνει µε το δικό
του τρόπο το γνωστό παιδαγωγικό αίτηµα του ∆ιαφωτισµού: «Τέρ
πειν άµα και διδάσκειν», και µάλιστα σε µια προοπτική «διά βίου παι-
δείας», όπου και «το εγγόνι µπορεί να διδάξη τον παππού και να του
προξενήση µεγάλη ευχαρίστηση». Άλλωστε, όπως λέει, «Άνθρωποι
που θέλουν να φωτιστούν είναι όλοι, από τα παιδιά ως τους γέροντες.
Το βιβλίο λοιπόν αυτό είναι βοηθητικό, διδαχτικό βιβλίο, που απευθύ-
νεται σε όλους όσους δεν γνωρίζουν τι είναι ποίηση»13.
Σηµειώνω, ότι ο Βρεττάκος θα ασκήσει αυστηρή κριτική σε άλ-
λες παιδικές ανθολογίες που «βγήκαν κατά καιρούς» στην Ελλάδα,
χωρίς ωστόσο να τις κατονοµάζει. Συµπεραίνει πως αυτές δεν είχαν
τον ίδιο σκοπό µε τη δική του εργασία, δηλαδή «να µυήσουν την ψυχή
του παιδιού ή του νέου στον ωραίο λόγο της ποίησης», αλλά γράφτη-
καν «για να βοηθήσουνε το σχολείο και το παιδί σε εκδηλώσεις εξω-
τερικές, τυπικές (διάφορες σχολικές εορτές)», µε µια ρουτίνα θεµατι-
κών ενοτήτων: εθνικών, θρησκευτικών, φυσιολατρικών και σχολικών,
περιλαµβάνονταν όχι αληθινά ποιήµατα, αλλά άκριτα, ποικίλο στι
χουργηµένο υλικό, ανεξάρτητα από την ποιότητα του: «Στιχουργηµέ
νες ιστορίες που έκαναν το παιδί να πιστεύη πως κάθε πράγµα που εί-
ναι γραµµένο σε στίχους είναι και ποίηση και πως ποίηση είναι µόνον
αυτό και τίποτ' άλλο»14. Αυτό το γεγονός φυσικά δεν θα ήταν, δυνατόν
να κάνει τα παιδιά να αγαπήσουν την ποίηση. Γι' αυτό ο ίδιος θεω-
ρούσε ως τον καλύτερο τρόπο µύησης των παιδιών στην ποίηση την
54
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ
πρόκληση της αληθινής συγκίνησης, που προκαλείται από την επαφή
µε την αληθινή ποίηση: συγκρότησε τη δική του ανθολογία «από
αληθινά και µόνον ποιήµατα», θέτει έναν και µοναδικό περιορισµό: τα
ποιήµατα αυτά να είναι «προσιτά στην αντίληψη και στην ευαισθησία
του παιδιού»15.
Μεταχειρίζεται κι αυτός τον γνωστό ορισµό, που χρησιµοποιείται
συνήθως, για την αισθητική καταξίωση ενός λογοτεχνικού έργου,
προτάσσοντας τη γνώµη του ενήλικου, που συνήθως διαθέτει διαµορ-
φωµένα καλαισθητικά κριτήρια16. Όσον αφορά στην καταλληλότητα
του ίδιου αυτού έργου για τα παιδιά προϋποθέτει πάλι την ανάγκη της
κατανόησης του λογοτεχνήµατος από τα παιδιά. ∆ίνει δύο παραδείγ-
µατα και δηλώνει ότι: «Η έρευνα για την ανακάλυψη τέτοιων ποιη-
µάτων, που να είναι απλά και τέλεια ταυτοχρόνως, αποτέλεσε την
εντελώς ιδιαίτερη µου φροντίδα»: «∆εν πρέπει να ξεχνάµε πως ό,τι εί-
ναι αριστούργηµα για τους µεγάλους, είναι αριστούργηµα και για το
παιδί, όταν µπορή να είναι το ίδιο κατανοητό και για τους µεγάλους
και για το παιδί. Θα αναφέρω σαν ελάχιστα παραδείγµατα, την Ξαν-
θούλα του Σολωµού και τη ∆έηση του Καβάφη. Κ' η έρευνα για την
ανακάλυψη τέτοιων ποιηµάτων, που να είναι απλά και τέλεια ταυτο-
χρόνως, αποτέλεσε την εντελώς ιδιαίτερη µου φροντίδα. Αλλά, ακόµη,
και πιο πέρα η πείρα µου µε έχει πείσει πως µε τη βοήθεια µερικών
επεξηγηµατικών σηµειωµάτων, θα µπορούσε να οδηγηθή το παιδί,
και ο αναγνώστης µου γενικότερα, από το παλαιό στο πιο νέο και από
το απλό στο πιο σύνθετο —ως ένα σηµείο βέβαια νέο και σύνθετο—, κι
οτι θα µπορούσα να προσφέρω το βιβλίο αυτό σαν ένα είδος µεθόδου,
όχι µόνο για µια απλή µύηση, αλλά και για έναν ευρύτερο προσανατο-
λισµό µέσα στα σύγχρονα ρεύµατα»11.
∆εν θα παραλείψει να επισηµάνει και την εθνική σηµασία της µελέ-
της και γνώσης της νεοελληνικής ποίησης, τονίζοντας ότι αυτή καλύ-
πτει µία µακρόχρονη περίοδο χιλίων και πλέον ετών18. Θα πραγµατο-
ποιήσει λοιπόν «δύο διαπιστώσεις µεγάλης εθνικής σηµασίας». Η
πρώτη αναφέρεται στη φυσική εξέλιξη της δηµοτικής γλώσσας κατά
την περίοδο αυτή, πριν «νοθευτεί» από τη καθαρεύουσα19. Η δεύτερη
διαπίστωση αφορά τη συνέχεια και την ενότητα της ελληνικής λαϊκής
ψυχοσύνθεσης, όπως έχει αποτυπωθεί στα λογοτεχνικά κείµενα20.
ς προς τα κείµενα αυτά παρατηρεί, ότι, ανεξάρτητα από το χρόνο,
στον οποίο παρουσιάστηκαν κατά το µακρύ διάστηµα της ελληνικής
ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΝΕΟΓΣ
55
λογοτεχνικής παράδοσης, «είχαν τα ίδια εσωτερικά χαραχτηριστικά.
Αντιµετώπιζαν µε την ίδια ψυχική υπεροχή και την ίδια υψηλή φα-
ντασία τον ηρωισµό, την αρετή, τη φύση, τα εθνικά γεγονότα. Έτσι
οι δυο αυτές διαπιστώσεις, έρχονται να µας δώσουν ένα εθνικό µάθη-
µα, απαραίτητο για ένα παιδί, για ένα νέο και για έναν Έλληνα, κι
ακόµη να µας αποκαλύψουν το εθνικό βάρος που κλείνουν µέσα τους
τα δύο µεγάλα θέµατα που απασχολούσαν τον εθνικό µας ποιητή ∆ιο-
νύσιο Σολωµό: "...Μήγαρις έχω άλλο στο νου µου, πάρεξ ελευθερία
και γλωσσά; » .
Καταλήγοντας παρατηρώ ότι η ανθολογία του Βρεττάκου είναι και
περιεκτική και αντιπροσωπευτική. Περιλαµβάνει 29 δηµοτικά τρα-
γούδια, ανάµεσα στα οποία υπάρχουν και ορισµένα από τα πιο γνωστά
και ωραία ακριτικά και κλέφτικα, χωρίς να παραλείπονται και δείγ-
µατα από τα ωραιότερα επίσης και πιο γνωστά τραγούδια της αγά-
πης, αλλά και µοιρολόγια. Κλείνει µε έξοχα νανουρίσµατα.
Όσον αφορά την προσωπική ποίηση, υπάρχουν 109 ποιήµατα, 62
ποιητών και ποιητριών, σε δύο µέρη: το πρώτο ανήκει στην Κρητική
Ποίηση, το δεύτερο έχει το γενικό τίτλο Νεοελληνική Ποίηση. Και
στα δύο µέρη, προηγούνται κατατοπιστικές σύντοµες εισαγωγές22. Στο
τέλος, σ' ένα τέταρτο µέρος, δίνονται στοιχεία για τους ποιητές και το
έργο τους, όπου ο αναγνώστης µπορεί να δει πολύ ενδιαφέρουσες αι-
σθητικές παρατηρήσεις του ίδιου του Βρεττάκου ενδεικτικά αναφέρω
τα σηµειώµατα του για τον Καβάφη ή τον Καρυωτάκη. Στο τέταρτο
µέρος υπάρχουν ακόµα, ένας εκλαϊκευµένος κατάλογος των ποιητικών
όρων και των λογοτεχνικών ρευµάτων και, τέλος ένα λεξιλόγιο που πε-
ριλαµβάνει τις δυσκολότερες, ιδιωµατικές κυρίως, λέξεις.
Από την Κρητική Ποίηση, ανθολογούνται εκπρόσωποι και της
πρώτης και της δεύτερης γενιάς (κοµµάτι από τον Απόκοπο του
Μπεργαδή, και από τη Βοσκοπούλα., βέβαια κοµµάτια και από τον
Χορτάτση και τον Κορνάρο).
Ο Σολωµός επικρατεί έναντι του Κάλβου, από τον οποίο, δυστυ-
χώς, περιλαµβάνεται µόνο Ο Φιλόπατρις. Υπάρχουν όµως και άλλοι
ποιητές της λεγόµενης Επτανησιακής Σχολής και ασφαλώς της δεύ-
τερης Αθηναϊκής Σχολής.
Ας σηµειωθεί ότι, θερµός δηµοτικιστής όπως ήταν, ο Βρεττάκος
παραλείπει να ανθολογήσει ποιητές της πρώτης Αθηναϊκής Σχολής,
56
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ
δηλαδή των ροµαντικών: δεν υπάρχει κανένα δείγµα από τους Πανα-
γιώτη και Αλέξανδρο Σούτσο, ούτε καν από τον δηµοφιλέστατο Αχιλ-
λέα Παράσχο (ούτε λόγος βέβαια να γίνεται για Ιωάννη Καρασούτσα
ή Αλέξανδρο Ρίζο Ραγκαβή23)· Ανθολογείται πάντως το Όνειρον του
Βιζυηνού, και το πασίγνωστο άλλοτε (και στη δηµοτική γραµµένο) Ο
βοριάς που τ' αρνάκια παγώνει του Γεωργίου Ζαλοκώστα.
Μεγάλη έκταση δίνεται στους ποιητές από τη γενιά του Παλαµά
έως τους σύγχρονους, ακόµα και πέρα από τη γενιά του 1930, ανθο-
λογώντας, µεταξύ άλλων, τη Μελισσάνθη και το Γιώργο Γεραλή ή τη
Μαρία Π. Ράλλη.
Γενικά µπορούµε να παρατηρήσουµε ότι µε την ευαισθησία του ο
Βρεττάκος «απέσταξε» αληθινή ποίηση, όπως ήθελε, την οποία µε
τρόπο τίµιο και δηµοκρατικό αναζήτησε και βρήκε ακόµα και σε θεω-
ρούµενους ως ελάσσονες ποιητές, όπως ο Αθανάσιος Κυριαζής, ο Γε-
ώργιος Αθάνας ή ο Νίκος ΧάγερΜπουφίδης.
Τέλος γίνεται φανερό, ότι ο Βρεττάκος δεν δίστασε να υιοθετήσει
επιλογές που είχαν κάνει και προηγούµενοι ανθολόγοι, παραλαµβάνο-
ντας και στη δική του ποιήµατα που ήδη βρίσκουµε στις ανθολογίες
εκείνων, π.χ. τον ΤάκηΠλουµα του Μιλτιάδη Μαλακάση, αλλά και
την Παράκληση στο Θεό για ένα µικρό καµπούρη του Νίκου Χάγερ
Μπουφίδη κ.ά.
Η ανθολογία του Βρεττάκου είναι ένα έργο που µπορεί και σήµερα
θαυµάσια να χρησιµοποιηθεί στην αισθητική αγωγή των παιδιών.
Και αυτός είναι κυρίως ο λόγος, για τον οποίο θεώρησα σκόπιµο να
επαναφέρω στην επιφάνεια το µάλλον λησµονηµένο αυτό έργο του
ποιητή της ειρήνης και της αγάπης.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
57
1. Για τις διαστάσεις του έργου του Νικηφόρου Βρεττάκου βλ., µεταξύ άλλων,
τα εξής: α) Αθανάσιος Ν. Γκότοβος, Το µυθικό και ιδεολογικό σύµπαν της ποίησης
του Νικηφόρου Βρεττάκου, Πρόλογος του Vincenzo Rotolo, εκδ. Φιλιππότης,
Αθήνα 1989, β) Αντα ΚατσίκηΓκίβαλου, «Νικηφόρος Βρεττάκος, Οι ορίζουσες
της ποίησης του», Φιλολογικές διαδροµές, Αττό τον Παλαµά στον Βρεττάκο, εκο.
Οδυσσέας, Αθήνα 1990, σσ. 289316, γ) της ίδιας, «Νικηφόρος Βρεττάκος, ο
"µεταλλωρύχος" ποιητής (19121991)», Φιλολογικές διαδροµές Β', εκο. Πατά-
κης, Αθήνα 1998, σσ. 159186 και δ) Μ. Γ. Μερακλής, «Η καθαρή ανθρωπιά του
Νικηφόρου Βρεττάκου», Νικηφόρος Βρεττάκος Αφιέρωµα, Βιβλιοθήκη της Πα-
νελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων, Αθήνα [1992], σσ. 1116.
2. Για την παρουσία του παιδιού στο έργο του Βρεττάκου βλ. κυρίως: α) Γεωρ-
γία Καλογήρου, Τα παιδιά Μπροστά στο ίδιο ποτάµι του Νικηφόρου Βρεττάκου,
εκδ. Φιλιππότης, Αθήνα 1990, β) Αθανάσιος Ν. Γκότοβος, «Το παιδί στην ποίηση
του Νικηφόρου Βρεττάκου — Ο Βρεττάκος για την αισθητική αγωγή των παι-
διών», Για το Νικηφόρο Βρεττάκο, Έξι µελετήµατα και το κατά Νικηφόρον Ευαγ
γέλιον, εκδ. Σοκόλης, Αθήνα 1995, σσ. 95108, γ) Γεώργιος Α. Παπαντωνάκης,
«Νικηφόρος Βρεττάκος,ι φωνές των παιδιών θυµίζανε την έλευση των αγγέ-
λων"», Η παιδική ηλικία του ήλιου, εκδ. Πατάκης, Αθήνα 1997, σσ. 1572 και δ)
Γεωργία ΚακούρουΧρόνη, «Το παιδί στο έργο του Νικηφόρου Βρεττάκου», περιοδ.
∆ιαδροµές, τεύχ. 53 (1999), σσ. 2632.
3. Για το αναγνωστικό αυτό βλ. Κωνσταντίνος. Μαλαφάντης, «Η προσφορά
του Ζαχαρία Παπαντωνίου στην παιδική λογοτεχνία και την εκπαίδευση», περιοδ.
∆ιαβάζω, τεύχ. 285 (1992), σσ. 88100.
4. Νικηφόρος Βρεττάκος, Οδύνη, Αυτοβιογραφικό χρονικό, Πρόλογος: Κώστας
Βρεττάκος, δεύτερη έκδοση, εκδ. Πόλις, Αθήνα 2000.
5. Νικηφόρος Βρεττάκος, Οδύνη, ό.π., σ. 57.
6. Νικηφόρος Βρεττάκος, Οδύνη, ό.π., σ. 60.
7. Η χρονολογία αυτή δεν δηλώνεται στο βιβλίο" για τη χρονολόγηση βλ. Μα-
ρία. Χαλκιοπούλου, Βιβλιογραφία Νεοελληνικών Ποιητικών Ανθολογιών 1834
1978, εκδ. Μήνυµα, Αθήνα 1978, σ. 95.
8. Νικηφόρος Βρεττάκος, Ανθολογία για παιδιά και νέους, εκδ. Πέργαµος,
Αθήνα [1974],'σ. 11.
9. Νικηφόρος Βρεττάκος, Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σ. 11.
10. Νικηφόρος Βρεττάκος, Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σ. 11.
11. Νικηφόρος Βρεττάκος, Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σ. 12.
12. Νικηφόρος Βρεττάκος, Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σ. 12.
13. Νικηφόρος Βρεττάκος, Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σ. 12.
14. Νικηφόρος Βρεττάκος, Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σ. 12.
15. Νικηφόρος Βρεττάκος, Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σ. 13.
16. Νικηφόρος Βρεττάκος, Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σ. 13.
17. Νικηφόρος Βρεττάκος, Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σ. 13.
18. Νικηφόρος Βρεττάκος, Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σ. 13.
19. Νικηφόρος Βρεττάκος, Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σσ. 1314.
20. Νικηφόρος Βρεττάκος, Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σ. 14.
21 Νικηφόρος Βρεττάκος, Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σ. 14.
58
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
22. Στις µικρές αυτές εισαγωγές προσπαθεί µε απλό τρόπο να δώσει τις ιδιαιτε-
ρότητες των περιόδων µε επιτυχία συνοψίζει, όπως νοµίζω, τα κύρια γνωρίσµατα
της περιόδου 16691821: «Από το πέσιµο της Κρήτης στους Τούρκους (1669) ως
τα χρόνια της µεγάλης Ελληνικής Επανάστασης (1821), ο σκλαβωµένος ελληνι-
κός λαός εκφράζει την ψυχή του µε τα ιστορικά και τα κλέφτικα τραγούδια, που,
στο σύνολο τους, αποτελούν µνηµείο πολιτισµού. Η διάρθρωση των τραγουδιών αυ-
τών, η µελωδία, η οικονοµία κι οι πλούσιες συναισθηµατικές καταστάσεις που περι
κλείνουν, µε κορυφαία τη δίψα της ελευθερίας, µαρτυρούν ότι µέσα στο σκοτάδι
υπάρχει πολύ φως, µέσα στη σκλαβιά πολλή ανυποταγή και εθνική δύναµη, που η
µυστική της ροή συνεχίζεται µες στις ψυχές των ανώνυµων σκλαβωµένων απο τα
πανάρχαια χρόνια. Τα κατορθώµατα των Κλεφτών, η αυταπάρνηση, η αγάπη στην
πατρική γη, τα στοιχεία και τα φαινόµενα της ελληνικής φύσης που συµµετέχουνε
στον αγώνα σα νάχουν συνείδηση και ψυχή, κι οι καηµοί των σκλαβωµένων, αποτε-
λούν τα θέµατα των τραγουδιών αυτών, κλείνοντας µέσα τους µια παράδοξη δύναµη
και σοφία» (Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σ. 20).
23. Απλή αναφορά του ονόµατος του στην απαρίθµηση των ποιητών, σ. 75.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
«Το παιδί στο έργο του Νικηφόρου Βρεττάκου», περιοδ. Διαδρομές, τεύχ
  • Γεωργία Κακούρου-Χρόνη
Γεωργία Κακούρου-Χρόνη, «Το παιδί στο έργο του Νικηφόρου Βρεττάκου», περιοδ. Διαδρομές, τεύχ. 53 (1999), σσ. 26-32.
«Η προσφορά του Ζαχαρία Παπαντωνίου στην παιδική λογοτεχνία και την εκπαίδευση», περιοδ. Διαβάζω, τεύχ
  • Για Το Αναγνωστικό Αυτό Βλ
  • Δ Κωνσταντίνος
  • Μαλαφάντης
Για το αναγνωστικό αυτό βλ. Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης, «Η προσφορά του Ζαχαρία Παπαντωνίου στην παιδική λογοτεχνία και την εκπαίδευση», περιοδ. Διαβάζω, τεύχ. 285 (1992), σσ. 88-100.
τα εξής: α) Αθανάσιος Ν. Γκότοβος, Το μυθικό και ιδεολογικό σύμπαν της ποίησης του Νικηφόρου Βρεττάκου, Πρόλογος του Vincenzo Rotolo, εκδ. Φιλιππότης, Αθήνα 1989, β) Αντα Κατσίκη-Γκίβαλου, «Νικηφόρος Βρεττάκος, Οι ορίζουσες της ποίησης του»
  • Για Τις Διαστάσεις Του Έργου Του Νικηφόρου Βρεττάκου Βλ
Για τις διαστάσεις του έργου του Νικηφόρου Βρεττάκου βλ., μεταξύ άλλων, τα εξής: α) Αθανάσιος Ν. Γκότοβος, Το μυθικό και ιδεολογικό σύμπαν της ποίησης του Νικηφόρου Βρεττάκου, Πρόλογος του Vincenzo Rotolo, εκδ. Φιλιππότης, Αθήνα 1989, β) Αντα Κατσίκη-Γκίβαλου, «Νικηφόρος Βρεττάκος, Οι ορίζουσες της ποίησης του», Φιλολογικές διαδρομές, Αττό τον Παλαμά στον Βρεττάκο, εκο.
για τη χρονολόγηση βλ. Μα­ ρία Δ. Χαλκιοπούλου, Βιβλιογραφία Νεοελληνικών Ποιητικών Ανθολογιών 1834- 1978, εκδ. Μήνυμα
  • Η Χρονολογία Αυτή Δεν Δηλώνεται Στο Βιβλίο
Η χρονολογία αυτή δεν δηλώνεται στο βιβλίο" για τη χρονολόγηση βλ. Μα­ ρία Δ. Χαλκιοπούλου, Βιβλιογραφία Νεοελληνικών Ποιητικών Ανθολογιών 1834- 1978, εκδ. Μήνυμα, Αθήνα 1978, σ. 95.
289-316, γ) της ίδιας, «Νικηφόρος Βρεττάκος, ο "μεταλλωρύχος" ποιητής (1912-1991)», Φιλολογικές διαδρομές Β', εκο. Πατά­ κης
  • Οδυσσέας
Οδυσσέας, Αθήνα 1990, σσ. 289-316, γ) της ίδιας, «Νικηφόρος Βρεττάκος, ο "μεταλλωρύχος" ποιητής (1912-1991)», Φιλολογικές διαδρομές Β', εκο. Πατά­ κης, Αθήνα 1998, σσ. 159-186 και δ) Μ. Γ. Μερακλής, «Η καθαρή ανθρωπιά του Νικηφόρου Βρεττάκου», Νικηφόρος Βρεττάκος — Αφιέρωμα, Βιβλιοθήκη της Πα­ νελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων, Αθήνα [1992], σσ. 11-16.
Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σ
  • Νικηφόρος Βρεττάκος
Νικηφόρος Βρεττάκος, Ανθολογία για παιδιά και νέους, ό.π., σ. 11.
Πρόλογος: Κώστας Βρεττάκος, δεύτερη έκδοση, εκδ. Πόλις
  • Νικηφόρος Βρεττάκος
  • Αυτοβιογραφικό Οδύνη
  • Χρονικό
Νικηφόρος Βρεττάκος, Οδύνη, Αυτοβιογραφικό χρονικό, Πρόλογος: Κώστας Βρεττάκος, δεύτερη έκδοση, εκδ. Πόλις, Αθήνα 2000. 5. Νικηφόρος Βρεττάκος, Οδύνη, ό.π., σ. 57.