ArticlePDF Available

Ethnic stereotypes among Bosniak and Serbian youth in Bosnia and Herzegovina

Authors:

Abstract

This research, which used a sample of 407 members of both Bosniak and Serb nationality in Sarajevo and Banja Luka, analyzes the structure and content of ethnic stereotypes of Bosnia and Herzegovina's youth. The results reveal significant negative stereotypes of Bosniak and Serb youth toward one another, but also show conspicuous similarities regarding their stereotypes toward other ethnic groups. The concluding remarks set forth theoretical and pragmatic consequences of the results obtained. It can be concluded that people are clearly divided into groups based on the ethnicity criterion. This, substantiated by the earlier history of conflict, creates perceptions and assessments saturated by negative attributes, and can lead to potential conflicts in future. The research suggests that possible solution lies in a conflict resolution education, greater interethnic communication.
PSIHOLOGIJA, 2004, Vol. 37 (3), 357-374 UDC 159.922.4:316.647.8(497.6)
ETNIČKI STEREOTIPI MLADIH BOŠNJAČKE I SRPSKE
NACIONALNOSTI U BOSNI I HERCEGOVINI
Vladimir Turjačanin1
Odsjek za psihologiju, Filozofski fakultet u Banjaluci
Ovim istraživanjem, rađenim na uzorku od 407 ispitanika bošnjačke i
srpske nacionalnosti u Sarajevu i Banjaluci, analiziraju se struktura i sadržaji
etničkih stereotipa mladih u BiH. Rezultati ukazuju na izražene negativne
stereotipe mladih bošnjačke i srpske nacionalnosti jednih prema drugima, ali
takođe i velike sličnosti stereotipnih predstava o ostalim narodima.
U završnim razmatranjima diskutuju se teorijske i praktične konsekvence
dobijenih rezultata. Zaključuje se, da postojanje jasne podijeljenosti ljudi u
grupe po etničkom kriterijumu, a potkrijepljeno ranijom istorijom konfliktnih
odnosa dovodi do opažanja i procjena zasićenih negativnim atributima, a
potencijalno i do konflikta. Sugeriše se da moguće rješenje leži u nekonfliktnoj
edukaciji, većoj međusobnoj komunikaciji i komunikacijama sa svijetom
uopšte.
Ključne riječi: etnički stereotipi, etnički stavovi, međugrupni odnosi
UVOD
Iako je činjenica da je sve bolje od rata, društvena klima u poslijeratnoj Bosni i
Hercegovini ne budi preveliki optimizam ni u jednom pogledu. Država i sve njene
institucije su ra razorene dugim i krvavim ratom, ekonomija je u katastrofalnom
stanju, vlada veoma velika stopa nezaposlenosti, ni osnovna ljudska prava nisu
zagarantovana uprkos višegodišnjem angažmanu međunarodne zajednice. Nameće
se pitanje kako čitava situacija bespomoćnosti i izolacionizma, u kombinaciji sa
istorijskim naslijeđem, utiče na socijalnu percepciju i odnose kod mladih, i da li je
moguć ikakav napredak u međuetničkim odnosima kad je u pitanju poslijeratna
Bosna i Hercegovina?
1 Adresa autora: vturjaca@teol.net
Vladimir Turjačanin
358
Sistematska empirijska istraživanja iz oblasti međunacionalnih odnosa u Bosni
i Hercegovini nemaju dugu tradiciju. Činjenica je da je ta oblast najviše izučavana u
Srbiji i Hrvatskoj u okviru SFRJ. Možda je to rezultat činjenice da je psihologija kao
nauka bila najviše razvijena upravo u tim područjima, a možda je i rezultat toga što
je u Bosni i Hercegovini (u okviru SFRJ) tematika međunacionalnih odnosa bila
“najpipavija” i, iz ideoloških razloga, najviše potiskivana. Imajući na umu sve
prethodno, ipak nam namjera nije bila da prikažemo sveobuhvatan pregled
međunacionalnih odnosa, već samo da pokušamo dati jedan trenutni presjek
sociopsiholoških aspekata međuetničkih relacija u postdejtonskoj Bosni i
Hercegovini.
Treba takođe napomenuti da ćemo se mi u ovoj studiji koristiti terminima
“nacionalno” i “etničko” kao sinonimima, mada to nije baš najsrećnije rješenje.
Mada stoji činjenica je da se u čitavoj sociološkoj literaturi “etničko” poistovjećuje
sa narodnim, a “nacionalno” sa državnim, u istraživanjima u SFRJ (na koja se
najviše pozivamo) termin “nacionalno” je gotovo isključivo korišten kada se
govorilo o grupama ljudi različitog etničkog porijekla, i zbog toga ćemo ih mi u
daljem radu koristiti ravnopravno.
Stereotipi o etničkim grupama
Stereotip je pojam koji se pojavljuje u naučnom i svakodnevnom jeziku, a
skovan je od strane američkog autora Lippmana 1922. godine u njegovoj studiji
Public Opinion (Lippman, 1922), gdje ga on definiše kao „slike u glavi“ koje bivaju
formirane na osnovu kulturnih uticaja i svakodnevnih iskustava iz okruženja u
kojem živimo. Sama definicija pojma se nije značajno promijenila od tada, te se i
danas socijalni stereotipi najčće definišu kao uvjerenja koja dijele pripadnici jedne
grupe o zajedničkim karakteristikama pripadnika svoje ili bilo koje druge grupe
ljudi. Kao što se vidimo, u ovakvom definisanju naglašava se kognitivna priroda
stereotipa. Međutim, čini se da u slučaju etničkih (a i drugih) autostereotipa i
heterostereotipa ne možemo izbjeći evaluativnu prirodu stereotipa, pa bismo
prethodnoj definiciji mogli dodati da su u pitanju evaluativno opterećena uvjerenja.
Jedna od karakteristika stereotipa je da oni podrazumijevaju
depersonalizovano viđenje drugih (Wright & Taylor, 2003), tj. da se pripadnici
određene grupe ne posmatraju kao individue, već kao pripadnici grupe. Kad kažemo
da su Englezi „uštogljeni“, a Italijani „brbljivi“, time ne mislimo na konkretnog
Johna ili Fabrizia, već na Engleza Johna i Italijana Fabrizia. Dalje, može se reći da
se stereotipi zajednički za pripadnike grupe, a prenose se putem socijalizacije u
društvu (odnosno grupi)‚ npr. preko roditelja, putem medija, usmene komunikacije
ili društvenih institucija. Takođe, neki stereotipi kao i neki tipovi međugrupnih
stavova, bivaju toliko inkorporirani u kulturu da bivaju ugrađeni u jezik društva
(LeCoteur & Augoustinos, 2001). Najzad, kao bitna karakteristika stereotipa navodi
se da bivaju generisani direktno iz međugrupnih odnosa (Allport, 1954; Sherif,
1966, Tajfel & Turner, 1986), što znači da se pripadnici prijateljskih, odnosno
Etnički stereotipi mladih bošnjačke i srpske nacionalnosti u Bosni i Hercegovini
359
kooperativnih grupa, posmatraju kao nosioci pozitivnih osobina, dok se članovi
suprotstavljenih grupa vide kroz prizmu izrazito negativnih karakteristika.
Postoji nekoliko shvatanja o funkcijama stereotipa. Po jednom shvatanju,
naša znanja o socijalnom okruženju pokazuju tendenciju da budu kategorijalno
organizovana, da budu svedena na nekoliko osnovnih dimenzija i razvrstana u
njihove modalitete. Ta tendencija se temelji na saznanju da svaka osoba pripada
većem ili manjem broju društvenih grupa, kao i na pretpostavci da da svaka osoba
posjeduje jednu ili više osobina koje presudno utiču na njeno socijalno ponašanje.
Nekada do podataka za to naše razvrstavanje dolazimo sami, posmatranjem izgleda
i ponašanja osobe, nekada su nam potrebni podaci do kojih dolazimo od trećih osoba
ili samo od osobe koju opažamo, nekad imamo više podataka, nekad manje, pa smo
prisiljeni da stvaramo pojednostavljene (stereotipne) slike o tim osobama. Ovu
funkciju stereotipa naglašava i autor koji je skovao sam termin – Lippman. Po
drugom shvatanju, koje zastupaju psihoanalitički orijentisani autori (Dollard et. al.,
1939), funkcija stereotipa je da nam pruži opravdanje zbog našeg neprijateljskog
odnosa prema pojedinim grupama. Drugim riječima, da posluže kao racionalizacija
predrasuda, kao način da ispoljimo nagomilanu agresivnost i da se, na taj način,
oslobodimo potisnutih agresija. Treće shvatanje nalazimo u teoriji socijalnog
identiteta (Tajfel & Turner, 1986). Po ovoj teoriji, socijalna kategorizacija i
stereotipisanje je u funkciji samopoštovanja i održanja pozitivne slike o sebi. Koliko
grupa doprinosi pozitivnom socijalnom identitetu pojedinca zavisi u velikoj mjeri od
poređenja sopstvene i drugih grupa u odnosu na određene atribute. Grupa doprinosi
samopoštovanju svojih članova samo ako uspijeva da ojača i održi pozitivno
vrednovanu različitost u odnosu na druge grupe. Kroz proces poređenja svoje i
drugih grupa, negativna stereotipizacija tuđe grupe doprinosi povećanom
vrednovanju sopstvene grupe, a time i pojedinca samog.
Zbog raširenosti etničkih stereotipija, i zbog njihove važnosti za
međuetničke odnose, obavljeno je mnogo istraživanja o karakterističnim
stereotipijama kod nas i u svijetu. Metodološki i empirijski, pionirskim poduhvatom
smatra se istraživanje etničkih stereotipa koje su uradili Katz i Braly (1933). Oni su
jednoj grupi ispitanika dali zadatak da dodijeli po pet ličnih osobina, za koje smatra
da su najkarakterističnije za pripadnike pojedinih nacija, sa liste od 84 pridjeva.
Druga grupa ispitanika je, na skali od 1 do 10, procjenjivala poželjnost svake od
osobina. Treća grupa je imala zadatak da 10 zadatih etničkih grupa prema kojima su
ispitivane stereotipije, poređa prema preferenciji, prema tome koliko im je sklona.
Istraživanje je pokazalo da zaista postoji određeni manji broj karakteristika koje
najveći broj ispitanika pripisuje nekoj od etničkih grupa. Ovakva tendencija
utvrđene je ne samo prema onim grupama sa kojima su ispitanici bili u kontaktu, već
i prema onim grupama koje su malo ili nimalo poznavali. Kao bitne karakteristike
stereotipa navode se određenost (prema broju pripisanih atributa) i uniformnost
(prema postotku ispitanika koji je označavao iste osobine). Jedan od ciljeva
istraživanja je bio i da autori provjere hipotezu o vezi predrasuda i stereotipa, zbog
čega je i zahtijevano od ispitanika da ocijene poželjnost osobina, i da rangiraju
preferencije nacija. Podaci su, po riječima autora, potvrdili da su etničke stereotipije
Vladimir Turjačanin
360
izraz negativnih etničkih predrasuda, a to potvrđuju i podaci da su najodređenije i
najuniformnije etničke stereotipije, koje su ujedno i negativne, prema onim
narodima sa kojima je vlastita grupa trenutno u kofliktu, ili je to bila u toku svoje
istorije. Šiber (1984) predlaže tehnički novi postupak za ispitivanje stereotipa.
Naime, on smatra da Katz-Bralyjev postupak ograničava izbor osobina samo na one
ponuđene, te on predlaže metodu asocijacija. Ispitanicima se verbalno izloži
stimulus, što je u stvari naziv etničke grupe, a ispitanici zapišu prvu osobinu koja
ima padne na pamet. Poređenje rezultata dobijenih klasičnim metodom i metodom
asocijacija stereotipisanja različitih etničkih grupa pokazalo je da postoji slaganje od
2 do 4 najfrekventnije osobine među pet najfrekventnijih. Znači, uprkos konstataciji
autora da se ove metode značajno razlikuju, čini se da su stereotipne slike dobijene
ovim različitim postupcima dosta slične.
Što se tiče emirijskih istraživanja sa područja bivše SFRJ, imamo nekoliko
ispitivanja zanimljivih za nas. Đurić (1980), ispitujući etničke stereotipije kod
srpskih i mađarskih ispitanika u Vojvodini, strukturu stereotipa opisuje kroz tri
kategorije osobina: herojsko-slobodarska orijentacija, kulturno-normativna i
neposredno-interakcijska obilježja. Analiza sadržaja stereotipa je, takođe, pokazala
da postoji veliko slaganje između stereotipnih sadržaja roditelja i djece, s tim da su
stereotipije kod roditelja struktuiranije nego kod djece, koja su još u procesu
socijalnog formiranja. Đipa (1996) u periodu 1994-1996. godine radi istraživanje
sadržaja i oblika nacionalne vezanosti u Sarajevu na uzorku ispitanika bosanske,
hrvatske, muslimanske2 i srpske nacionalnosti i, kroz mjeru pozitivnosti stereotipa3
prema 12 ponuđenih naroda, nalazi da su autostereotipi mnogo pozitivniji od bilo
kojih heterosterotipa. Takođe, da izdvojimo samo za nas interesantne nalaze, nalazi
da Muslimani najpozitivnije vide sami sebe (57.51), zatim Nijemce (52.80), pa
Hrvate (40.08), a najmanje pozitivno Srbe (16.39). S druge strane, Srbi
najpozitivnije vide sebe (35.63), zatim Muslimane (48.33), pa Nijemce (45.90) i
Hrvate (39.22). Istraživanje rađeno 2001. na uzorku od 148 studenata psihologije
Banjalučkog i Sarajevskog univerziteta (Turjačanin i sar., 2002) pokazalo je da se
bošnjački (iz Sarajeva) i srpski (iz Banjaluke) ispitanici slažu u velikoj mjeru u
pogledu stereotipnih slika drugih naroda (Romi, Italijani, Nijemci), dok međusobno
sebe opisuju izrazito negativnim atributima. Za banjalučke ispitanike Bošnjaci su
religiozni, nacionalisti, konzervativni, nazadni, fanatični, dok su za sarajevske
ispitanike Srbi nacionalisti, agresivni, ratoborni, nemilosrdni i okrutni. Popadić i
Biro (2002), u svom istraživanju rađenom 1997. godine na uzorku od 400 ispitanika
srpske nacionalnosti iz Srbije, ispituju stereotipije prema pripadnicima deset naroda
putem liste od petnaest bipolarnih atributa. Između ostalih, Srbi sebe opisuju kao
gostoljubive, ponosne, osjećajne, hrabre, vole druge narode; Muslimane kao
primitivne, neiskrene, ne vole druge narode, prljave i nekulturne; Hrvate kao
neiskrene, ne vole druge narode, hladne, sebične, svadljive i nepoštene. Autori
2 Terminološka razlika Musliman-Bošnjak je posljedica rasprava koje su vođene u to vrijeme oko
određenja imena etničke grupe građana BiH islamske vjerosipovijesti (nekad: Muslimani).
3 Autor navodi aritmetičke sredine pozitivnosti stereotipa.
Etnički stereotipi mladih bošnjačke i srpske nacionalnosti u Bosni i Hercegovini
361
zaključuju da postoje izrazito crno-bijela viđenja - svoje grupe kao idealizovane, a
tuđih na izrazito negativan način. Takođe, zaključuju autori, stereotipisanje je u
velikoj mjeri posredovano bivšim i aktuelnim konfliktima između etničkih grupa.
PREDMET I CILJ ISTRAŽIVANJA
Kao što je već navedeno, predmet našeg istraživanja biće etnički stereotipi kod
mladih bošnjačke i srpske nacionalnosti u Bosni i Hercegovini. Cilj istraživanja je
prvenstveno empirijski: pomoću ranije ustanovljenih metoda i tehnika ustanoviti i
analizirati stereotipne predstave mladih srpske i bošnjačke nacionalnosti iz BiH
prema svojoj i prema drugim nacionalnim grupama. Ovaj opšti cilj konkretizovan je
kroz nekoliko posebnih ciljeva i zadataka, odnosno pitanja na koja treba odgovoriti
kroz ovu studiju: Kako mladi srpske i bošnjačke nacionalnosti vide i procjenjuju
sebe kao pripadnike etničkih skupina? Kako se vide međusobno? Kako vide
pripadnike ostalih etničkih grupa?
METOD
Instrumenti
Pored različitih sociodemografskih podataka, upitnik je sadržavao ček-listu od
51 atribut koji se mogu pripisati ljudima raznih nacija. Ispitanici na listi označavaju
neograničen broj osobina koji se mogu pripisati pripadnicima određene etničke
grupe, a uključena je i percepcija sopstvene etničke grupe. U jezgru sterotipa
analizirani su atributi koji su zastupljeni sa procentom većim od 50%. Pošto broj
osobina koje ispitanik može da označi nije ograničen, ova granica je određena
arbitrarno, tj. kao natpolovično slaganje u izboru pojedinog atributa. Korištena je
lista atributa koja je derivirana iz Katz-Braly ček-liste, a primjenjena je i u ranijem
istraživanju na sličnom uzorku (Turjačanin i drugi, 2002). Pozitivnost, odnosno
negativnost stereotipne procjene izvedena je takođe na osnovu podataka iz
navedenog istraživanja 2002. godine. Napravljene su kompozitne varijable koje
predstavljaju određeni stereotip kroz njegovu pozitivnost, odnosno poželjnost. na
osnovu procjena ispitanika. Pondere za svaki atribut smo dobili kroz prosječne
procjene atributa na skali od 0 do 10, a onda smo sabrali ponderovane skorove za
svaku etničku grupu da bismo dobili procjenu pozitivnosti stereotipa. Ispostavilo se
da su ovo dosta grube varijable, čijim kreiranjem gubimo dosta podataka originalno
prisutnih, ali zbog pojednostavljenja analize odlučili smo da ih ipak uvrstimo u
razmatranje.
Ponuđeni su sljedeći atributi: okrutni, brbljivi, hrabri, nazadni, rodoljubivi,
hladni, neiskreni, otvoreni, hvalisavi, ugledni, gostoljubivi, radni, disciplinovani,
ratoborni, nasilni, čisti, komunikativni, podli, prkosni, lijeni, pedantni, primitivni,
Vladimir Turjačanin
362
surovi, nadmeni, agresivni, bogati, napredni, pametni, kulturni, dosadni, poslovni,
škrti, religiozni, pohlepni, sposobni, nepošteni, veseli, prljavi, duhoviti,
temeramentni, vrijedni, dobri ljubavnici, nacionalisti, dvolični, prilagodljivi, lukavi,
druželjubljivi, fašisti, osjećajni, prosti, ponosni.
Etničke skupine koje čine objekte stereotipnih procjena su, s jedne strane
Bošnjaci, Hrvati i Srbi kao najveće etničke grupe u Bosni i Hercegovini, i čije su
nam stereotipne predstave najzanimljivije, zatim Romi, kao etnička zajednica koja
živi u većini evropskih država a tradicionalno su socijalno i ekonomski
neprivilegovani. Italijani su izabrani zbog relativno neutralnih istorijskih relacija sa
Bosnom i Hercegovinom, a Nijemci – naprotiv, zbog ranijih i novijih umiješanosti u
dešavanja u bivšoj Jugoslaviji i BiH. Takođe, jedan od kriterijuma za izbor upravo
ovih naroda je bio i poređenje sa ranije urađenim istraživanjem na sličnom uzorku sa
sličnom metodologijom (Turjačanin i drugi, 2002). Možda će neko prigovoriti zbog
toga što nisu uvršteni recimo Rusi zbog pozitivne slike koju uživaju kod srpskih
ispitanika, ili Turci zbog pozitivnih odnosa sa Bošnjacima, ali lista etničkih grupa
koje su involvirane je morala biti negdje zaustavljena - smatramo da bi se
produženjem pretjerano opteretili ispitanici koji su i sa ovako formiranim upitnikom
morali popunjavati matricu od 306 atributa (po 51 atribut za svaku od šest etničkih
grupa).
Uzorak i tok ispitivanja
Istraživanje je obavljeno tokom decembra 2002. godine u Banjaluci i Sarajevu.
Uzorak su sačinjavali učenici trećih i četvrtih razreda srednje škole, i studenti
banjalučkog i sarajevskog Univerziteta.
U istraživanju je ispitano ukupno 464 ispitanika, dok je u finalno razmatranje
ušlo je 407 ispitanika: 140 iz Sarajeva i 267 iz Banjaluke. Neki ispitanici nisu uzeti u
obzir zbog toga što nisu ispunjavali kriterijum nacionalnosti (u nacrtu je odlučeno da
u razmatranje uđu ispitanici bošnjačke nacionalnosti iz Federacije BiH i ispitanici
srpske nacionalnosti iz Republike Srpske), dok je izvjestan broj upitnika odstranjen
iz razmatranja zbog evidentne nevalidnosti pruženih podataka (neki ispitanici nisu
popunili čitav upitnik, ili su popunjavali slijedeći neke grafičke zamisli).
Sarajevski dio uzorka je, nažalost, bio manji nego što je planirano, što je
posljedica poteškoća oko dobijanja dozvola Ministarstva obrazovanja za ispitivanje
po obrazovnim institucijama.
Ispitivanje je obavljeno putem anonimnog upitnika u obrazovnim
institucijama u Banjaluci i Sarajevu. Popunjavanje upitnika je u trajalo otprilike
koliko i jedan školski čas, tj. 45 minuta.
Etnički stereotipi mladih bošnjačke i srpske nacionalnosti u Bosni i Hercegovini
363
REZULTATI
Sadržaji stereotipa
Kao što smo već naveli, kod analize sadržaja stereotipa uzeli smo u obzir
one atribute koji su zastupljeni procentom većim od 50%. Te osobine smo i prikazali
u analizama koje slijede.
Tabela 1: Najfrekventnije osobine birane od strane Bošnjaka
Autostereotip
Bošnjaka
Bošnjački
stereotip o
Hrvatima
Bošnjački
stereotip o
Italijanima
Bošnjački
stereotip o
Nijemcima
Bošnjački
stereotip o
Romima
Bošnjački
stereotip o
Srbima
hrabri 80.74 religiozni 64.12 komunikativni 68.66 bogati 79.85
p
rljavi 70 nasilni 81.02
p
onosni 80
nacionalis
ti 52.67 brbljivi 64.18 napredni 75.37 lijeni 57.69 okrutni 78.83
čisti 79.26 lukavi 51.15 dobri
ljubavnici 64.18 radni 73.13 nazadni 56.15 agresivni 76.64
religiozni 77.78 dvolični 50.38 bogati 60.45 disciplin
ovan 73.13
p
rosti 51.54 nacionalis
ti 70.07
rodoljobivi 77.04 napredni 55.22
p
oslovni 68.66
p
rimitiv 50.77 surovi 67.15
gostoljubivi 74.81 ugledni 50.75 kulturni 60.45
p
odli 64.96
osjećajni 74.07 sposobni 59.7 ratoborni 63.5
veseli 71.11 vrijedni 59.7 neiskreni 61.31
duhoviti 70.37 ugledni 57.46
p
ohlepni 60.58
druželjubivi 70.37 fašisti 52.24 nepošteni 57.66
p
ametni 65.93 hladni 51.49 dvolični 56.2
komunikativ 65.19 religiozni 51.09
rilagodljivi 61.48
otvoreni 57.04
sposobni 52.59
* podaci su u procentima
Vladimir Turjačanin
364
Tabela 2: Najfrekventnije osobine birane od strane Srba
Stereotip Srba
o Bošnjacima
Sterotip
Srba o
Hrvatima
Stereotip Srba o
Italijanima
Stereotip
Srba o
Nijemcima
Stereotip
Srba o
Romima
Autostereotip
Srba
religiozni 58.49 religioz
ni 67.67 brbljivi 54.92 bogati 76.6
p
rljavi 68.75
p
onosni 84.27
nazadni 54.72
naciona
lis 65.04 bogati 53.79 fašisti 74.72 nazadni 54.3 hrabri 73.78
p
rimitivni 53.58 dvoličn
i 55.64 kulturni 53.79
p
oslovni 70.19
p
rosti 51.95 rodoljobivi 73.03
neiskreni 51.32 hvalisa
vi 54.51 dobri
ljubavnici 52.65 napredni 69.43
p
rimitivni 50 veseli 71.54
discipli 68.3
p
ametni 69.66
radni 64.15 gostoljubivi 66.67
hladni 60.75 duhoviti 64.04
okrutni 60 osjećajni 64.04
druželjubivi 62.17
ratoborni 57.3
religiozni 56.55
dobri
ljubavnici 54.31
temperament
ni 52.81
komunikativn
i 50.56
* podaci su u procentima
Kao što vidimo, autostereotipna slika bošnjačkih ispitanika je, očekivano,
zasićena isključivo pozitivnim atributima. Vidimo da su među najzastupljenijim
osobinama one slobodarskog karaktera: hrabri, ponosni i rodoljubivi. Najveći broj
osobina sačinjava grupa koju bismo mogli nazvati otvorenost, a nju sačinjavaju
atributi: gostoljubivi, osjećajni, veseli, duhoviti, druželjubivi, komunikativni,
prilagodljivi, otvoreni. Zanimljivo je da osobina religioznost u autostereotipu
Bošnjaka ide u sklopu svih pozitivnih osobina, dok u heterostereotipima Hrvata i
Srba ide isključivo uz ostale negativne atribute.
Stereotip bošnjačkih ispitanika o Hrvatima sačinjava samo četiri atributa čiji
procenat izbora prelazi 50%. Za Hrvate se najčće izjavljuje da su religiozni i
nacionalisti (skloni tradicionalnim vrijednostima), a takođe i lukavi i dvolični
(negativne crte karaktera).
Vidimo da bošnjački stereotip o Italijanima čine uglavnom pozitivne osobine.
Prednjače osobine koje se tiču otvornosti, odnosno komunikativnosti: komunikativni,
dobri ljubavnici. Tu su i osobine koje se odnose na ekonomski status: bogati,
Etnički stereotipi mladih bošnjačke i srpske nacionalnosti u Bosni i Hercegovini
365
napredni i ugledni. Osobinu brbljivi takođe ne bismo smatrali izrazito negativnim
obilježjem.
Kad su u pitanju Nijemci, bošnjački ispitanici percipiraju osobine ekonomskog
blagostanja - najfrekventnije osobine su: bogati, napredni i ugledni. Dalje, tu su
osobine koje se tiču (opet) radnih navika i kompetencije: radni, disiplinovani,
poslovni, sposobni, vrijedni. Takođe, možemo vidjeti da su Nijemci opaženi kao
kulturni, ali i kao hladni i fašisti.
Stereotipnu sliku Roma, koju vide bošnjački ispitanici, čine uglavnom
negativne osobine. Oni su viđeni, od strane ispitanika iz Sarajeva, uglavnom kao
prljavi, lijeni, nazadni, prosti i primitivni.
Stereotip o Srbim, u očima bošnjačkih ispitanika, čine isključivo negative
osobine. Među najfrekventnijim atributima su oni koji se tiču agresivnosti: nasilni,
okrutni, agresivni, surovi i ratoborni. Takođe, dosta je i osobina koje govore o
negativnim karakternim crtama: podli, neiskreni, pohlepni, nepošteni, dvolični. Uz
to, Srbi su viđeni i kao religiozni i nacionalisti.
Autostereotip srpskih ispitanika čini nekoliko grupa osobina. Najveći procenat
osobina čini grupa slobodarskih atributa: ponosni, hrabri, rodoljubivi. Tu su i crte
otvorenosti: veseli, gostoljubivi, duhoviti, osjećajni, druželjubivi, dobri ljubavnici,
komunikativni. Zanimljivo je da u autostereotipu srpskih ispitanika postoji i osobina
za koju bismo bili skloni da kažemo da je negativna (ratoborni), ali čini se da je u
ovom slučaju vjerovatnije da se odnosi na vrstu borbenost kao karakternu crtu, nego
na agresivnost.
Hrvati su viđeni od strane srpskih ispitanika slično kako ih vide i Bošnjaci.
Znači, takođe su tradicionalistički orijentisani (religiozni i nacionalisti) i negativnih
karakternih crta (dvolični i hvalisavi).
Italijani su, za ispitanike iz Banjaluke, viđeni gotovo na isti način kao i od
strane sarajevskih ispitanika. Oni su brbljivi, bogati, kulturni i dobri ljubavnici, što
su osobine koje govore o otvorenosti karaktera i dobrom socio-ekonomskom statusu
društva.
Srpski ispitanici vide Nijemce na sličan način kao što ih vide i bošnjački
ispitanici. Vide se atributi koji govore o socio-ekonomskom blagostanju: bogati i
napredni. Dalje, tu su i osobine koje se tiču radnih navika i kompetencije: poslovni,
disiplinovani i radni. Možemo vidjeti i da su Nijemci opaženi kao fašisti, hladni i
okrutni.
Srpski ispitanici Rome vide na sličan način kao što ih vide i bošnjački
ispitanici; i za jedne i za druge Romi su prljavi, nazadni, prosti i primitivni.
Stereotip o Bošnjacima, u očima srpskih ispitanika čine svega četiri osobine
čiji procenat prelazi 50%. Tu su osobine koje govore o tradicionalističko-
konzervativnoj orijentaciji: religiozni, nazadni i primitivni. Takođe, tu je i atribut
koji se tiče negativnosti karaktera: neiskreni. Ovako mali broj osobina koje uz to
nisu visoko frekventne, govore da srpski ispitanici nemaju jako izražen, niti određen
stereotip o Bošnjacima, i da u njihovoj predstavi dominiraju neke uopštene i
negativne civilizacijske karakteristike.
Vladimir Turjačanin
366
Sličnosti i razlike stereotipa
Autostereotipne slike kod pripadnika oba naroda, kao što smo vidjeli, nisu
izbalansirane nego su zasićene isključivo pozitivnim atributima. Na osnovu ove
jednostranosti autostereotipne slike možemo reći da, čak i ako postoji neka
izdiferenciranost autopercepcija pripadnika ove dvije nacije, ona nije mjerljiva na
ovaj način, tj. autostereotipi su gotovo identični. Znači, i kod pripadnika bošnjačkog
i srpskog naroda postoji idealizacija pripadnika sopstvenog naroda.
Uopšte gledajući, možemo reći da kod mladih u BiH postoje izražene
stereotipne slike, odnosno dosta specifične kognitivne predstave prema pripadnicima
ostalih naroda, naroda koji ne spadaju u konfliktne grupe. Tako možemo vidjeti da,
kad obratimo pažnju na rangove najfrekventnijih osobina, mladi bošnjačke i srpske
nacionalnosti na gotovo identičan način vide Italijane, Nijemce, Rome, pa i Hrvate
koji, ipak, spadaju u grupu koja je direktno učestvovala u ratu. Naravno, statističke
analize (prvenstveno χ2 test) pokazale su da postoje i razlike u viđenju ovih naroda4.
Razlike postoje u opažanju Hrvata koje sarajevski ispitanici opažaju sa nešto više
izbora pozitivnih atributa (npr. ugledni, napredni; p<0.01), dok im banjalučki
ispitanici pripisuju više negativnih osobina (npr. okrutni, hvalisavi, prkosni, surovi,
agresivni; p<0.01) . Kod Italijana se može vidjeti da im sarajevski ispitanici
pripisuju procentualno nešto više komunikacijskih osobina (npr. rodoljubivi,
komunikativni, napredni; p<0.01). Nijemcima sarajevski ispitanici pripisuju nešto
više pozitivnih osobina (npr. hrabri, rodoljubivi, kulturni, religiozni, veseli; p<0.01),
dok su od strane banjalučkih ispitanika više viđeni kao neprijateljski i negativni (npr.
okrutni, nasilni, podli, surovi, agresivni, nepošteni, dvolični, fašisti; p<0.01). Što se
tiče Roma, njih sarajevski ispitanici vide nešto više kao neprijateljske i negativne
(npr. hvalisavi, ratoborni, nasilni, agresivni; p<0.01), u odnosu na to kako ih vide
banjalučki ispitanici.
Dalje, imamo sliku o Srbima koja je u očima bošnjačkih ispitanika izrazito
negativna i za koju možemo reći da nije u pravom smislu kognitivna, jer ne sadrži ni
jedan pozitivan atribut. Prije bi se moglo reći da je nabijena isključivo emotivnim
sadržajima. Slično bismo mogli reći i za predstavu o Bošnjacima koju imaju Srbi, s
tim da je ovaj stereotip manje određen. Vidimo da je skorašnji konflikt gotovo
isključivo oblikovao izrazito negativne stereotipije jednih prema drugima, dok su
stereotipi naroda s kojima nije bilo direktnog konflikta gotovo neutralni. Do sličnog
zaključka dolaze i Popadić i Biro (2002) u istraživanju rađenom u Srbiji.
Ako uporedimo autostereotip Srba i stereotip koji Bošnjaci imaju o Srbima,
vidjećemo da postoji jedan atribut koji se javlja u oba slučaja: ratoborni. Takođe,
autostereotip Bošnjaka i stereotip koji Srbi imaju o Bošnjacima imaju zajednički
atribut: religiozni. Da li nam ovo govori o tačnosti stereotipa? Smatramo da je teško
uopšte govoriti o tačnosti stereotipa kad su u pitanju ovako velike grupe kao što su
4 Pošto tabele sa detaljnim statističkim analizama značajnosti razlika između biranosti atributa
zbog veličine nisu mogle u zadovoljavajućoj formi da se nađu u štampi, prikazaćemo samo
uopštene rezultate, a zainteresovani za detaljne rezultate mogu da se obrate autoru.
Etnički stereotipi mladih bošnjačke i srpske nacionalnosti u Bosni i Hercegovini
367
etničke, a teško je i reći da li su zaista Srbi ratoborniji, a Bošnjaci religiozniji. Prije
bi se moglo govoriti o vrsti povratne sprege (odnosno samispunjavajućeg
proročanstva): možda Srbi, koje veliki dio svijeta medijski posmatra kao agresore u
proteklim sukobima, počinju i sami sebi da pripisuju tu osobinu? Ili je to možda
posljedica pozitivnog vrednovanja te osobine emitovanog kroz socijalizacijske
kanale? S druge strane, možda Bošnjaci (koji religijski pripadaju Islamu) dobijaju
etiketu fundamentalista, te i sami počinju vjerovati u svoju religioznost kao odliku
etničke grupe?
Zanimljivo je da se predstava o Nijemcima kreirana tokom čitavog perioda
SFRJ kroz partizanske filmove prilično zadržala u vidu atributa fašisti (kod oba
uzorka), uprkos tome što većina naših ispitanika ne pamti baš mnogo iz tog perioda.
To bi moglo da govori u prilog velikoj trajnosti i stabilnosti stereotipnih predstava
formiranih u jednoj kulturi. Ipak, ako pogledamo brzinu promjene percepcije
najbližih sugrađana kao posljedica rata, možemo reći da ekstremne okolnosti
stvaraju ekstremne promjene. Znači da stereotipi nastali kao posljedica konflikta, ne
nestaju lako, već se zadržavaju u simboličkoj formi. Ako govorima o stereotipu
prema Nijemcima, lako možemo vidjeti veliku količinu "informacija" u usmenom
pripovijedanju, ili u kulturnim i medijskim produktima (knjige, filmovi, stripovi
itd.), a proisteklim iz prošlih konfliktnih (Drugi svjetski rat) ili gastarbajterskih
iskustava. Znači, kad govorimo o sličnostima stereotipa vidimo da i Bošnjaci i Srbi i
dalje gledaju filmove ili igraju video igrice sa tematikom Drugog svjetskog rata gdje
su Nijemci prikazani kao negativci, kao što i dalje veliki broj ljudi sa ovog područja
živi i radi u Njemačkoj i utiče na formiranje slike o Nijemcima kao bogatim i
disciplinovanim. Detaljnije analize stereotipa o Nijemcima pokazale su da postoje i
razlike, od kojih se neke ne vide kroz osnovno jezgro stereotipa – kao što smo već
rekli, bošnjački ispitanici Nijemcima pripisuju značajno više nekih pozitivnih
osobina (npr. hrabri, rodoljubivi, kulturni, religiozni, veseli), a srpski ispitanici im
pridaju značajno više negativnih atributa (npr. okrutni, nasilni, podli, surovi,
agresivni, nepošteni, dvolični, fašisti). Pretpostavljamo da su ove razlike posljedica
opažanja umiješanosti njemačke politike u dešavanja oko raspada SFRJ i rata u
Bosni i Hercegovini, gdje su Nijemci posmatrani prvenstveno kao protivnici srpskih
političkih stremljenja (npr. podrška Njemačke otcjepljenju Hrvatske i BiH od SFRJ).
Ako razmatramo uniformnost stereotipa, posmatranu kroz frekvenciju javljanja
osobina, mogli bismo opaziti da su autostereotipi mnogo izraženiji od
heterostereotipa. Naime, vidimo da osobine koje sačinjavaju jezgro stereotipa čine
osobine koje su birane više puta od osobina koje čine heterostereotipe. Vidimo da su
osobine koje se vide kod pripadnika svoje nacionalne grupe gotovo uniformno:
hrabri i ponosni. Ovo je i logično, jer iako su u međuzavisnosti, motivacija za
pozitivnim određenjem sopstvene etničke grupe ipak veća. Pošto nismo u
mogućnosti da naprednijim statističkim metodama ispitamo veze stereotipnih slika i
drugih varijabli, možemo samo prodiskutovati da nam frekvencije atributa koji čine
autostereotipe, govore da su ove pozitivne osobine birali gotovo svi ispitanici, bez
obzira na izraženost drugih varijabli kao što su nacionalna vezanost ili etnička
distanca. Pretpostavljamo da je ova potreba za visokim vrednovanjem vlastite grupe
(bila ona mala ili velika) univerzalna. Ljudi izuzetno vrednuju vlastitu grupu i
Vladimir Turjačanin
368
uopštavaju pozitivne percepcije, čak i ako je kriterijum pripadnosti relativno nebitan:
npr. slušanje određene vrste muzike (Turjačanin, 1998).
Ako određenost stereotipnih slika gledamo kroz broj atributa koji prelaze
procenat javljanja od 50%, vidjećemo da su autostereotipi izraženiji od
heterostereotipa, što je podatak do kojeg su među prvima došli Buchanan i Cantril
(1953), a poslije je nalažen i u istraživanjima na našim prostorima (npr. Đurić, 1980.
i Đipa, 1996).
Nešto razvodnjeniji stereotipi (manje određeni, sadrže manji broj atributa)
banjalučkih ispitanika mogli bi biti objašnjeni većim brojem ispitanika – naime,
uzorak banjalučkih ispitanika je skoro duplo veći od sarajevskog, što može
doprinijeti većoj varijabilnosti biranih osobina.
Pozitivnost stereotipa
Kao što smo ranije napomenuli, pozitivnost stereotipa smo dobili tako što smo
proporcije izbora svakog atributa ponderisali faktorom pozitivnosti5, a onda smo
sabrali ponderovane skorove za svaku etničku grupu da bismo dobili kompozitnu
varijablu. Na kraju nam podaci jednostavno pokazuju sljedeće: veća aritmetička
sredina znači da je ciljna grupa (objekat procjene) ocijenjen pozitivnije. Tabela 3
nam pokazuje osnovne podatke i poređenja u okviru našeg uzorka za ovako dobijene
podatke.
Tabela 3: Poređenje stereotipnih procjena
mjesto
ispitivanja N AS SD Min Max t
SA 140 118.58 53.42 0 217.06
Bošnjaci
BL 267 33.04 25.51 0 149.58 21.85**
SA 140 63.80 46.83 0 185.78
Hrvati
BL 267 57.36 39.59 0 212.31 1.46
SA 140 82.89 54.13 0 212.19
Italijani
BL 267 72.91 45.67 0 205.51 1.96
SA 140 87.72 49.97 0 224.92
Nijemci
BL 267 72.18 40.37 0 187.70 3.39**
SA 140 30.69 30.46 0 144.96
Romi
BL 267 30.15 27.59 0 199.93 0.18
SA 140 46.19 34.96 0 160.52
Srbi
BL 267 113.87 51.15 7.37 227.80 -14.03**
* značajno na nivou 0.05
** značajno na nivou 0.01
5 Ponderi su formirani na osnovu procjena pozitivnosti atributa u prethodno obavljenom
istraživanja na sličnom uzorku (Turjačanin i sar., 2002).
Etnički stereotipi mladih bošnjačke i srpske nacionalnosti u Bosni i Hercegovini
369
Ovi podaci nam govore slične stvari kao i proste analize sadržaja stereotipa,
samo ovaj put u formi brojeva. Vidimo da su autostereotipi Bošnjaka (AS=118.58) i
Srba (AS=113.87) pozitivniji od svih ostalih heterostereotipa. Takođe, vidimo da je
stereotip o Romima kod oba poduzorka najmanji (AS=30.15 za banjalučki i
AS=30.69 za sarajevski uzorak). Uopšteno gledano, banjalučki ispitanici pokazuju
manje pozitivne stereotipe od sarajevskih. Ako pogledamo međusobne razlike u
pozitivnosti stereotipa, vidjećemo da se značajno razlikuju samo u pogledu procjene
Nijemaca: Bošnjaci ih procjenjuju pozitivnije u odnosu na Srbe (t=3.39, df=405,
p<0.01), što je podatak koji smo uočili ikod analize sličnosti i razlika stereotipa,
odnosno izbora pojednih atributa (sličan nalaz o pozitivnijoj slici Nijemaca od strane
bošnjačkih ispitanika uočava i Đipa, 1996). Iz navedenog se čini da formirana
kompozitna varijabla koja govori o pozitivnosti stereotipa, dosta jednostavno i
efikasno opisuje etničke stereotipe – bar njihovu evaluativnu komponentu, dok za
sadržaj i strukturu najjednostavniji postupci ostaju ček-liste atributa. Pretpostavka je
da su etnički stereotipi zasićeniji od drugih afektivnim sadržajem, pogotovo tamo
gdje je etnička pripadnost jedan od najvažnijih faktora društvene komunikacije.
DISKUSIJA I ZAKLJUČCI
Autostereotipne slika bošnjačkih i srpskih ispitanika su zasićene isključivo
pozitivnim atributima, što je i očekivano, i gotovo su identične - univerzalno, sami
sebi smo hrabri, ponosni i uopšte pozitivni. Takođe, na drugoj strani, način na koji
vide jedni druge je vrlo sličan ako gledamo kroz afektivni naboj: u pitanju su
isključivo negativni atributi kojima opisuju jedni druge, mada postoje razlike u
izboru termina. Za Bošnjake Srbi su nasilni, okrutni, agresivni, ratoborni, dok su za
Srbe Bošnjaci religiozni, nazadni, primitivni i neiskreni. Međusobno na vrlo sličan
način obe grupe ispitanika gledaju na pripadnike ostalih naroda: Hrvati su religozni,
nacionalisti i dvolični; Italijani su bogati, brbljivi i dobri ljubavnici; Nijemci su
bogati, napredni i poslovni, ali i hladni i fašisti; Romi su prljavi, nazadni i
primitivni. Sličnosti u percepciji ostalih naroda govori nam u prilog sličnog
konteksta socijalizacije mladih iz naših uzoraka. Kako to da su stereotipi obe grupe
ispitanika o ostalim narodima manje-više balansirani, dok se se međusobno vide
kroz izrazito negativne atribute? Bošnjaci i Srbi u BiH su jedni drugima referentne
grupe, grupe koje se porede i “takmiče”, jer predstavljaju najbrojnije i najuticajnije
etničke zajednice u BiH (uz Hrvate, naravno). Vjerovatno je da kroz umanjivanje
vrijednosti pripadnika druge grupe, vlastita grupa dobija na vrijednosti, a samim tim
i pojedinac – pripadnik grupe.
Ako bismo pokušali da ove stereotipe Bošnjaka i Srba rezimiramo, moglo bi da
izgleda ovako:
Vladimir Turjačanin
370
Tabela 4: Rezimirani stereotipi
o
Bošnjacima
o
Hrvatima o Italijanima o
Nijemcima
o
Romima o Srbima
Bošnjaci o sebi sve
najljepše
ne vjeruj
im
temperamentni
ljubavnici
hladne
mašine
zaostali i
prljavi nasilni
Srbi zaostali i
neiskreni
ne vjeruj
im
temperamentni
ljubavnici
hladne
mašine
zaostali i
prljavi
o sebi sve
najljepše
U poređenju sa nalazima sličnog istraživanja koje smo radili 2001. godine
(Turjačanin i drugi, 2002) stvari se uopšte nisu promijenile, tj. stereotipne percepcije
pripadnika sopstvene i drugih etničkih grupa su ostale potpuno iste. Kad uporedimo
prijeratne i poslijeratne nalaze u vezi sa međuetničkim stavovima u BiH, ono što je
izgleda univerzalno, jeste da zatvaranju u odnosu na pripadnike drugih nacija i
etničkih grupa vodi ka negativnijem percipiranju pripadnika drugih grupa. Iako je ta
tendencija, istraživana kroz etničke distance, stereotipije i lojalnosti, uočavana i
ranije (npr. Rot. i Havelka, 1973; Lazarevski, 1975; Pantić, 1991), tek je sa
raspadom SFRJ došla do punog izražaja što se moglo vidjeti kako u brojnim
istraživanjima (npr. Golubović i drugi 1995; Đipa, 1996; Čorkalo, 1998; Popadić i
Biro, 2002) – tako i u stvarnom životu6. Nije trebalo biti genije da bi se vidjelo kako
zatvaranje u odnosu na druge postaje društvena norma koja socijalizacijom biva
inkorporirana u psihički život svakog pojedinca, koji time postaje oprezan ili čak
neprijateljski nastrojen u odnosu na druge. Myers (1999) navodi da je među
jerusalimskim Arapima i Jevrejima socijalni identitet toliko centralan u self-
konceptu, da i u ulicama gdje su nastanjeni zajedno, čak ni djeca se u igri ne
miješaju. Činjenica je da u bosansko-hercegovačkom društvu postoje frustracije
zbog ekonomskih ili političkih faktora, ili zbog stanja ljudskih prava. U takvoj
situaciji ljudi se porede sa referentnom grupom, grupom koja im je bliska na neki
način, bilo po nekoj sličnosti ili dodiru. Ukoliko ljudi percipiraju “drugu grupu” kao
prijeteću po ostvarenje sopstvenih ciljeva, to dovodi do sopstvenog takmičarskog
ponašanja time se krug zatvara: ovakvo jačanje vezanosti za sopstvenu grupu
neminovno vodi do konflikta među grupama, rezultovao on kroz egzistenciju
neprijateljskih osjećanja ili čak otvoreni sukob. Vrlo lako obična potreba za
pozitivnim identitetom kroz blisku vezu sa vlastitom grupom može da preraste u
diskriminaciju i sukob. Naravno, diskutabilno je da li baš svako međugrupno
ponašanje neminovno vodi u konflikt. Tajfel, u čuvenoj paradigmi “minimalnog
grupnog članstva” (Tajfel, 1970), pokazuje jednostavnim eksperimentom da se vrlo
lako javlja međugrupna diskriminacija, čak i ako su članovi potpuno anonimni.
Sherif (1966) nalazi da je veoma lako stvoriti međugrupni konflikt kroz kompeticiju,
ali uspijeva i da stvori (istina nešto teže) međugrupnu saradnju kroz ostvarivanje
nadređenog cilja. Ipak, suviše pesimistična bi bila pretpostavka da svaka grupna
egzistencija dovodi do konflikta. Eksperimentalni nalazi i teorijska uopštavanja koja
6 Npr. Baćević (1990) navodi da Muslimani i Srbi iz BiH pokazuju veoma malo etničko
distanciranje u poređenju sa pripadnicima naroda iz etnički homogenijih sredina.
Etnički stereotipi mladih bošnjačke i srpske nacionalnosti u Bosni i Hercegovini
371
smo naveli nađeni su na malim grupama, dok se naše istraživanje bavi velikim
etničkim grupama, i samim tim se upliću brojni faktori (socijalizacijski, istorijski,
dnevno-politički itd.) koje ne možemo kontrolisati.
Niko, naravno, ne može dovesti u pitanje potrebu za održavanjem nacionalnih,
etničkih i kuturnih, vrijednosti i modela ponašanja – to je ono što nas čini
posebnima. Takođe, neke od bazičnih potreba čovjeka, potrebe za identitetom i
pripadanjem, se zadovoljavaju upravo iz etničkih i kulturnih pripadnosti. Pitanje
ostaje, međutim, gdje je granica do koje može da se razvija grupni identitet a da to
ne šteti međugrupnim odnosima, da ne dovodi do težih oblika diskriminacije i
sukoba?
Šta bi se moglo učiniti da se u Bosni i Hercegovini smanji nivo predrasudnih
stavova i diskriminatornog ponašanja između pripadnika različitih etničkih grupa?
Problem negativnih etničkih stavova u Bosni i Hercegovini je u tome da oni nisu
skorijeg datuma, već da istorija sukoba i pomirenja (nešto rjeđe nažalost) datira još
iz vremena prvih religijskih podjela na tom prostoru, tako da je osnovni zaključak da
brzih rješenja jednostavno ne može biti. Ono što bi vjerovatno trebalo učiniti, jeste
da se na neki način radi na nekonfliktom modelu edukacije mladih, koji ne bi
forsirao pristrasan, paranoidan ili agresivan pristup međunacionalnim odnosima.
Ovo se ne odnosi samo na obrazovni sistem, već na društvo u cjelini: medije,
politiku, ekonomiju itd. Iskustvo tolerantne komunikacije mladih sa pripadnicima
drugih etničkih grupa je nešto što će u velikoj mjeri odrediti njihov način
komunikacije u budućnosti. Što se tiče akcija međunarodne zajednice prema Bosni i
Hercegovini i regionu u cjelini, jedno je sigurno: što duže se etničke grupe budu
držale izolovano, to će biti teži njihov povratak na stazu komunikacije. Čak i stvari
koje izgledaju kao da se tiču pojedinca, kao što su uskraćivanja viza (ili otežavanja
dobijanja istih), dovode do smanjenja mogućnosti upoznavanja “drugih”, što u
krajnjem slučaju vodi ka zatvaranju društva u cjelini. Ipak, za nas - pripadnike
različitih etničkih grupa - koji živimo zajedno u istom teritorijalnom i socijalnom
prostoru, neminovno je da se usmjerimo na međusobnu komunikaciju i rad na
ostvarivanju zajedničkih ciljeva, ukoliko želimo miran suživot i razvoj društva jer,
ipak, nemamo mnogo alternativa.
Vladimir Turjačanin
372
LITERATURA
Baćević, Lj. (1990). Nacionalna svest omladine. U: Mihailović, S. i drugi. Deca
krize. Beograd, IDN – Centar za politikološka istraživanja i javno mnenje.
Buchanan, W. and Cantril, H. (1953). How Nations See Each Other. Illinois,
Urbana, University Press.
Allport, G.W. (1954). The Nature of Prejudice. Reading, Addison-Wesley.
Čorkalo, D. (1998). Nacionalni identitet i međunacionalna tolerancija. Dubrovnik,
IUC.
Dollard, J. et al. (1939). Frustration and Aggresion. New Heaven, Yale Univerity
Press.
Đipa, D. (1996). Sadržaj, oblici i intenzitet nacionalne vezanosti mladih u Sarajevu.
Diplomski rad, Filozofski fakultet u Sarajevu.
Đurić, Đ. (1980). Psihološka struktura etničkih stavova mladih. Novi Sad, OC
"Vukan Jovanović".
Golubović, Z, Kuzmanović, B. i Vasović, M. (1995). Društveni karakter i društvene
promene u svetlu međunacionalnih sukoba. Beograd, Filip Višnjić.
Katz, D. and Braly, K. (1933). Racial stereotypes in one hundred college students.
Journal of Abnormal and Social Psychology, 28, 280-290.
Lazarevski, J. (1975). Povezanost oblika nacionalne vezanosti sa socijalnom
distancom. 5. Kongres psihologa Jugoslavije
LeCoteur, A. and Augoustinos, M. (2001). The Language of Prejudice and Racism.
u M. Augoustinos and K.J. Reynolds (eds). Understanding Prejudice, Racism,
and Social Conflict. London, Sage, 215-230.
Lippman, W. (1922). Public Opinion. New York, Harcourt & Brace.
Myers, D.G. (1999). Social Psychologz. New York, McGraw-Hill.
Pantić, D. (1991). Nacionalna distanca građana Jugoslavije. U: Baćević, Lj. (red.) i
drugi. Jugoslavija na kriznoj prekretnici. Beograd, IDN - Centar za
politikološka istraživanja i javno mnenje.
Popadić, D. i Biro, M. (2002). Autostereotipi i heterostereotipi Srba u Srbiji.
Beograd, Nova srpska politička misao (Posebno izdanje) – Etnički stereotipi,
33-56.
Rot, N. i Havelka, N. (1973). Nacionalna vezanost i vrednosti kod srednjoškolske
omladine. Beograd, Institut za psihologiju.
Sherif, M. (1966). Group Conflict and Cooperation. Their Social
Psychology,.London, Routledge & Kegan Paul.
Šiber, I. (1984). Socijalno-psihologijski pristupi izučavanju međunacionalnih
odnosa. Zagreb, Fakultet političkih nauka.
Tajfel, H. (1970). Experiments in intergroup discrimination. Scientific American,
223, 96-102.
Tajfel, H. and Turner, J. (1986). The Social Identity Theory of Intergroup Behavior.
U: Worchel & Austin. Psychology of Intergroup Relations.s Chicago, Nelson.
Etnički stereotipi mladih bošnjačke i srpske nacionalnosti u Bosni i Hercegovini
373
Turjačanin, V. (1998) Stereotipi o slušaocima pojedinih vrsta muzike. Diplomski
rad, Filozofski fakultet u Beogradu.
Turjačanin, V., Čekrlija, Đ., Powell, S., Butollo, W. (2002). Etničke distance i
etnički stereotipi studenata psihologije u Banjaluci i Sarajevu. usmeno
saopštenje na simpozijumu Empirijska istraživanja u psihologiji 2002, Beograd.
Wright, S.C. and Taylor D.M. (2003). The Social Psychology of Cultural Diversity:
Social Stereotyping, Prejudice, and Discrimination. U: M.A.Hogg and J. Cooper
(eds.) The Sage Handbook of Social Psychology. London, Sage.
Vladimir Turjačanin
374
ABSTRACT
ETHNIC STEREOTYPES AMONG BOSNIAK AND SERBIAN
YOUTH IN BOSNIA AND HERZEGOVINA
Vladimir Turjačanin
Department of Psychology, University of Banja Luka
Bosnia & Herzegovina
This research, which used a sample of 407 members of both Bosniak and Serb
nationality in Sarajevo and Banja Luka, analyzes the structure and content of ethnic
stereotypes of Bosnia and Herzegovina's youth. The results reveal significant
negative stereotypes of Bosniak and Serb youth toward one another, but also show
conspicuous similarities regarding their stereotypes toward other ethnic groups.
The concluding remarks set forth theoretical and pragmatic consequences of
the results obtained. It can be concluded that people are clearly divided into groups
based on the ethnicity criterion. This, substaniteted by the earlier history of conflict,
creates perceptions and assessments saturated by negative attributes, and can lead to
potential conflicts in future. The research suggests that possible solution lies in a
conflict resolution education, greater interethnic communication.
Key words: ethnic stereotypes, ethnic attitudes, intergroup relations
... When looking at ethnic outgroups, which is the focus of the present study, there is still considerable distance in mutual relations, although not as high as it is towards the marginalized groups in society ( Turjačanin, 2011). Researchers in Bosnia and Herzegovina agree that, considering the three constitutive ethnic groups, Bosniaks and Serbs feel the largest distance towards each other ( Puhalo, 2003Puhalo, , 2009Skoko, 2011;Turjačanin, 2004Turjačanin, , 2011). Turjačanin (2011) provides some general indices of the distance: 63 percent of the proposed relationships with Serbs are accepted by Bosniaks, while Serbs accept 55 percent of the relationships (to put it differently, three to four out of six proposed relations). ...
... Firstly, the young are the most reluctant to accept the closest relations with other ethnic groups, namely becoming a part of the same family by marriage. Inter-ethnic marriages remain highly problematic for all the ethnic groups in the region, and according to different studies from only 10 percent to one third of participants are inclined to the idea of interethnic marriage ( Skoko, 2011;Perišić, 2012;Puhalo, 2003Puhalo, , 2009Turjačanin, 2004;). Similarly, most of the youth stated that religious or ethnic background is an important characteristic in choosing a future partner ( Pasha et al., 2012;Topuzovska Latkovic et al., 2013;Žiga et al., 2015). ...
Chapter
Full-text available
This chapter reviews the relevant empirical literature on ethnic, religious, and national identities of the youth in the Western Balkans, relating the issues of identity to the quality of intergroup relations. Its focus is primarily on the most recent research (from 2000 onwards) conducted in Serbia, Kosovo, Macedonia, and Bosnia and Herzegovina. Some of the topics discussed include alternative understandings of national identity and citizenship, primordial conceptions of ethnic identity, the increasing importance of religious identity, as well as construction of exclusive ethnic-religious overlaps in identity. The divergences of majority and minority perspectives are discussed, as well as the role of the factors contributing to maintenance of intergroup divisions, as the media, educational system, and political factors.
... An astounding 15.3% of the respondents chose one of those two additional categories (1992) and 14.1% in 1993. Surveys were also done recently in Bosnia with juniors and seniors in high school, using adjectives (positive/negative stereotypes) about each of the ethnic groups, allowing for very interesting comparison [Turjacanin [2004]. ...
... The only difference was that parents were more tolerant towards Roma and extremely intolerant towards Albanians; while for children intolerance was practically the same for Roma and Albanians[ibid].Additionally, ethnic distance surveys with youth were done in neighbouring countries as well, allowing for cross-national comparison. A study of ethnic dis-Kandido-Jaksic [2008]; Croatia -Previsic [1996]; Siber [1997];Malesevic and Uzelac [1997]; Bosnia -Djipa [1996);Bilalic et al. [2002];Turjacanin et al., [2002], Puhalo, [2003;Turjacanin [2004];Montenegro -Kuzmanovic [2001]. 2 Serbian Public Opinion Survey CeSID (Centar za slobodne izbore i demokratiju), 2006. ...
... respectively). Bosniaks are the group that is evaluated in most positive terms, which is a certain novelty for the research of stereotypes towards them (see Petrović, 2003;Turjačanin, 2004Turjačanin, , 2007. Significantly higher number of positive evaluations of Bosniaks is found when Croatian memory stimulus is presented, thus opening the question of how our participants see the relationship between these two nations. ...
Article
Full-text available
Intergroup contact reduces prejudice and improves outgroup attitudes, while a salient social identity might have the opposite effects. Recent research has shown that exposure to positive information about the outgroup could influence such effects of the contact and social identity on the outgroup attitudes. Here we investigate the effects of the contact and social identity on the outgroup attitudes, and forgiveness toward the outgroup of Bosniak Muslims among Serbs (N = 400), by randomly allocating them into control and experimental groups. In the experimental condition, the students were presented with brief biographies of three eminent Bosniak Muslims, in the positive context, after which they collected the survey. In the control group, students were only presented with the survey without the biographies. Subsequent independent samples t-tests showed that the mean values for ingroup identification and intergroup trust were significantly different in the two groups. Specifically, participants who were in the experimental condition, being exposed to the positive information about Bosniak Muslims, reported a higher level of intergroup trust and a lower level of ingroup identification as Serbian. We then performed a multi-group structural equation modeling through which we tested a predictive role of the past contact and in-the group identification on trust and collective guilt in both control and experimental conditions. Across both groups, past contact positively and ingroup identification negatively predicted both intergroup attitudes and forgiveness via trust and collective guilt. Exposure to the positive information about the outgroup moderated the indirect effects of the ingroup identification on the intergroup attitudes via collective guilt.
... An astounding 15.3% of the respondents chose one of those two additional categories (1992) and 14.1% in 1993. Surveys were also done recently in Bosnia with juniors and seniors in high school, using adjectives (positive/negative stereotypes) about each of the ethnic groups, allowing for very interesting comparison [Turjacanin [2004]. ...
Chapter
Full-text available
Serbia has been characterized by ethnic and religious disparities, a major source of low-scale conflicts and an obstacle for development of stronger social cohesion. This chapter reflects on the importance of exploring perspectives of young people who live in a post-conflict region on existing ethnic and religious divisions and ways to overcome it. Authors present data on the process of drawing borders between Us and Them, and discuss it in the light of a social identity approach and research findings. Moreover, the chapter offers youth perspective on redefining invisible but very tangible group borders and building more inclusive societies. Through a case study of relations between Serbs and Bosniaks, the authors provide a glimpse of the complexity of a post-conflict social environment and closely interwoven factors affecting social relations among youth.
Article
The Balkan Wars of 1991 to 2002 left the former Yugoslavia in ruins, a situation made only worst with the recent worldwide recession. Untreated civilians and Veterans caught up in the war, the worst in Europe since World War II, has had an even greater impact on youth. Sectarian hostilities and prejudices within and between the three major ethnic populations in Bosnia–Herzegovina—Orthodox Serbs, Muslim Bosniaks, and Catholic Croats, as well as the Orthodox Serbs and Muslim Albanians in Serbia/Kosovo—has led to impulsive violence and increasing mental and physical health problems among these second-generation war victims. The authors' pilot study administered a Slavic-language Problem-Oriented Screening Instrument for Teens to schools in Bosnia–Herzegovina that represented the three major sectarian groups (Orthodox, Bosniak, Catholic) as well as in the war-torn Vojvodina province of Serbia.
Article
The degree of agreement among the students in assigning characteristics from a list of 84 adjectives to different races seemed too great to be the result solely of the students' contacts with members of those races. Individual experience may have entered into a student's judgment, but it probably did so to confirm the original stereotype which he had learned. Because human beings from time to time exhibit all kinds of behavior he could find confirmation of his views. By omitting cases which contradict the stereotype, the individual becomes convinced from association with a race that its members are just the kind of people he always thought they were. The manner in which public and private attitudes are bound up together was shown in the order of the 10 racial and national groups as determined by the definiteness with which students assigned characteristics to them. The definiteness of the stereotyped picture of a race, however, had little relation to the prejudice exhibited against that race. (PsycINFO Database Record (c) 2012 APA, all rights reserved)