Zastosowanie Spektroskopii Ramana w Badaniu Minerałów z Wybranych Meteorytów

Article (PDF Available) · March 2009with194 Reads
Abstract
Ordinary chondrites DaG 610 and NWA 869, as well as graphite nodules from Canyon Diablo iron meteorites were investigated by confocal Raman microspectroscopy in order to identify extraterrestrial minerals. Olivines, orthopyroxenes (enstatite, bronzite and hyperstene), clinopyroxenes (pigeonite), plagioclase, troilite and various carbon phases, mainly graphite and diamond have been identified and characterized.
ACTA SOCIETATIS METHEORITICAE POLONORUM
Rocznik Polskiego Towarzystwa Meteorytowego
Vol. 1, 2009
Marian SZURGOT
1
, Marcin KOZANECKI
2
, Anna KARCZEMSKA
3
, Stanisław MITURA
4
ZASTOSOWANIE SPEKTROSKOPII RAMANA W BADANIU MINERAŁÓW
POZAZIEMSKICH WYBRANYCH METEORYTÓW
RAMAN SPECTROSCOPY INVESTIGATIONS OF EXTRATERRESTRIAL
MINERALS OF CERTAIN METEORITES
Abstract: Ordinary chondrites DaG 610 and NWA 869, as well as graphite nodules from Canyon
Diablo iron meteorites were investigated by confocal Raman microspectroscopy in order to identify
extraterrestrial minerals. Olivines, orthopyroxenes (enstatite, bronzite and hyperstene),
clinopyroxenes (pigeonite), plagioclase, troilite and various carbon phases, mainly graphite and
diamond have been identified and characterized.
Keywords: Confocal Raman micro-spectroscopy, extraterrestrial matter, diamond, lonsdaleite,
graphite, Canyon Diablo, graphite nodule, DaG 610, NWA 869
WSTĘP
Mikrospektroskopia Ramana jest jedną z ważniejszych, współczesnych technik
analitycznych wykorzystywanych w badaniach stopów, kompozytów, minerałów oraz skał
ziemskich i pozaziemskich.
Nasze wcześniejsze wyniki badań minerałów w meteorytach metodą spektroskopii
ramanowskiej potwierdziły nasze oczekiwania o użyteczności tej techniki w analizie
materii pozaziemskiej (Szurgot et al. 2006, Karczemska et al. 2007) jako metody
samodzielnej, a także w analizie kompleksowej z wykorzystaniem żnych technik
analitycznych (Szurgot et al. 2007).
Celem niniejszej pracy było zidentyfikowanie minerałów chondrytu zwyczajnego DaG
610 (chondryt oliwinowo-bronzytowy typu H5, znalezisko z 1998 roku) oraz chondrytu
zwyczajnego NWA 869 (chondryt oliwinowo-hiperstenowy typu L.3.6, znalezisko z lat
1999 i 2000), w szczególności zidentyfikowanie i scharakteryzowanie żnych faz
węglowych występujących w meteorytach, zwłaszcza w meteorycie żelaznym Canyon
Diablo. Skład pierwiastkowy i mineralny meteorytów DaG 610 i NWA 869 był badany
przez nas za pomocą analitycznej mikroskopii elektronowej i mikroskopii optycznej
z wykorzystaniem płytek cienkich ((Szurgot et al. 2007).
METODY BADAŃ
Widma Ramana rejestrowane były przy użyciu spektrometru Ramana T-64000 firmy
Jobin-Yvon wyposażonego w mikroskop konfokalny BX-40 firmy Olympus. Wzbudzenia
1
Centrum Nauczania Matematyki i Fizyki Politechniki Łódzkiej, Al. Politechniki 11, 90-924 Łódź.
mszurgot@p.lodz.pl
2
Katedra Fizyki Molekularnej Politechniki Łódzkiej, Żeromskiego 116, 90-924 Łódź.
marcin.kozanecki@p.lodz.pl
3
Instytut Maszyn Przepływowych Politechniki Łódzkiej, Wólczańska 219, 93-005 Łódź.
annak@p.lodz.pl
4
Instytut Inżynierii Materiałowej Politechniki Łódzkiej, Stefanowskiego 1/11, 90-924 Łódź.
stanislaw.mitura@p.lodz.pl
dokonywano linią 514,5 nm lasera argonowego firmy LEXEL. Pomiary realizowano
wykorzystując obiektyw o powiększeniu 50X. Zdolność rozdzielcza metody jest 1µm.
WYNIKI
Przykładowe widma ramanowskie z różnych części chondrytu zwyczajnego NWA 869
pokazano na Fig. 1, widmo z mikroobszaru oliwinowo-piroksenowego chondrytu
zwyczajnego DaG 610 pokazano na Fig. 2, z mikroobszaru plagioklazowego DaG 610 na
Fig. 3, a widmo uzyskane z obszaru meteorytu DaG 610 zawierającego żne minerały
zamieszczono na Fig. 4.
Fig. 1. Widma Ramana z dwu mikroobszarów (piroksenowego i oliwinowego) chondrytu
zwyczajnego NWA 869. Dominujące linie 665 i 1011 cm
-1
oraz 324 i 389 cm
-1
w widmie górnym
oraz słabsze linie 324 i 389 cm
-1
ujawniają piroksen jednoskośny pigeonit (Cpx), a linie 478 i 515
cm
-1
są charakterystyczne dla skalenia (plagioklazu (PL) lub mikroklinu). Dla pigeonitu określono
stosunek molowy Mg/Mg+Fe+Ca0.45 z położeń pików ramanowskich. Widmo dolne ujawnia
dominujące linie 822 i 853 cm
-1
charakterystyczne dla oliwinu (OL), a położenia pików dają
możliwość określenia zawartości fajalitu w oliwinie Fa17%. Widma te informują, że minerałami
tworzącymi ten chondryt są oliwin i piroksen jednoskośny (klinopiroksen).
Zgodnie z oczekiwaniami dla chondrytów zwyczajnych (Norton, 2002, Hutchison 2004,
Manecki 2004; Hurnik & Hurnik 2005, Szurgot 2008) oraz z naszymi ustaleniami
z wykorzystaniem analitycznej mikroskopii elektronowej i techniki płytek cienkich
(Szurgot et al. 2007), także wyniki obecnie prezentowane uzyskane z wykorzystaniem
spektroskopii Ramana potwierdzają, że w obu chondrytach zwyczajnych dominują oliwiny
(Mg,Fe)
2
[SiO
4
] oraz pirokseny (Fig. 1, 2, 4), zarówno ortopirokseny, reprezentowane przez
enstatyt, bronzyt i hipersten (Mg,Fe)
2
[Si
2
O
6
] (Fig. 2, 4), jak i klinopirokseny (pirokseny
wapniowe, głównie pigeonit (Mg,Fe
2+
,Ca)
2
[Si
2
O
6
] o małej zawartości Ca (Fig. 1).
W meteorytach tych są także obecne skalenie, reprezentowane głównie przez
plagioklazy (skalenie wapniowo-sodowe o dużej zawartości białego anortytu Ca[Al
2
Si
2
O
8
]
i małej zawartości albitu Na[AlSi
3
O
8
] (Fig. 1, 3, 4), troilit FeS (Fig. 4) oraz grafit i diament
(Fig. 5, 6).
Analiza minerałów noduli grafitowej z meteorytu żelaznego Canyon Diablo potwierdza
dominację grafitu (Fig. 5), ale również obecność nanodiamentu (ND) o niskim stopniu
uporządkowania struktury, o czym świadczy szeroki pik ramanowski obecny przy niższej
wartości przesunięcia ramanowskiego (1291 cm
-1
) (Fig. 6),
w stosunku do piku
odpowiadającego diamentowi ziemskiemu (1332 cm
-1
) o dobrze uporządkowanej strukturze
krystalicznej.
Mikroanaliza rentgenowska EDX i technika płytek cienkich ujawniły w meteorycie
DaG 610 obecność oliwinu, ortopiroksenu (bronzytu), plagioklazu, troilitu, kamacytu,
taenitu i faz węglowych, a w meteorycie NWA 869 obecność oliwinu, ortopiroksenu
(hiperstenu), klinopiroksenu pigeonitu i faz węglowych (Szurgot et al. 2007).
Dane spektroskopii Ramana prezentowane w niniejszej pracy wykazują w meteorycie
DaG 610 obecność oliwinu, ortopiroksenu, plagioklazu, troiltu, grafitu i diamentu,
a w meteorycie NWA 869 obecność oliwinu, klinopiroksenu i skalenia,
najprawdopodobniej mikroklinu.
Fig. 2. Widmo Ramana chondrytu DaG 610 ujawniające obecność w tym fragmencie ortopiroksenu
(Opx) oraz oliwiniu (OL). Dominujące linie 824 and 856 cm
-1
są liniami DB1
i DB2 oliwinu o składzie Fa
3
Fo
97
, a linie 342, 663, 682 i 1010 cm
-1
są dominującymi liniami
ortopiroksenu En
97
Fs
3.
Widma te pokazują, że minerałami tworzącymi ten chondryt są oliwin
i ortopiroksen.
Widma Ramana minerałów badanych meteorytów przez porównanie z widmami
wzorcowymi minerałów zamieszczonymi w bazach danych oraz publikacjach umożliwiły
nam oprócz zidentyfikowania, także określenie składu minerałów. Położenia pików
ramanowskich dubletu oliwinu 820 (linia DB1) i 850 (linia DB2) cm
-1
umożliwiło
określenie składu Fo-Fa w oliwinie (Fa
17
Fo
83
w NWA 869 (Fig. 1),
Fa
3
Fo
97
w DaG 610
(Fig. 2). Położenia pików ortopiroksenów (linie dubletu około 660 i 680 cm
-1
oraz inne
linie) umożliwiły określenie składu ortopiroksenu meteorytu DaG 610 jako En
97
Fs
3
(Fig. 2). Piki ramanowskie klinopiroksenu meteorytu NWA 869 umożliwiły, nie tylko jego
identyfikację jako pigeonitu lecz także określenie stosunku molowego Mg/Mg+Fe+Ca,
który zgodnie z naszymi danymi wynosi 0.45 (Fig. 1). Określenie składu oliwinów
i piroksenów oparto o skalowanie podane w literaturze (Huang et al. 2000; Kuebler et al.
2006). Położenia pików skalenia 481 i 510 cm
-1
(Fig. 3) dały możliwość jego rozróżnienia
spośród 7 skaleni, jako plagioklazu (Freeman et al. 2003).
Fig. 3. Widmo Ramana z mikroobszaru
plagioklazowego chondrytu DaG 610.
Dominujące linie 481 i 510 cm
-1
są
charakterystyczne dla plagioklazu (PL).
Fig. 4. Widmo Ramana chondrytu DaG 610
ujawniające obecność w tym fragmencie
meteorytu kilku minerałów: grafitu (linie 1350
i 1600 cm
-1
), diamentu (1321 cm
-1
), troilitu (linie
221, 292, 408, ~680 cm
-1
), ortopiroksenu (piki
~663 i ~688 cm
-1
nałożone na szeroki pik troilitu
~680 cm
-1
) oraz obecność skalenia (lina 504 cm
-
1
anortytu lub plagioklazu).
Fig. 5. Widmo Ramana z mikroobszaru noduli
grafitowej meteorytu żelaznego Canyon Diablo.
Linie 1358 cm
-1
i 1582 cm
-1
są charakterystyczne
dla grafitu, (pasmo D oraz pasmo G grafitu), co
dowodzi, że głównym minerałem noduli jest
grafit (Gr). Ten grafit posiada względnie dobrze
uporządkowaną strukturę kryształu o czym
świadczy wąski, wysoki pik pasma G, tj. pasma
grafitowego.
Fig. 6. Widmo Ramana z innego mikroobszaru
noduli grafitowej meteorytu żelaznego Canyon
Diablo. Szeroki pik 1291 cm
-1
dowodzi, że
w tym miejscu noduli znajduje się nanadiament
(ND), heksagonalna forma węgla zwana
lonsdaleitem. Oprócz lonsdaleitu jest obecny
także grafit (Gr).
WNIOSKI
Spektroskopia Ramana jest niezwykle przydatnym narzędziem w badaniach materii
pozaziemskiej, pozwala na nieinwazyjne badania minerałów meteorytowych.
Zidentyfikowano w badanych meteorytach żne pozaziemskie fazy węglowe: grafit
i diament oraz inne minerały typowe dla badanych klas meteorytów: oliwin, orto-
i klinopirokseny, skalenie reprezentowane głównie przez plagioklaz oraz troilit.
Diamenty w Canyon Diablo powstają nie tylko dzięki mechanizmowi szokowej
transformacji grafitu. Nanodiamenty wykryte zarówno w chondrycie zwyczajnym DaG 610
jak i w noduli grafitowej Canyon Diablo mogą powstawać w przestrzeni kosmicznej pod
obniżonym ciśnieniem, w warunkach podobnych do metody RF PACVD, na jonach węgla,
przy udziale promieniowania kosmicznego.
Podziękowania: Autorzy serdecznie dziękują Prof. dr hab. Łukaszowi Karwowskiemu
i Prof. dr hab. inż. Andrzejowi Maneckiemu za zainteresowanie przebiegiem badań oraz za
cenne rady, a Panom Andrzejowi Pilskiemu i Marcinowi Cimale za udostępnienie
meteorytów.
LITERATURA
FREEMAN J. J., WANG A., KUEBLER K. E., HASKIN L. A., 2003. Raman
spectroscopic characterization of the feldspars implications for in situ surface
characterization in planetary exploration, Lunar Planet. Sci., XXXIV. #1676.
HUANG E., CHEN H., HUANG T., LIN E. H., JI-AN-XU, 2000. Raman spectroscopic
characteristics of Mg-Fe-Ca pyroxenes, Amer. Mineral., 85. 473-479.
HURNIK B., HURNIK H., 2005. Materia kosmiczna na Ziemi, jej źródła i ewolucja.
Poznań.
HUTCHISON R., 2004. Meteorites: a petrologic, chemical, and isotopic synthesis,
Cambridge.
KARCZEMSKA A., KOZANECKI M., SZURGOT M., SOKOŁOWSKA A., MITURA S.,
2007. Raman spectroscopy studies of meteoritic diamonds, Diamonds Rel. Materials,
16. 781-783.
KUEBLER K. E., JOLLIFF B. L., WANG A., HASKIN A., 2006. Extracting olivine
(Fo-Fa) compositions from Raman spectral peak positions, Geochom. Cosmochim.
Acta, 70. 6201-6222.
MANECKI A., 2004. Encyklopedia minerałów z polskim i angielskim słownikiem nazw.
Minerały Ziemi i materii kosmicznej. Kraków.
NORTON O. R., 2002. The Cambridge Encyclopedia of Meteorites. Cambridge.
SZURGOT M., KARCZEMSKA A., KOZANECKI,M, 2006. Extraterrestrial diamonds,
[w:] Nanodiam, MITURA S., i in. (red.), Warszawa. 259-287.
SZURGOT M., 2008. Kryształy w meteorytach. [w:] Kryształy w przyrodzie i technice.
Przewodnik po świecie kryształów. Łódź. 209-230.
SZURGOT M., POLAŃSKI K., KOZANECKI M., 2007. Kompleksowe zastosowanie
metod analitycznych do badań chondrytów, Materiały III Seminarium Meteorytowego
Olsztyn 2005, Sosnowiec. 93-98.
  • [Show abstract] [Hide abstract] ABSTRACT: Carbonaceous chondrite NWA 4967 was investigated by confocal Raman micro-spectroscopy. Olivine (Fa0-68), orthopyroxene with high En95-100 and low enstatite content En25-58, clinopyroxene, plagioclase, withlockite, cristobalite, coesite, graphite and diamond have been identified and characterized. Two groups of olivines have been detected: one with high Fo content Fo80-100 and another with relatively high Fa content Fa30–68.Diamond is common and exhibits the wide range of Raman shift between 1298 and 1339 cm–1 with dominant peak at 1332 cm–1 as in the case of terrestrial diamonds. Distributions of Raman peaks for olivines and carbon phases have been analyzed.
    Full-text · Article · Mar 2011
  • [Show abstract] [Hide abstract] ABSTRACT: Ordinary chondrite NWA 4505 was investigated by confocal Raman micro-spectroscopy. Olivine (Fa0–22), orthopyroxene (Fs6–26), anorthoclase, HT plagioclase, whitlockite, graphite and diamond have been identified. Olivine and orthopyroxene are common and exhibit wide range of Raman shift. Distributions of Raman peaks for olivines and pyroxenes have been analyzed. Narrow, well defined bands of low Ca pyroxenes and olivines indicate on the high structural order and on the high petrologic type of chondrite. The wide range of Fa content in olivine and Fs in pyroxene may indicate that NWA 4505 is an unequilibrated ordinary chondrite.
    Full-text · Article · Mar 2013