Conference PaperPDF Available

ELECTRONIC VOTING – KOSOVO CASE VOTIMI ELEKTRONIK – RASTI I KOSOVËS

Authors:

Abstract and Figures

Sipas raportit të Komisionit Qendror të Zgjedhjeve – KQZ në zgjedhjet e 12 dhjetorit 2010 në Kosovë ishin të regjistruar 1,630,636 qytetarë me të drejtë vote, të shpërndarë në 746 qendra votimi me gjithsej 2,280 vendvotime. E statistikat botërore tregojnë se zhvillimi i hovshëm i Teknologjisë së Informacionit dhe të Komunikimit ka sjellë edhe automatizimin e shumë proceseve, si në biznes ashtu edhe në lëmenjtë e tjerë të jetës. Duke pasur parasysh këtë zhvillim shumë vende pretendojnë të kalojnë nga votimi tradicional në votimin elektronik, e bazuar në raportin e KQZ ia vlen që të ngritët një sistem i këtillë edhe në Kosovë. Ky punim mëton, që: (i) duke analizuar arkitekturën e përshtatshme për sistemin e këtillë dhe sigurinë e të dhënave, të propozojë ngritjen e një sistemi të votimit elektronik në Kosovë, dhe (ii) duke analizuar efektet e mundshme nga aplikimi i një sistemi të këtillë elektronik të bindë vendimmarrësit për të përkrahur ngritjen e sistemit. Veçoritë e sistemit elektronik që do të analizohen janë: autentikimi i sigurt në pajisjet e përzgjedhura, bartja e sigurt e informacioneve të ndërlidhura me votën dhe votimin, dhe më e rëndësishmja saktësia dhe shpejtësia e paraqitjes së rezultateve të votimit, e që do të bazohen në veçoritë biometrike (gjurmët e gishtërinjve) dhe në certifikatat digjitale me mundësi votimi edhe nga interneti ose nga shtëpia. Rezultat dhe dobi e e-votimit, përveç shpejtësisë dhe saktësisë së numërimit, është edhe kursimi i parasë publike, pasi që sistemi i takon tipit “ndërto një herë - përdor shumë herë”.
Content may be subject to copyright.
ELECTRONIC VOTING – KOSOVO CASE
VOTIMI ELEKTRONIK – RASTI I KOSOVËS
BLERIMREXHA,VEHBINEZIRI,RAMADANDERVISHI
FakultetiiInxhinierisëElektrikedheKompjuterike,UniversitetiiPrishtinës,Prishtinë,KOSOVË
blerim.rexha@uniͲpr.edu
AKTETV,2:206Ͳ211,2012
PËRMBLEDHJE
SipasraportitKomisionitQendrorZgjedhjeveKQZzgjedhjete12dhjetorit2010Kosovëishin
regjistruar1,630,636qytetarëmedrejtëvote,shpërndarë746qendravotimimegjithsej2,280vendvotime.
EstatistikatbotëroretregojnësezhvillimiihovshëmiTeknologjisëInformacionitdheKomunikimitkasjellë
edheautomatizimineshumëproceseve,sibiznesashtuedhelëmenjtëetjerëjetës.Dukepasurparasysh
këtëzhvillimshumëvendepretendojnëkalojnëngavotimitradicionalvotiminelektronik,ebazuarraportin
eKQZiavlenngritëtnjësistemikëtillëedheKosovë.Kypunimmëton,që:(i)dukeanalizuararkitekturëne
përshtatshmepërsisteminekëtillëdhesigurinëedhënave,propozojëngritjenenjësistemivotimit
elektronikKosovë,dhe(ii)dukeanalizuarefektetemundshmengaaplikimiinjësistemikëtillëelektronik
bindëvendimmarrësitpërpërkrahurngritjenesistemit.Veçoritëesistemitelektronikdoanalizohenjanë:
autentikimiisigurtpajisjetepërzgjedhura,bartjaesigurteinformacionevendërlidhuramevotëndhevotimin,
dheerëndësishmjasaktësiadheshpejtësiaeparaqitjesrezultatevevotimit,edobazohenveçoritë
biometrike(gjurmëtegishtërinjve)dhecertifikatatdigjitalememundësivotimiedhengainternetiosenga
shtëpia.RezultatdhedobieeͲvotimit,përveçshpejtësisëdhesaktësisënumërimit,ështëedhekursimiiparasë
publike,pasisistemiitakontipit“ndërtonjëherëͲpërdorshumëherë”.
FjalëKyçe:Autentifikimi,Certifikatë,Enkriptimi,HTTPS,Vota,X.509,eͲvotimi
Keywords:Authentication,Certificate,Encryption,HTTPS,Vote,X.509,eͲvoting
1HYRJE
Edrejtapërzgjedhurdhepërt’uzgjedhursot
konsiderohetsinjëngadrejtatelementare
shoqërisësonë.Procesizgjedhorështënjëproces
tejet kompleks dhe gjithëpërfshirës, i cili ka
ndikimmadhpërcaktiminefatitpolitikdhe
ekonomik  shoqërisë. Zanafilla e procesit
zgjedhorfillonqyshmotidhehistorikishtështë
zhvilluarndrysheͲndrysheprejshtetishtet.Sot
gati   gjithë botën demokratike procesi
zgjedhorështëtejetimbështetur
infrastrukturënligjore,ecilaipërcakton
mekanizmat për organizimin, mbikëqyrjen dhe
zhvillimineprocesitzgjedhorsaktëepahile.
Kosova,ngapaslufta,kaorganizuardisapalë
zgjedhje,si nivelinlokal dhenacional.Nën
administrimine UNMIKͲut, Kosovaka mbajtur
zgjedhjet komunale vitit2000dhe2002,
zgjedhjetnacionale2001dhe2004,sidhe
zgjedhjetlokale,përkryetarëkomunavedhe
zgjedhjetnacionalepërKuvendineKosovës
mbajtura me 17 nëntor 2007.  gjitha këto
zgjedhjeishin menaxhuara ngabashkësia
ndërkombëtaredhe Organizatapër Siguri dhe
BashkëpunimEvropë(OSBE),siorganikryesor
[1]. Pas shpalljes pavarësisë, organizimi i
zgjedhjeve u bart  Komisioni Qendror i
Zgjedhjeve (KQZ). Zgjedhjet lokale dhe për
kryetarëkomunaveuzhvilluanshumicëne
AK
T
ETVol. V,Nr 2, 2012 207
komunave Republikës Kosovës15
nëntor2009,menjëraunddytë13dhjetor.
Këtoishinzgjedhjeteparaorganizuaranga
KQZdheinstitucionetvendore[1].Zgjedhjete
tjeraorganizuarangaKQZishinedhezgjedhjet
nacionalepër parlamentine Republikës
Kosovësmbajtura12dhjetor2010dhe
përsërituradisakomuna9janar2011[2].
2VOTIMIITRADICIONAL
Historikishtedrejtaevotëskandryshuarprej
vendivenddhegjatëperiudhavendryshme
ështëavancuarmënyrëdemokratike.
2.1 Edrejtaevotësdhekuadriligjor
KuadriligjorKosoësh i rregulluar me
kushtetutëdhemeligjeveçantapërzgjedhjet,
siçjanë LigjipërZgjedhjete Përgjithshmeme
numër03/LͲ073dheLigjipërZgjedhjetLokaleme
numër03/LͲ072 [3],  cilat japin parimet
themelore.KushtetutaeRepublikësKosovës,
Neni45, e përcakton qartëse "Çdo shtetas i
Republikës  Kosovës  ka arritur moshën
tetëmbëdhjetëvjeç,qoftëedheditëne
zgjedhjeve,gëzondrejtënzgjedhëdhe
zgjidhet,mepërjashtimkurkjoedrejtëikufizohet
me vendim gjyqësor.". Ligjet ekzistuese nuk i
trajtojnëmënyrat evotimitelektronik,prandaj
ështëeqartësekëtoligjeduhetndryshohen
përta mbështeturedhevotimin elektronik.
Modele  mira ligjore mund  merren nga
EstoniadheNorvegjia,cilatetrajtojnëmirë
aspektinevotimitelektronik[4][5].
2.2 Proceduratevotimit
bazëligjevepërzgjedhjetdhebazë
rregulloreve  KQZͲsë, procedurat e votimit
manualapomeletërmundpërmblidhensiç
janëprezantuaraskemënFigura1.
Paraditës mbajtës zgjedhjeve, KQZͲja
pranonlistat e votuesve (LV) nga Regjistri
QendrorCivil(RQC)dhei përgatitpërsecilën
qendërvotimidhesecilinvendvotim.Këtolista
përmbajnë atribute alfa numerike,por nuk
përmbajnëfotografinëapogjurmëtegishtave
votuesit.
Figura1:Rrjedhaevotimittradicional
2.3 Mangësitëeproceduravevotimit
Dy elemente mjaft te ndjeshme  procesi i
votimitmanualjanëvotimimekushtdhevotimi
jashtëvendit.Sipasraportitprezantuar[6]
votimimekushtofronmundësinëevotimitpër
votuesitpërshkaqe ndryshmenukjanë
pjesëelistavepërfundimtarevotuesve.Votimi
mekushtshpeshherëështëcilësuarsekashumë
mangësidhe zakonishtvononshpalljene
rezultatevenumërimitdheparaqetnjërrezik
potencialpëruljenebesimittërëprocesin[6].
Një e keqe e kësaj forme  votimit është
mundësiaemadheekeqpërdorimitngaqendrat
e numërimitduke humbur anonimitetin e
votuesit dhe  votës.  zgjedhjet e fundit
parlamentare këtëformëvotimitekanë
shfrytëzuarmbi26mijëvotues[7].Votimijashtë
vendiështëshfrytëzuarshumëpakdhesipas[8]
zgjedhjetefunditparlamentarekëtëdrejtë
e kanë shfrytëzuar vetëm 1640 votues. Sipas
208AK
T
ETVol. V,Nr 2, 2012
raportit  “EuropeanNetwork of Election
MonitoringOrganizations(ENEMO)Bashkimit
Evropian(BE),gjatëzgjedhjevefunditkapasur
shumëshkeljeproceduravevotimitduke
filluarngavotimiidyfishtë,votimiipaautorizuar
dhemashtrimetjera[9].bazëskemës
votimitFigura1shihetseekzistojnëmundësi
përshkeljeneprivatësisë,sigurisëdhepër
mashtrimepothuajseshumicënehapave.Një
pikëmjaftedobëtështëkontrollii gishtit
votuesi me llambën ultravjollcë (UV),  siç
raportohetraportine shpenzimeve[10]
KQZͲkishtemosfunksionimtyre.Saktësiae
listëszgjedhësveishtegjithashtumesine
parregullsivekryesoreraportuarangaENEMO.
3VOTIMIELEKTRONIK
ditëtesotme,internetinukpërdoretvetëm
përtransaksionetregtaredhekomunikim
ndërmjet autoriteteve publike dhe personave
privatë,porështëdukefituarterren edhe
zonën e demokracisë, siç janë zgjedhjet dhe
proceduratevotimit.Sipas[11]“Zgjedhjetjanë
njëkonkurskune punësojmëpërfaqësuesit
tanë”. Votimi elektronik ësh çdo metodë e
votimitkupreferencatezgjedhësitshprehenose
mblidhenmemjeteelektronike.
3.1 Arkitektura
Ekzistonnjëshumëllojshmëriegjerëesistemeve
eͲvotimit,dukefilluarngapërdorimiipajisjeve
elektronikebrendanjëqendrevotimitederi
teksistemetelektronikengadistanca,kuvota
mund  hidhet rmes internetit apo edhe
pajisjeve mobile, siç janë telefonat. Qëllimi i
arkitekturësështë ofrojënjëpasqyrë
sistemiteͲvotimitpërdizajnuesit,zbatuesit,
testuesit,menaxherët teknikë,menaxherët e
projektevedhepërgjithësipërgjithëata
merrenmeprocesinevotimitelektronik.
RepublikëneKosovëszgjedhjetorganizohen
sipasnjëzonezgjedhoredheshpërndara
746qendravotimimegjithsej2280vendvotime.
ArkitekturaepropozuarFigura2bazohet
këtofakte ekzistojnë votimi me letër, i
ashtuquajturvotimitradicional.
QendrakryesorepërbehetngaServeriQendrori
AutentikimitdheRegjistrimit(SQAR)dheServeri
QendroriNumërimitdheRezultateve(SQNR).
Qendra evotimit përbëhet ngaServeri i
Autentikimit dhe Regjistrimit (SNR), Serveri i
NumërimitdheRezultateve,QendraeKontrollit
 Statusit Votuesit (QKSV) dhe Kutitë e
Votimit (KV). QKSV është kompjuter me një
lexuesbarkodit2ͲDdheilidhurSAR.KVͲ
përbëhenngaekranetmeprekje,lexuesii
gjurmëvegishtërinjvedhe kamerat
shërbejnëpërprocesineauditimit.mënyrë
siguriaevotuesitdheevotësjetëelartë,është
zhvilluarinfrastrukturaeçelësavepublikë(Public
KeyInfrastructureͲPKI).AutoritetiiPKIͲështë
përgjegjëspërlëshiminecertifikatavedigjitale
X.509përqytetarët,serverëtdhepajisjetetjera.
Figura2:ArkitekturaepropozuarpëreͲvotim
SNRkanjëcertifikatëdigjitaleX.509ecilaështëe
shoqëruarmeçelësinesajprivaticiliçelësështë
iruajturnjësmartͲkartelë.Çelësiprivatnuke
përasnjëmomentsmartͲkartelëndheështëi
mbrojturpërmesNumriPersonalIdentifikimit
(PIN). Edhe SQAR është i pajisur me një
certifikatë digjitale X. 509 e cila i lejon SSL
enkriptiminevotavehedhurangainterneti.
3.2 Procesiivotimit
RegjistriQendrorCivil(RQC)mbangjitha
dhënateqytetarëvedukerfshirëedhegjurmët
egishtërinjve.Tekvotimi elektroniksecilaQV,
AK
T
ETVol. V,Nr 2, 2012 209
konkretishtsecili SAR do  pranojë listën e
votuesvepëratëqendër,kujanë ruajtura
përveçdhënavealfanumerikeedhedhënat
përgjurmëtegishtërinjve.Skemaeparaqitur
Figura3paraqetrrjedhënevotimitelektronik
sipasarkitekturëspropozuarFigura2.
Figura3:Rrjedhaevotimitelektronik
Ështërendësipotencohetsekysistem,
ngahapiiparëderihapiikatërtndodh
procesi
i
kontrollitstatusitvotuesit.këtahapa,
përveçeliminohetvotimiidyfishtë,krijohet
edhenjëlistëeashtuquajturlistaelektronikee
pritjesecilapërmban numrat personalë
votuesvejanëlajmëruarpërvotuar,por
endenukkanëvotuar.hapin5dhe6bëhet
skanimiigjurmëvegishtit.Edhekëtuështënjë
pikëefortëesistemit.Këtahapanukdomund
kalohennga personatcilëttentojnë
votojnëmedokumentinendonjëpersonitjetër.
Nësegjurmëtegishtitvotuesitpërputhenme
gjurmëtekzistojnësistem,atëherëdo
shfaqetfletëvotimidhevotuesikamundësi
zgjedhëpreferencateveta.bazëhapave
dhe  bazë  përshkrimit shihet qartë se
dobësitëcilatishintesistemiivotimitmanual
nukekzistojnësistemielektronik.Praështëe
pamundurpërçfarëdoarsyenjëvotues
regjistrohetlistënelektronikepritjespër
herëdytë,aponjëpersontjetërvotojë
medokumentepersonavetjerë.
3.2 Procesiinumërimit
Numërimi është pothuajse pjesa kryesore
gjithëprocesinevotimit.gjithazgjedhjete
mbajturaKosovëderitanikapasurvonesa
deri  numërimi dhe shpallja e rezultateve.
Shpeshherëështëdashurhenrinumërime
përarsyeparregullsive procesine
numërimit.Proceduratenumërimit
fletëvotimeveduhetpërcillenngaobjektivatsi
saktësia,transparenca,efikasitetidhefshehtësia
e votës. Procesi i numërimit dhe shpallja e
rezultateve fillon  kohën e mbylljes
vendvotimeve.Votatderikëtëmomentjanë
ruajturaSAR,siçshihetpjesëneparëte
Figura4.Votatjanëenkriptuarameçelësin
publikSNRͲdhenënshkruaramënyrë
digjitalepërmescertifikatëskutisëvotimit,
apocertifikatëspersonalekurvotohetpërmes
interneti.VotatdobartenngaSARSNRpasi
kryhetprocesiiverifikimitnënshkrimeve
dhelargimitdhënavepersonalevotuesit
meqëllimruhetanonimitetiivotësdhe
votuesit.
ProcesiidekriptimitbëhetSNRdukepërdorur
çelësinprivaticiliështëiruajtursmartͲkartelë
dhei mbrojtur me PIN dhe i shpërndarëtek
komisionarët.Merastinedekriptimit
suksesshëmvotave,rezultatidoshpallet
QV. Ky proces është i njëjtë  secilën QV.
Rezultatetegjithakëtyreqendrave
enkriptohenmeçelësinpublikSQNRͲdhe
nënshkruhenmeçelësinprivatSNRdhe
pasdërgohenSQNR.
SQNRdobëjëverifikiminenënshkrimevepër
votatepranuarangagjithaSNRͲdhepas
dokryejëprocesinedekriptimitdhe
përgatitjes rezultatevenivel vendidhe
rezultatevetjera.
210AK
T
ETVol. V,Nr 2, 2012
Figura4:Procesiinumërimitdherezultateve
4PËRFUNDIM
ArkitekturaepropozuartekFigura2ështënjë
nderarkitekturatshtrenjta.Kjoarkitekturë
ështëpropozuardukemarrëparasyshpasqyrëne
treguttelekomunikacionit[12],ecilatregonse
Kosovëderifund vitit 2010numrii
përdoruesveinternetitishtepakmbi7%.
bazë  këtij fakti dhe me qëllim  sistemi
elektronik t’i përngjajësa  shumë sistemit
manual,arkitekturaështështrirë746qendra
votimime2280vendvotime.Votimielektronikka
përparësi shumta ndaj votimit manual.
Numërimivotimielektronikështëishpejtë,
isaktëdheipaanshëmsesavotimi
manual.votimielektronikliriaevotuesitpër
votuarqendrandryshmeështëshumëmee
madhesesatevotimimanual.votimimanual,
përkatësiaekomisionarëvenukgarantonsiguri
100%,kursetek votimi elektronikmund
ofrohet.bazëpërvojaveshtetevee
kanëzbatuarvotiminelektronikkadalësevotimi
elektronikkarezultuarmemobiliziminenjëpjese
votuesverinj.Njëpërparësimjaftemadhe
ështëedheshpejtësiaepërgatitjeszgjedhjeve
rastzgjedhjevejashtëzakonshmeapo
parakohshme,siçishinzgjedhjetparlamentare
mbajtura2010.Faktorirëndësishëmsecilin
projektështë edhe kostoja. Edhevotimi
elektronikiështëkushtuarrëndësi
këtijkomponentidhebazë
krahasimitpërnjëperiudhë5Ͳvjeçaredel
sevotimielektronikështëilirëse
votimimanualpërpaku50%.Raportii
kostosvotimitelektronikdhevotimit
manualështëparaqiturFigura5.
Figura5:Raportiikostosvotimit
elektronikkundrejtvotimitmanual
Kohae amortizimit pajisjeveështë5
vjet,prandajinvestimiçdo5vjetëveështë
ilartëte votimi elektronik, por gjatë
viteve vijueseështëdukshëmmeiultë.
4 REFERENCES
1. Enemo,"StatementofPreliminaryFindings
andConclusions,"Prishtinë,2010.
2. Enemo,"KosovoAssemblyElectionsFinal
Report2010,"Prishtinë,2011.
3. KuvendiiRepublikësKosovës,Ligjipër
ZgjedhjetePërgjithshmeRepublikëne
Kosovës.Prishtinë:KuvendiiRepublikës
Kosovës,2008.
4. TheNationalElectionCommittee,EͲVoting
System.Tallin:TheNationalElection
Committee,2005.
5. MinisterofLocalGovernmentandRegional
Development,Themainfeaturesofthe
Norwegianelectoralsystem.Oslo,2011.
6. DemokraciaVeprim,"Ndryshimete
PamjaftueshmeLegjislacioninZgjedhor,"
Prishtinë,2011.
7. KomisioniQendroriZgjedhjeve,"Statistikate
përgjithshme,"Prishtinë,2011.
8. KQZ.(2011,Nov.)KomisioniQendrori
Zgjedhjeve.www.kqzͲks.org
AK
T
ETVol. V,Nr 2, 2012 211
9. ENEMO,"ElectionObservationMission
KosovoAssemblyElections2010,"Final
ReportPrill2011.
10. KQZ,"Raportiishpenzimevepërzgjedhjet
eparakohshmepërKuvendineKosoves
2010,"KomisioniQendrorZgjedhor,
Prishtinë,2011.
11. Kipred&DemokraciaVeprim,"Analizë
ezgjedhjeve:Trendetdhemësimete
nxjerra,"Prishtinë,2008.
12. [12]AutoritetiRregullatori
Telekomunikacionit,"Pasqyrëetregut
telekomunikacionit,"ART,Prishtinë,2011
.
Conference Paper
Authentication systems with usage of finger prints are very common, because they have a very low cost of implementation and offer a higher security and safety. Knowing of fingerprints or authentication using fingerprints is done with automated methods and is one of the many biometric ways to identify different persons and their identity. But, in systems with a big number of users, the time of finger print comparison or authentication is higher and this time is increased exponentially with increasing of the number of the user of the system. To optimize this time, it was proposed that in systems with a big number of users to combine the alphanumerical values that are read from the ID cards or other authentication cards and the fingerprints. Through this combination, the system does need to compare fingerprint with all the fingerprints that are enrolled into the system, but only with the list of the persons that have already requested authentication in the system. This enables that the duration of the comparison and authentication through the fingerprints to be almost the same, disregard to the number of the system users. Key-words: optimization, fingerprints, authentication, system, comparing
Statement of Preliminary Findings andConclusions
  • Enemo
Enemo, "Statement of Preliminary Findings andConclusions,"Prishtinë,2010.
Ndryshimet e Pamjaftueshme në Legjislacionin Zgjedhor
  • Demokracia
  • Veprim
Demokracia në Veprim, "Ndryshimet e Pamjaftueshme në Legjislacionin Zgjedhor," Prishtinë,2011.
Statistikate përgjithshme
  • Komisioniqendrorizgjedhjeve
KomisioniQendroriZgjedhjeve,"Statistikate përgjithshme,"Prishtinë,2011.
Kosovo Assembly Elections Final Report2010
  • Enemo
Enemo, "Kosovo Assembly Elections Final Report2010,"Prishtinë,2011.
Election Observation Mission Kosovo Assembly Elections
  • Enemo
ENEMO, "Election Observation Mission Kosovo Assembly Elections 2010," Final ReportPrill2011.
Autoriteti Rregullator i Telekomunikacionit
Autoriteti Rregullator i Telekomunikacionit, "Pasqyrë e tregut të telekomunikacionit,"ART,Prishtinë,2011