METAPHYSICS OF SYMBOLISM

Περιοδικό Φιλοσοφεῖν
9
ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΥ
Κατέλης Βίγκλας,
Διδάκτωρ Φιλοσοφίας
1) Κοινός και μεταφυσικός συμβολισμός
συμβολισμός εν γένει θεωρήθηκε ως μία νοη-
ματική διαμεσολάβηση, ένα ιδιαίτερο χαρακτη-
ριστικό του ανθρώπινου τρόπου σκέψης, μεταμορφωτικός
της ζωής και διαμορφωτικός όλων των κοινωνικών μορφών
έκφρασης, σε σημείο ώστε να αποδοθεί στον άνθρωπο η
ονομασία animal symbolicum1. Οι λαοί χωρίς γραφή και οι
προϊστορικοί πολιτισμοί χαρακτηρίζονταν από μία έντονη
χρήση του συμβολισμού στις τελετουργίες, τους μύθους, τις
Τέχνες, τη θρησκεία, τη μαγεία. Στις αρχέγονες πολιτιστι-
κές παραδόσεις ο συμβολισμός αποτελούσε μία αισθητή
αφετηρία για την οργάνωση θεμελιωδών νοημάτων συνδε-
δεμένων με τη μυστηριακή ανταπόκριση στην κλήση για
συνολική κατανόηση του τρόπου της ύπαρξης2. Η αρχαιο-
ελληνική κυριολεκτική σημασία της λέξης σύμβολο είναι
αυτή δύο συναρμοσμένων αντικειμένων, όπως ξύλων, τα
οποία έπαιρναν δύο άνθρωποι που συνδέονταν είτε λόγω
φιλοξενίας είτε επειδή είχαν δώσει αμοιβαία υπόσχεση
κρατώντας ο καθένας ένα από αυτά, με σκοπό να το φανε-
ρώσουν ο ένας στον άλλον σε περίπτωση ανάγκης3. Τα
1 E. Cassirer, An Essay on man: an introduction to a philosophy of human cul-
ture. Yale University Press, New Heaven and London 1972, 26.
2 Χ. Γιανναρας, Σχεδίασμα Εισαγωγής στη Φιλοσοφία. Τεύχος Πρώτο.
Δόμος, Αθήνα 1980, 47 και 49.
3 Δ. Δημητράκου, Μέγα Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης. Εκδοτικός
Οργανισμός Ελληνική Παιδεία, Αθήναι 1964, τομ. Η’, 6799.
Ο

Περιοδικό Φιλοσοφεῖν
10
«σύμβολα» ή «συμβολαί» παρείχαν ασυλία και υποβοη-
θούσαν την ασφαλή κυκλοφορία των εμπόρων4. Από την
αρχική αυτή σημασία και χρήση προήλθε η μεταγενέστερη
σημασία της λέξης, όταν δύο πράγματα, καταστάσεις ή
σημασίες τοποθετούνται μαζί, λόγω της δυνατότητας που
επιτρέπει να εμφανιστεί η αντιστοιχία τους, ώστε να ανα-
παραχθεί το αρχικά συμφωνημένο νόημα. Κατά βάθος
πρόκειται για μία λειτουργία της γλωσσικής μεταφοράς,
που μπορεί να στηρίζεται στον προσδιορισμό των αναλο-
γιών, ανάμεσα σε αυτό που δείχνεται προς ό,τι δύναται, θα
μπορούσε να είναι, δεν είναι ακόμη, πρέπει να είναι ή είναι
ευκταίο να είναι5, υποδηλώνοντας ένα άλλο γνωστικό επί-
πεδο. Πρόκειται για την «μεταφορά» του νοήματος σε μία
αξιολογική τάξη, για να μετατραπεί τελικά ο κοινός συμ-
βολισμός στον μεταφυσικό συμβολισμό, εκφράζοντας ό,τι
αφορά τον άνθρωπο εις το διηνεκές.
Στην εποχή του μετα-μοντερνισμού κατέστη προ-
σπάθεια για μία ομοιογενοποίηση των συμβολικών συστη-
μάτων, εφόσον έγινε αποδεκτό ότι το περιεχόμενο κάθε
συμβολισμού δεν αρθρώνεται φύσει προς ό,τι εκφράζει,
αλλά αντανακλά μία παρόμοια δομή που γίνεται αντιλη-
πτή ως σύστημα σχέσεων6. Το συμβολικό διαφοροποιήθηκε
από το πραγματικό και το φανταστικό, απομακρύνθηκε
από τα όριά του, καθώς εισάγει μία καθαρή μορφή, εξίσου
αρχέτυπη όμως, όπως και η νοητή πραγματικότητα που
υποτίθεται ότι αντικαθιστά7. Έτσι, ακόμη και μορφολογι-
4 Σ. Δημητρίου, Λεξικό Όρων Επικοινωνίας και Σημειωτικής Ανάλυ-
σης. Καστανιώτης, Αθήνα 1980, 233.
5 Σ. Γκίκας, Φιλοσοφικό Λεξικό. Φελέκη, Αθήνα 1987, 291.
6 U. Eco, Θεωρία Σημειωτικής. Μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, Γνώση, Α-
θήνα 1988, 295.
7 Για αυτή τη λεπτή λειτουργία της συμβολικής τάξης Βλ. G. Deleuse,
«Πώς αναγνωρίζουμε τον στρουκτουραλισμό», στο François Châtelet,
Η Φιλοσοφία. Ο Εικοστός Αιώνας. Τομ. Δ’. Μτφρ. Κωστής Παπαγιώρ-
γης, Γνώση, Αθήνα 1985, 325-328. Πρβλ. C. Lévy-Strauss, «The Effec-

Περιοδικό Φιλοσοφεῖν
11
κά, η θέση πως η συμβολική λειτουργία, ισχύει σύμφωνα
με τους ίδιους νόμους σε όλους τους ανθρώπους αντιστοι-
χώντας στο άθροισμα αυτών των νόμων8, αποτελεί μία
προσπάθεια νοητής ερμηνείας του συμβολισμού, καθώς οι
αφηρημένες σχέσεις που αναγνωρίζει σε αυτόν δεν μπο-
ρούν να διακριθούν από το νόημά τους. Ο συμβολισμός, αν
και παρουσιάζεται εν πρώτοις σε αισθητές αναπαραστά-
σεις που αναπληρώνουν ένα συγκεκριμένο αντικείμενο,
ένα πρόσωπο, ένα θεσμό, μία ψυχική κατάσταση, στοχεύει
να καταστεί καθοριστικός της νόησης, της φαντασίας και
του τρόπου που αυτο-συνειδητοποιείται η κοινωνικο-
ιστορική πραγματικότητα9. Απλώς και μόνο λοιπόν θεω-
ρώντας ότι δια του συμβολισμού εκφράζεται ένα νοητό ε-
πίπεδο πέραν της παράστασης10, κάθε συμβολισμός συνδέ-
εται ούτως ή άλλως προς τον μεταφυσικό συμβολισμό, ο
οποίος κατάγεται ή οδηγεί σε μία μεταφυσική του συμβο-
λισμού.
2) Θεμελιώδεις αρχές της μεταφυσικής του συμ-
βολισμού
Θα επιλέξουμε τρεις αρχές που αφορούν στη μετα-
φυσική του συμβολισμού και τη συνοδεύουν σε όλη την
πορείας της εξέλιξής της: α) την συμπερίληψη της ανθρώ-
πινης τάσης για αναγωγή σε κάθε θεώρηση της, β) την
προσπάθεια σύνδεσης του κόσμου των αισθητών αντιστοι-
tiveness of Symbols», in Structural Anthropology. Transl. by Claire Jacob-
son and Brooke Grundfest Schoepf, Allen Lane, The Penguin Press,
London 1968, 203.
8 Στο ίδιο, 203.
9 A. Lalande, Λεξικόν της φιλοσοφίας. Τόμοι 4, Επιμ. – Μτφρ. Ε. Φι-
κιώρη, Βιβλιοθήκη «Παπύρου», Αθήνα 1955, Τόμος 3, 1358-60.
10 P. Ricoeur, Freud and Philosophy. An Essay on Interpretation. Transl. by
Denis Savage, Yale University Press, New Haven and London 1970, 12-
19.

Περιοδικό Φιλοσοφεῖν
12
χήσεων του συμβολισμού προς το νοητό κόσμο που προϋ-
ποθέτει, και γ) τη σχέση των αισθητών συμβολικών μορ-
φοποιήσεων προς το άλογο ή υπέρλογο.
α) Η μεταφυσική του συμβολισμού αφορά πρώτα και
κύρια στον άνθρωπο, όχι μόνο ως δημιουργό της αλλά και
ως σκοπό της. Η προϋπόθεση της ανθρώπινης τάσης για
αναγωγή συνεπάγεται τη σχετικότητα της κατανόησης,
αποδοχής και ερμηνείας της μεταφυσικής του συμβολι-
σμού. Η σχετικότητα της επιλογής του νοήματος προσδίδει
στο συμβολισμό μία ευελιξία, με στόχο την ολοκλήρωσή
του, που είναι να φέρει τον άνθρωπο εμπρός στο γεγονός
της ελευθερίας του ως κοινωνικό άτομο. Δεν είναι η ελευ-
θερία που προϋποθέτει τον συμβολισμό αλλά το αντίστρο-
φο, καθώς ο άνθρωπος, αν και παράγει τη δομή του, απο-
τελεί μόνο εν μέρει τον στόχο του. Η ελευθερία του αν-
θρώπου ερριμένου εν τω κόσμω νοείται εν πολλοίς υπαρ-
ξιακά, συγγενεύοντας κάποτε προς το βίωμα του ιερού. Η
αναγωγή προϋποθέτει ακόμη την ανάσυρση στο φως της
συνείδησης του ασυνείδητου βάθους, και τη λογική επε-
ξεργασία που το φωτίζει και το καθιστά φανερό. Για να γί-
νει κατανοητή εσωτερικά και εξωτερικά ταυτόχρονα, χρει-
άζεται την ένταξη στην καθολικότητα και στο παγκόσμιο,
ως οντολογική επιβεβαίωση. Ούτως ή άλλως η συνειδητο-
ποίηση του γεγονότος της ελευθερίας αποτελεί μία εσχα-
τολογική εμπειρία, αποκαλύπτοντας έτσι τον αυθεντικό
προορισμό της. Το γεγονός της ελευθερίας γίνεται εν μέρει
προσδιορισμένο, όταν στερηθεί τις καταφάσεις που την
περιορίζουν, και επαληθευτεί δια της ταύτισης και της ο-
μοίωσης με την εμμενή και υπερβατική αιτία της.
β) Ο μεταφυσικός συμβολισμός δεν είναι κατανοη-
τός μόνο από την αισθητή παρουσία του, την καλλιτεχνική
διάσταση, τη χωρική έκταση, την ιστορική τοποθέτηση, τη
μοναδικότητα ή υποκειμενικότητα με την οποία συνδέεται,
με εξωτερικά ή εσωτερικά κριτήρια, αλλά με τη μεταφυσι-

Περιοδικό Φιλοσοφεῖν
13
κή αντιστοιχία του. Κάθε μεταφυσική του συμβολισμού
θεωρεί ότι τα σύμβολα εκφράζουν τη δυνατότητα πρόσλη-
ψης ενός νοήματος, το οποίο είναι μόνο εν μέρει ξεχωριστό
από τη συμβολική παράσταση. Η σχέση του συμβολισμού
προς το νοητό επίπεδο ερμηνείας του θεωρείται φυσική,
πρωταρχική και αναγκαία έκφρασή του. Το νόημα του
συμβολισμού νοείται συχνά εσωτερικά, αν και η αλήθεια
της ενότητας του οφείλει να υπερβεί την ψυχολογιστική
ερμηνεία του συνειδητού. Το νοητό περιεχόμενο της μετα-
φυσικής ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα μίας συμ-
βολικής οντολογίας. Η μετάβαση από το αισθητό στο νοη-
τό γίνεται εμπειρία του ιερού και του εσχάτου, καθώς η
συμβολική μεταφυσική φανέρωση αποτελεί αίτημα ερμη-
νείας, που παρά τις όποιες δεσμεύσεις συνιστά μία διέξοδο,
μία δυνατότητα συνολικής και ενιαίας σύλληψης της αλή-
θειας του τρόπου που υπάρχει.
γ) Λόγω της πολυσημίας και μεταβλητότητας της
αναγωγικής τάσης του ανθρώπου και της σχέσης προς το
νοητό επίπεδο, η μεταφυσική του συμβολισμού προκαλεί
την εγγενή αμφισβήτηση της πραγματικότητας του λόγου
μέσω του οποίου εκφράζεται. Η αμφισβήτηση αυτή δεν
σημαίνει κατάργηση της έλλογης κατανόησης και σύστα-
σης της μεταφυσικής του συμβολισμού αλλά την συνεπα-
γόμενη ακαθοριστία της. Με άλλα λόγια η νοηματοδότησή
της, αν και εμπεριέχεται σε αυτήν εν μέρει και σχετικά,
παραμένει ανερμήνευτη τελεσίδικα και οριστικά. Η αορι-
στία του λόγου της μεταφυσικής του συμβολισμού, δεν ση-
μαίνει ότι ο λόγος της καταργείται, αλλά ότι αναζητείται η
πραγματική πηγή του έξω από τις ορίζουσες αρχές του.
Έτσι υπεισέρχεται το υπέρλογο στοιχείο στη μεταφυσική,
που συνδέεται με το μυστηριώδες, το μη ον και το υποκει-
μενικό. Η ερμηνεία του προϋποθέτει την υπαρξιακή έκ-
σταση και το βίωμα της ενότητας. Συχνά, επίσης, γίνεται
σύγχυση ανάμεσα στο ασυνείδητο και το υπέρλογο, καθώς

Περιοδικό Φιλοσοφεῖν
14
η έννοια του ιερού αντιμετωπίζεται ανεξάρτητα από την
ορολογία της παραδοσιακής μεταφυσικής. Η ιδεαλιστική
ερμηνεία οδηγεί και οδηγείται από τον υποκειμενισμό, ενώ
η εσωτερικότητα του βιώματος του υπέρλογου βυθίζεται
στον απόκρυφο συγκρητισμό. Οι έννοιες του άγιου και του
έσχατου δεν μπορούν παρά να την προϋποθέτουν. Τελικά,
η υπέρβαση του λόγου συνιστά μία οντολογική υπερχείλι-
ση, μυστηριώδη και απροσδιόριστη, που χαρακτηρίζει το
έσχατο στάδιο αλλά αναπόσπαστο της μεταφυσικής.
3) Κριτική εξέταση ορισμένων σύγχρονων θεω-
ριών για το μεταφυσικό συμβολισμό
Από τις παραπάνω τρεις αρχές όλες εμφανίζονται
με διάφορους τρόπους και μεταμφιέσεις στις σύγχρονες
θεωρίες, όπως θα διαφανεί από την κάτωθι εξέταση. Γενι-
κά, τα ερωτήματα για τη μεταφυσική του συμβολισμού που
έθεσε ο 20ος αιώνας δεν ήταν καινούργια, αλλά μία ανα-
προσαρμογή παλαιότερων αναζητήσεων, έτσι ώστε να με-
ταφερθούν στο νέο διανοητικό κλίμα, και να κινηθούν δια-
δικασίες νέων απαντήσεων σε αυτά, σε μία εποχή όπου η
μεγάλη οίηση συχνά συνδυαζόταν με σκληρές δοκιμασίες.
Για τον Ρενέ Αλλώ, ο συμβολισμός βρίσκεται στο με-
ταίχμιο, λειτουργώντας διαμεσολαβητικά, και προϋποθέ-
τοντας την ύπαρξη ενός επιπέδου νοήματος που εισδύει
στο κοινωνικό ή το αντίστροφο, υποβοηθώντας την ανα-
γωγική τάση του ανθρώπου αλλά χωρίς να παρέχει τη λύ-
ση μίας έσχατης αναγωγής11. Στη μεταφυσική του ο συμ-
βολισμός δεν είναι μία αυθαίρετη μορφοποιητική δραστη-
ριότητα, αλλά μία φυσική, πρωταρχική και αναγκαία έκ-
φραση για την μετάβαση στο νοητό επίπεδο. Έτσι ο συμ-
βολισμός συνδέει την έκφραση με την ιδέα, όντας, όμως,
11 Χ. Γιανναράς, Μετα-νεωτερική Μετα-φυσική, Δόμος, Αθήνα 1993,
79-103

Περιοδικό Φιλοσοφεῖν
15
μία διάλλαμψη που φέρνει στο πεδίο της όρασης έναν α-
καθόριστο ορίζοντα12. Υπάρχει ανάμεσα στο ον και το μη-
ον, το γνωστό και το μυστηριώδες, το έλλογο και το υπέρ-
λογο. Συχνά παραλληλίζεται με φως στο σκοτάδι, αφού
άλλοτε γίνεται κατανοητός και άλλοτε παραμένει ακατα-
νόητος. Η μεταφυσική παρουσιάζεται εξ’ ορισμού ανεπιβε-
βαίωτη, οδηγώντας στην υποκειμενική και μη-κοινωνίσιμη
εμπειρία του συμβολισμού, στην οποία η διασκεπτική και
έλλογη κριτική δεν μπορεί να υπεισέλθει πλήρως.
Η υπερβατική διάσταση του συμβολισμού, όπως α-
πεφάνθη ο Καρλ Γιάσπερς, γίνεται φανερή συνήθως σε
έσχατες και ακραίες ανθρώπινες καταστάσεις, όταν βιώνε-
ται ο «διασπαραγμός του Όντος» και η έκσταση13. Θεωρη-
τικά σε όλα τα αντικείμενα μπορεί να αποδοθεί μία συμ-
βολική σημασία, είτε στη φύση είτε στην ιστορία, εφόσον ο
άνθρωπος χαρακτηρίζεται από μία εγγενή ανάγκη και ε-
πιθυμία να ανάγει τον εαυτό του στο συμβολικό επίπεδο.
Η κατεξοχήν συμβολική γλώσσα αποκρυπτογραφείται μέ-
σω της Τέχνης, της νόησης και της πίστης. Παρά όλα αυτά
μία υποφώσκουσα αμφισβήτηση της συμβολικής δυνατό-
τητας, φαίνεται να υπονομεύει την υπαρξιακή σκέψη. Η
θρησκευτική αναζήτηση, η μυθική λογική και φαντασία,
καθώς και η μεταφυσική ελπίδα στερούνται της σύνδεσης
τους με τον πραγματικό κόσμο, λόγω της ψυχολογιστικής
και υπαρξιακής μονομέρειας· σε αυτήν την τελευταία ε-
ντάσσονται η αναγωγή του ανθρώπου στο συμβολικό επί-
πεδο, με τη νοητή ερμηνεία του, και η άλογη κατάσταση
που προϋποθέτει η εμπειρία της εκστάσεως. Η θέση πως
όλα τα μυστήρια του κόσμου είναι επιδεκτικά υπαρξιστι-
12 R. Alleau, De la nature des symboles. Introduction à la symbolique générale.
Petite Bibliothèque Payot, Paris 2006, 14-15.
13 Ι. Μ. Μποχένσκι, Ιστορία της Σύγχρονης Ευρωπαϊκής Φιλοσοφίας.
20ος αι. Εισαγ- Μτφρ. Χρήστου Μαλεβίτση, Δωδώνη, Αθήνα-Γιάννινα
1985, 233-4.

Περιοδικό Φιλοσοφεῖν
16
κής ερμηνείας, καταλήγει να επιδαψιλεύει ιδιότητες στον
άνθρωπο, οι οποίες προκύπτουν ακριβώς από αυτήν την
άρση κάθε ορίου του αιτήματος που προδιαγράφηκε.
Κατά τον Μιρτσέα Ελιάντε ο άνθρωπος τείνει να
αναχθεί στην έννοια της ιεροφάνειας, θεωρώντας ότι ο με-
ταφυσικός συμβολισμός εκφράζει την ιερή ή κοσμολογική
αλήθεια, δίνοντας έτσι την αίσθηση ένταξης στο νοητό, ως
μία διαδικασία, που προεκτείνεται στο άπειρο14. Ο άνθρω-
πος, όχι μόνο εννοεί τον εαυτό του κατά συμβολικό τρόπο,
αλλά θεωρεί ότι διαμέσου του συμβολισμού όλα τα αισθη-
τά όντα αποτελούν αποσπάσματα της νοητής αλήθειας,
διανοιγμένα σε μία υπαρξιακή αποστολή: να φέρουν πλη-
σιέστερα στην νόηση της ενότητας15. Ο συμβολισμός μπο-
ρεί να απαντηθεί παντού, στην πιο υποτυπώδη ισχυοφά-
νεια έως τον Ιησού Χριστό, που από μία ορισμένη άποψη
μπορεί να θεωρηθεί ως σύμβολο του θαύματος της Ενσάρ-
κωσης της θεότητας στον άνθρωπο, που δεν μπορεί να γί-
νει κατανοητή παρά μόνο ως βίωμα του υπέρλογου16.
Η ενοποιητική λειτουργία του συμβολισμού είχε τό-
ση σημασία για τον Χριστιανισμό, κατά τον Ελιάντε, ώστε
κατέστησε δυνατή την οικουμενική διάστασή του17. Ο ρου-
μάνος θρησκειολόγος όμως μοιάζει να ανακαλύπτει μία
αντινομία, την οποία δεν μπορεί να υπερβεί: από τη μία
υποστηρίζει τη θέση περί ενός ενοποιητικού ρόλου του
συμβολισμού, και από την άλλη θεωρεί ότι η ισχυοφάνεια
του θείου είναι μία ρήξη, μία ιδιαίτερα αξιοσημείωτη ε-
μπειρία στον κόσμο18. Όσο και αν προσπαθεί να άρει την
14 Στο ίδιο, 414-6.
15 Στο ίδιο, 422-3.
16 Μ. Eliade, Πραγματεία πάνω στην Ιστορία των Θρησκειών. Χατζη-
νικολή, Αθήνα 1992, 416.
17 M. Eliade, Images and Symbols. Studies in Religious Symbolism. Princeton
University Press, New Jersey 1991, 13-16 και 168-174.
18 Στο ίδιο, 84.

Περιοδικό Φιλοσοφεῖν
17
αντίφαση αυτή, είναι μία πραγματικότητα, από την οποία
δεν μπορεί να διαφύγει. Με την τάση προς το υπέρλογο
που επισημαίνει, υποδηλώνει την εγγενή αδυναμία να γί-
νουν κατανοητές δυνάμεις που ξεπερνούν το ανθρώπινο,
αφήνοντας την προσπάθεια προσδιορισμού και ένταξης σε
μία υποτιθέμενη ενότητα του παντός στη βάση του συμβο-
λισμού, χωρίς οριστικό τέλος.
Η επιλογή μίας θεμελιώδους μεταφυσικής του συμ-
βολισμού από την ψυχολογία του βάθους, διαφαίνεται όχι
από τη χρήση σημείων, αλλά από το κατόρθωμα της ανα-
γωγής του ανθρώπου σε ένα σχετικά άγνωστο και όχι υ-
παρκτό επίπεδο, ώστε να καταστεί νοητό το θρησκευτικό
πεδίο, προϋποθέτοντας ότι τελικά η κάθοδος θα αντιστρα-
φεί για να καταστεί άνοδος, φωτιζόμενη από τη συνείδηση.
(Καρλ Γιούνγκ). Η διάρθρωση αυτή είναι σαφής από τη
συμβολική ερμηνεία των πρωτοχριστιανικών συμβόλων,
όπως του Σταυρού, που αν και εκφράζει το άγνωστο και
ακατανόητο, μυστικό και υπέρλογο γεγονός της Ενσαρκώ-
σεως, είναι αποδεκτή τόσο εξωτερικά όσο και εσωτερικά,
συνειδητά και ασυνείδητα19. Όμως η ερμηνεία του Γιούνγκ
οδηγείται και πάλι σε αντίφαση που θυμίζει αυτή που
προαναφέρθηκε όσον αφορά τον Ελιάντε: από τη μία δια-
φαίνεται η υπεράσπιση της ύπαρξης της αναγκαιότητας
του εξωτερικού χαρακτήρα της αναγωγής στο συμβολικό,
για τον προφανή λόγο της κοινής αναγνώρισης και της με-
γαλύτερης ψυχολογικής επιρροής, και από την άλλη η δυ-
νατότητα εσωτερικής σημασίας, που προϋποθέτει μία ασυ-
νείδητη πλευρά του, μη προφανή, που δεν μπορεί να γίνει
νοητή, ενώ στην πραγματικότητα είναι σχετική προς την
υπέρλογη σημασία. Ο μεταφυσικός συμβολισμός, αν και
υπάρχει η βούληση να αντιμετωπιστεί ως έκφραση μίας ε-
19 Κ. Γιούνγκ, Ψυχολογικοί Τύποι ή Ψυχολογία της Εξατομίκευσης.
Τομ. 2ος , Μτφρ. Μαρία Άτζακα, Σπαγειρία, Θεσσαλονίκη 1991, 688-
694.

Περιοδικό Φιλοσοφεῖν
18
νιαίας πραγματικότητας συμβόλου και συμβολιζόμενου,
παρουσιάζεται μέσα από τους όρους έλλογο-υπέρλογο, συ-
νειδητό-ασυνείδητο, εξωτερικό-εσωτερικό, οι οποίοι από τη
μία πλευρά παρουσιάζονται αντίθετοι και ασυμβίβαστοι,
και από την άλλη συγχέονται και ανάγεται ο ένας στον
άλλο· το πρόβλημα δεν είναι ούτε η αντίθεσή τους ούτε η
κατά περιπτώσεις δικαιολογημένη εξίσωσή τους, αλλά α-
κριβώς η έλλειψη πάγιας ενότητας που προϋποθέτουν.
Εν μέρει παρόμοια είναι και η θέση του Αλεκσέι Φε-
ντόροβιτς Λόσεφ, ο οποίος θεώρησε το συμβολισμό ως με-
τάβαση από την εσωτερικότητα στην εξωτερικότητα και
αντίστροφα20. Η πρώτη λάμπει διαμέσου της δεύτερης, κα-
τά τη νοητή σύλληψη του γεγονότος. Με αυτήν την έννοια
κατορθώνεται όχι μόνο μία διεύρυνση της συμβολικής λει-
τουργίας, αλλά και εφόσον το νοητό περιεχόμενο ανταπο-
κρίνεται στην πραγματικότητα, μία συμβολική οντολογία.
Το μεταφυσικό επίπεδο επιτρέπει την αναγωγή του αν-
θρώπου μέσω του συμβολισμού στην παγκοσμιότητα. Ω-
στόσο, το μεταφυσικό άνοιγμα του συμβολισμού του Λό-
σεφ περιορίζεται από την ιδεαλιστική ερμηνεία της οντο-
λογίας, καθώς θεωρεί ότι αφορά στο καθολικό περισσότε-
ρο, θέτοντας τη νοητή αντιστοιχία προς τον αισθητό κόσμο
υπό αίρεση. Ακόμη και η ερμηνευτική του μύθου, αν και
ξεπερνά την έννοια του σχήματος και της αλληγορίας, για
να αρθεί ως τη συμβολική τάξη, είναι δέσμια της αφηρημέ-
νης σύνθεσης των συμβολικών διαστρωματώσεων21.
Πρόκειται για μία αντίστροφη αντίφαση σε σχέση με
των δύο προαναφερθέντων θεωριών: τώρα η υπονόμευση
της εγκυρότητας της συμβολικής θεωρίας δεν αφορά τη
δυνατότητα άρσης εξαιτίας ενός ασυνείδητου και άλογου
βάθους, το οποίο δεν μπορεί να αφομοιώσει, επανερχόμενο
20 A. F. Losev, The Dialectics of Myth. Transl. by Vladimir Marchenkov,
Routledge, New York 2003, 19.
21 Στο ίδιο, 54.

Περιοδικό Φιλοσοφεῖν
19
διαρκώς και υπενθυμίζοντας την απόσταση από την
πραγματικότητα, ή την αντιπαράθεση των όρων που χρη-
σιμοποιούνται και οι οποίοι μένουν ασυμφιλίωτοι, αλλά
λόγω της κενότητας και του αστήρικτου της θέσης της ιδε-
αλιστικής προσέγγισης. Έτσι στη μεταφυσική του συμβο-
λισμού του Λόσεφ, αν και οι δύο πρώτες αρχές της μετα-
φυσικής του συμβολισμού, μοιάζουν αρχικά να καρποφο-
ρούν (η αναγωγή της ψυχής και η διαίρεση σε νοητό και αι-
σθητό), στην προσπάθεια εφαρμογής της τρίτης αρχής, δη-
λαδή του υπέρλογου στοιχείου, ακόμη και το υποκειμενικό
θεμέλιο μοιάζει να χάνεται εντός ενός ακραίου ιδεαλισμού.
Κατά τον ίδιο τρόπο ο Ρενέ Γκενόν, θεώρησε τον
συμβολισμό ως μία μεταφυσική γλώσσα που επινόησε ο
άνθρωπος, για να αναχθεί στην σύμπηξη όλων των βαθ-
μών της παγκόσμιας φανέρωσης και όλων των συστατικών
του Όντος22. Δεν αντιτίθεται αλλά στηρίζει την αναλυτική
ή διασκεπτική γλώσσα του νοητού επιπέδου, εφόσον η
πρώτες γραφές υπήρξαν οι ιδεογράμματες· ο νους θεωρεί-
ται ότι είναι διαισθητικός και συνθετικός χρησιμεύοντας
ως υποστήριγμα για την υπέρλογη ενόραση. Ο συνθετικός
συμβολισμός ανοίγει δυνατότητες σύλληψης εν δυνάμει
απεριόριστες, εκεί όπου η γλώσσα με τα καθορισμένα και
παγιωμένα νοήματα, πάντα θέτει περισσότερο ή λιγότερο
στενά όρια στην κατανόηση23. Έτσι εισέρχεται το υπέρλο-
γο, σύμβολο του οποίου par excellence αποτελεί πάλι και
πάντα ο Σταυρός του Χριστού, για τη σύνδεση του γήινου –
ο οριζόντιος άξονας – προς το ουράνιο και άπειρο – ο κάθε-
τος άξονας24.
22 R. Guénon, Introduction to the Study of the Hindu Doctrines, part II,
chapt. VII: Symbolism and Anthropomorphism.
23 R. Guénon, Symbols of the Sacred Science. Ed. Sophia Perennis, N.Y.
2004, 7-8.
24 R. Guénon, The Symbolism of the Cross. Translation by Agnus Macnab,
Sophia Perennis, Hillsdale N.Y. 2001, 16 κ.ε.

Περιοδικό Φιλοσοφεῖν
20
Ο διευρυμένος θρησκειολογικός αυτός συγκρητισμός
προσπαθεί να βρει έναν χαμένο υπαρξιακό προσανατολι-
σμό επιτρέποντας στο έπακρο τις δυνατότητες συσχετι-
σμού των τριών αρχών, της αναγωγής του ανθρώπου, του
διπόλου αισθητού-νοητού και της τάσης προς το υπέρλογο.
Αυτή η συμβολική θεωρία είναι υπερβολικά ανεκτική, και
συνδέει δυτικά με ανατολικά στοιχεία, διατηρώντας μία
αξιομνημόνευτη ποιότητα στοχαστικής ευκρίνειας. Υπάρ-
χει όμως κάτι μεμπτό σε αυτή την εμμονή στην εσωτερική
διάσταση που παραβλέπει, πέραν των υπαρξιακών και ψυ-
χολογικών αναφορών, τον συγκεκριμένο τρόπο παραγω-
γής του συμβολικού. Έτσι υποβαθμίζεται προς χάριν ενός
κοσμολογικού ερμητικού οράματος η εγγενής ιστορικότητα
που καθορίζει κάθε συμβολική παράσταση. Ακόμη η τριά-
δα των αρχών νοείται έξω από την δυνατότητα συγκεκρι-
μένης ερμηνείας του υπερφυσικού, καθώς ο ορίζοντάς του
προεκτείνεται έως το σημείο να χαθεί κάθε όριο, που θα
την καθιστούσε ουσιαστικά λειτουργική. Το κριτήριο της
αλήθειας είναι ανεπαρκές στα σημεία που η γονιμότητα
της εσωτερικότητας τείνει να συμπεριλάβει τον μεταφυσι-
κό κόσμο, χωρίς να εξαφανιστεί μέσα σε αυτόν.
Ακολουθώντας μία παράλληλη πορεία, η ερμηνεία
θεολόγων όπως ο Πάουλ Τίλλιχ εξέλαβε τον θρησκευτικό
συμβολισμό ως την αποκαλυπτικότερη, αυθεντικότερη και
ισχυρότερη προσπάθεια αναγωγής του ανθρώπου, που δεν
περιορίζεται μόνο στη διάλαμψη του νοητού, αλλά επηρεά-
ζει και επηρεάζεται από τις υπέρλογες δυνάμεις25. Για τον
Τίλλιχ η αυθεντική μεταφυσική του συμβολισμού εκφρά-
ζει την έσχατη πραγματικότητα, το Άγιο, χωρίς να ταυτίζε-
ται μαζί του. Θεώρησε ότι το Ον φανερώνεται μέσα από
συγκεκριμένες μορφοποιήσεις, οι οποίες οδηγούν όχι μόνο
στις καθημερινές φροντίδες, αλλά κυρίως στην μέριμνα
25 P. Tillich, The Essential Tillich: An Anthology of the Writings of Paul Til-
lich. The University of Chicago Press, Chicago 1999, 49-50.

Περιοδικό Φιλοσοφεῖν
21
για το Έσχατο26. Η βασική θεωρία του Τίλλιχ για τον θρη-
σκευτικό συμβολισμό είναι ότι αποτελεί έναν κώδικα (bro-
ken symbols), που κρυπτογραφεί την μεταφυσική διάσταση
στην οποία μετέχει27.
Η σύνδεση της υπαρξιακής σημασίας του συμβολι-
σμού προς τη θεολογική ερμηνεία, με εσχατολογικούς ό-
ρους, στη σημερινή εποχή έλλειψης συμβόλων, υποδηλώνει
ίσως όχι την ένδεια αλλά τη μη αναγκαιότητά του. Από τη
μία πλευρά, η παραμονή στη νοηματική επιφάνεια του
συμβάντος δεν σημαίνει ότι στερείται το συμβολικό βάθος,
το οποίο έχει ανέλθει, χωρίς να χάνει την ισχύ του, στην
επιφάνεια· από την άλλη, το βάθος του συμβολικού νοή-
ματος φανερώνεται επιφανειακό. Αυτή η πλευρά της θεο-
λογικής ερμηνείας του συμβολισμού υποβιβάζει την αξιο-
λόγησή του στη βάση του βιώματος και της εμπειρίας, κα-
θώς η εποχή των εσχάτων οφείλει να πραγματώνεται με
βάση τις μεταφυσικές αρχές ανά πάσα στιγμή: το έσχατο
όριο υπάρχει αναμφισβήτητα για κάθε συνεπή αναγωγή,
προϋποθέτοντας τη νοητή πραγματικότητα, και το δίχως
άλλο ανοίγεται στην υπέρλογη διάσταση.
Ποιο πρόσφατα ο Λουί Ντυπρέ θεώρησε τον συμβο-
λισμό εν γένει και πρωταρχικά ως έκφραση της ανθρώπι-
νης ανάγκης για θρησκευτική αναγωγή28. Συνεχίζοντας τη
δυτική παράδοση διάκρισης του ιερού από το βέβηλο θεώ-
ρησε ότι το σύμπαν, οφείλει να γίνει νοητό μέσα από τη
μεταφυσική προοπτική του, και να βιωθεί στην χαοτική
26 Π. Τίλλιχ, Το Θάρρος της Υπάρξεως. Εισαγ. – Μτφρ. – Σημ. Χρή-
στος Μαλεβίτσης, Δωδώνη, Αθήνα 1976, 297-8.
27 R. C. Neville, «Neoplatonism in Contemporary Christian Spiritual-
ity», στο Neoplatonism and Contemporary Thought, R. Baine Harris (ed.),
State University of New York, Albany 2002, 368.
28 L. Dupré, Symbols of the Sacred. Grand Rapids, Eerdmans 2000. Πρβλ.
P. J. Levesque, Symbols of Transcendence: Religious expression in the
thought of Louis Dupré. Vol. 22, Louvain Theological and Pastoral Mono-
graphs, Peeters Press, Louvain 1997, 1-45 και 122-3.

Περιοδικό Φιλοσοφεῖν
22
πλευρά του ως μυστήριο. Ακολουθώντας το Νεοπλατωνι-
σμό, υποστήριξε ότι ο θρησκευτικός συμβολισμός εκφράζει
μία υπερκχειλίζουσα υπερβατική πραγματικότητα. Έτσι ο
θρησκευτικός τρόπος σκέψης είναι κατεξοχήν συμβολικός,
όταν μεταφέρει την αλήθεια. Βέβαια, ο συμβολισμός πα-
ραμένει ένας ανεπαρκής τρόπος έκφρασης του υπερβατι-
κού, όμως έτσι γίνεται ανοιχτός στη σωτηρία. Σημαντική
είναι η σύνδεση του συμβολισμού με την μυστική εμπειρία
στην οποία προβαίνει, γεγονός που είναι φανερό από τη
συχνή χρήση της μυστικής γραμματείας μεταφορών και
συμβόλων για την περιγραφή της έκστασης. Η μεταφυσική
θεμελίωση του συμβολισμού είναι η περισσότερο σημαντι-
κή, διότι φέρνει το υποκείμενο σε επαφή με το θεϊκό, μέσω
ενός αναπαραστατικά αποφατικού χαρακτήρα.
Καθώς όμως δεν διευκρινίζεται αν πρόκειται για την
ανύψωση του φυσικού στο υπερβατικό ή για την εμμένεια
του υπερβατικού στο φυσικό κόσμο, δεν επιτρέπεται η σα-
φής επικοινωνία των τριών αρχών της μεταφυσικής του
συμβολισμού: της αναγωγής του ανθρώπου, της νοητής
ερμηνείας της αισθητής πολλαπλότητας του συμβολισμού,
και της θρησκευτικής εμπειρίας ως υποκείμενης στις απο-
φατικές δηλώσεις περί της υπέρλογης πραγματικότητας.
Είναι σημαντική όμως η σύνδεση του συμβολισμού με την
μυστική εμπειρία, αφού έτσι επέχει μία θέση περισσότερο
προνομιούχο, ανάμεσα στο ενταύθα και το επέκεινα. Μέ-
νοντας εκκρεμής, ωστόσο, ο καθορισμός του είδους της
σχέσης που τείνει να εγκαθιδρυθεί, στερείται της ευκαιρίας
αφενός για τη σύσταση μίας ανθρωπολογίας που θα στή-
ριζε τη δυνατότητα του συμβολικού ανοίγματος και της
αναγωγικής πορείας με βάση αυτή, και αφετέρου η θεολο-
γική τοποθέτηση παραμένει σε ένα οριακό επίπεδο, αδυνα-
τώντας να εκφράσει την προσωπική σχέση με το θείο που η
υπέρλογη εμπειρία προϋποθέτει. Αν και ο συμβολισμός
λειτουργεί απελευθερωτικά, παραμένει στο πλαίσιο μίας

Περιοδικό Φιλοσοφεῖν
23
απρόσωπης διαδικασίας και ερμηνείας του τρόπου που υ-
πάρχει ως ανθρώπινο δημιούργημα.
Με την εν συνόψει εξέταση των ανωτέρω σύγχρο-
νων μεταφυσικών θεωριών για τον συμβολισμό, εξάγονται
κάποια εύλογα συμπεράσματα. Η σύνδεση των τριών αρ-
χών της μεταφυσικής με τις ανωτέρω διάστασεις για την
άρθρωση μίας πλήρους θεωρίας για την ερμηνεία του συμ-
βολισμού, αν και καταλήγει συχνά σε γόνιμες και πρωτό-
τυπες λύσεις, δεν δύναται να οδηγήσει σε μία οριστική α-
πάντηση που θα την καθιστούσε τελεσφόρα και ουσιαστι-
κά απαραίτητη. Tα πεδία προς τα οποία συνδέονται οι τρεις
αρχές στερούνται εξίσου με αυτές εχέγγυα απόλυτης γνω-
σιολογικής επιβεβαίωσης. Η έλλειψη αυτή οφείλεται στο
γεγονός της αδυναμίας να συσταθεί μία ουσιαστική απά-
ντηση που να ισχύει ταυτόχρονα και πάντα, ανεξάρτητα
από τις εκάστοτε μεταλλαγές. Προέρχεται λοιπόν από δύο
κύρια χαρακτηριστικά: α) την διαρκή άρση της ταυτότητας,
εφόσον καθετί που αφορά τις αρχές και τα πεδία σύνδεσής
τους τείνει διαρκώς να υπάρξει ως άλλο από αυτό που εί-
ναι, και β) την διαρκή τάση για κίνηση που εμπεριέχουν,
εφόσον δεν είναι αρκετή η στάση εντός των περιεχομένου
τους. Τα χαρακτηριστικά αυτά είναι εμφανή στην έννοια
της αναγωγής του ανθρώπου (μία διαδικασία αλλαγής και
κίνησης), στην αναγκαιότητα συμβιβασμού του αισθητού
και του νοητού (ετερότητα και μετάβαση), και την αοριστία
που συνεπάγεται η υπέρβαση του λόγου (μη λογική ταυτό-
τητα και κίνηση λόγω της έλλειψης σταθερότητας). Η ύ-
παρξη αυτών των χαρακτηριστικών μπορεί φυσικά κάλλι-
στα να συνδεθεί προς την δημιουργία μεταφυσικών θεω-
ριών, αφού μπορούν να ενταχθούν στο νοητό επίπεδο και
όχι μόνο στον κόσμο της ύλης. Πάντως, η ανάδυση ακόμη
και σήμερα θεωριών για τον μεταφυσικό συμβολισμό, υπο-
δηλώνει ότι δεν έπαψε ποτέ να απασχολεί την ανθρώπινη
νόηση και πίστη.